# Κοινωνία, πολιτεία, έθνος

> Τι είναι το κράτος, πώς διαφέρει το έθνος από την πατρίδα, και τι κάνει κάποιον πολίτη.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/state-nation-citizen

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις το κράτος από την Πολιτεία, και να αναφέρεις τα τρία στοιχεία του κράτους.
- Να εξηγείς τι είναι πατρίδα και τι έθνος, και γιατί το έθνος δεν ταυτίζεται πάντα με ένα κράτος.
- Να εξηγείς τι είναι η ιθαγένεια και πώς αποκτάται, και τι ξεχωρίζει τον πολίτη από τον υπήκοο.
- Να περιγράφεις τι κάνει ένας ενεργός πολίτης, πέρα από την ψήφο.

## Τρεις λέξεις που μοιάζουν

«Αγαπώ την πατρίδα μου.» «Το κράτος πρέπει να βοηθήσει.» «Ο ελληνισμός της διασποράς.» Τις λέξεις **πατρίδα**, **κράτος** και **έθνος** τις ακούμε συχνά σαν να σήμαιναν το ίδιο. Δεν σημαίνουν. Ένας Έλληνας της Μελβούρνης ανήκει στο ελληνικό έθνος, αλλά είναι πολίτης της Αυστραλίας. Ένα παιδί που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη από γονείς από τη Γεωργία μπορεί να νιώθει τη Θεσσαλονίκη πατρίδα του.

Σε αυτή την ενότητα θα ξεχωρίσεις τις τρεις έννοιες, και θα δεις τι σημαίνει να είσαι **πολίτης** και όχι απλώς κάτοικος.

## Από την απολυταρχία στη δημοκρατική Πολιτεία

Οι ανθρώπινες κοινωνίες οργανώθηκαν πολιτικά με πολλούς τρόπους: φυλές, πόλεις-κράτη, αυτοκρατορίες, βασίλεια. Τον 17ο αιώνα, στην εποχή της **απολυταρχίας**, ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος ΙΔ΄ κυβερνούσε «ελέω Θεού», χωρίς να λογοδοτεί σε κανέναν. Οι κάτοικοι ήταν **υπήκοοι**: υπάκουαν, πλήρωναν φόρους, πολεμούσαν, χωρίς λόγο στις αποφάσεις.

Στη σύγχρονη **δημοκρατική Πολιτεία** η σχέση αντιστρέφεται. Το Σύνταγμα το λέει στο πρώτο του άρθρο: θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η **λαϊκή κυριαρχία**, και όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον λαό. Οι πολίτες αποφασίζουν, μέσα από τους αντιπροσώπους που εκλέγουν, ποιοι κανόνες θα ισχύουν για όλους.

Η Πολιτεία οργανώνει σήμερα σχεδόν όλη την κοινωνική ζωή: την εκπαίδευση, την υγεία, την εργασία, την οικογένεια, την οικονομία. Και ορίζει **ποινές** για όποιον παραβιάζει τους κανόνες, μέσα από μια **ανεξάρτητη δικαιοσύνη**.

### Κράτος ή Πολιτεία;

Οι δύο λέξεις χρησιμοποιούνται συχνά μαζί, αλλά τονίζουν άλλο πράγμα:

| Λέξη         | Τι τονίζει                                                                                  |
| ------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **κράτος**   | τη **δύναμη** και την εξουσία επιβολής (από το «κρατώ», εξουσιάζω), μέσα σε ορισμένο έδαφος |
| **Πολιτεία** | την **οργανωμένη συμβίωση** ελεύθερων πολιτών που συμμετέχουν στα κοινά                     |

Για να υπάρξει κράτος χρειάζονται τρία στοιχεία: **έδαφος** με σύνορα αναγνωρισμένα διεθνώς, **λαός**, δηλαδή μόνιμος πληθυσμός, και **κυρίαρχη πολιτική εξουσία**, που δεν υπακούει σε άλλο κράτος. Σήμερα υπάρχουν περίπου **200** κράτη. Τα 193 είναι μέλη του ΟΗΕ.

## Πατρίδα

**Πατρίδα** είναι ο τόπος όπου γεννιέται και ζει κανείς, και με τον οποίο τον δένουν μνήμες, άνθρωποι, συναισθήματα. Η σχέση είναι από τις πιο παλιές της ανθρώπινης ιστορίας: ο Οδυσσέας, στον Όμηρο, αρνείται την αθανασία που του προσφέρει η Καλυψώ, για να γυρίσει στη μικρή, βραχώδη Ιθάκη.

Ο **πατριωτισμός** σε άλλες εποχές σήμαινε κυρίως θυσία για την ελευθερία: «Ελευθερία ή θάνατος» ήταν το σύνθημα του 1821, «Εμπρός, παιδιά της πατρίδας» αρχίζει η γαλλική Μασσαλιώτιδα. Σε μια δημοκρατική χώρα όπου η ανεξαρτησία είναι κατοχυρωμένη, ο πατριωτισμός μπορεί να πάρει και άλλες μορφές: να φροντίζεις τον τόπο σου, να σέβεσαι τους νόμους, να βοηθάς τους συμπολίτες σου, να τιμάς τη μνήμη και τον πολιτισμό του.

## Έθνος

**Έθνος** είναι μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων που μοιράζονται **κοινά στοιχεία πολιτισμού**, συνήθως γλώσσα, ιστορία, παραδόσεις, συχνά θρησκεία, και κυρίως τη **συνείδηση** ότι ανήκουν μαζί.

Τον 19ο αιώνα, τον «αιώνα των εθνών», η ιδέα ότι κάθε έθνος πρέπει να έχει το δικό του κράτος άλλαξε τον χάρτη της Ευρώπης: γεννήθηκαν τα **εθνικά κράτη**, η Ελλάδα πρώτη στα Βαλκάνια, μετά η Ιταλία, η Γερμανία και άλλα. Το έθνος όμως **δεν ταυτίζεται** πάντα με ένα κράτος:

| Περίπτωση                                    | Παράδειγμα                                                                                                     |
| -------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| μέλη ενός έθνους πολίτες **άλλων** κρατών    | οι **ομογενείς** της διασποράς, σε ΗΠΑ, Αυστραλία, Γερμανία και αλλού, που κρατούν την ελληνική τους συνείδηση |
| ένα κράτος με **πολλές** εθνότητες ή γλώσσες | η Ελβετία, με τέσσερις επίσημες γλώσσες· το Βέλγιο· η Ισπανία                                                  |
| έθνος **χωρίς** δικό του κράτος              | οι Κούρδοι, μοιρασμένοι σε τέσσερα κράτη                                                                       |

Στον κόσμο υπάρχουν περίπου 200 κράτη, αλλά **χιλιάδες** έθνη και εθνότητες. Και οι σύγχρονες κοινωνίες είναι **πολυπολιτισμικές**: στην Ελλάδα ζουν, σπουδάζουν και εργάζονται άνθρωποι από πολλές χώρες. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η εθνική ταυτότητα συμπληρώνεται και από μια **ευρωπαϊκή**: είσαι Έλληνας και Ευρωπαίος ταυτόχρονα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κράτος, έθνος ή πατρίδα;*

## Ποιος είναι πολίτης

**Πολίτης** ενός κράτους είναι όποιος έχει την **ιθαγένειά** του, τον νομικό δεσμό που του δίνει δικαιώματα και υποχρεώσεις: να ψηφίζει και να εκλέγεται, να έχει διαβατήριο και προστασία από το κράτος του στο εξωτερικό, να υπηρετεί τη στρατιωτική θητεία όπου προβλέπεται. Το Σύνταγμα αφήνει τις λεπτομέρειες στον νόμο: «Έλληνες πολίτες είναι όσοι έχουν τα προσόντα που ορίζει ο νόμος» (άρθρο 4 παρ. 3).

Ο νόμος για την ιθαγένεια ορίζει τρεις βασικούς δρόμους:

- **Από τη γέννηση**, όταν ένας από τους γονείς είναι Έλληνας πολίτης, όπου κι αν γεννηθεί το παιδί.
- **Από τη γέννηση ή τη φοίτηση στην Ελλάδα**, για παιδιά μεταναστών που γεννήθηκαν ή μεγάλωσαν εδώ και πήγαν σε ελληνικό σχολείο, με τους όρους που ορίζει ο νόμος.
- Με **πολιτογράφηση**, για ενήλικες που ζουν νόμιμα στη χώρα πολλά χρόνια και περνούν εξετάσεις στην ελληνική γλώσσα, ιστορία και στους θεσμούς.

Ο πολίτης της Ελλάδας είναι ταυτόχρονα και **πολίτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης**, με επιπλέον δικαιώματα, όπως να ζει και να εργάζεται σε κάθε κράτος μέλος.

### Παράδειγμα 1: Τρεις άνθρωποι στην Αθήνα, μια Κυριακή εκλογών. Ποιος από τους τρεις έχει δικαίωμα να ψηφίσει στις βουλευτικές εκλογές;

1. **Η Μαρία**, 22 χρονών, γεννήθηκε στο Σικάγο από Έλληνα πατέρα και ζει στην Αθήνα για σπουδές. Πήρε την ελληνική ιθαγένεια από τη γέννηση, από τον πατέρα της, άρα είναι Ελληνίδα πολίτης. Αν είναι γραμμένη στους εκλογικούς καταλόγους, **ψηφίζει**.
2. **Ο Αρμπέν**, 19 χρονών, γεννήθηκε στην Αθήνα από Αλβανούς γονείς και τελείωσε εδώ το σχολείο. Αν απέκτησε την ελληνική ιθαγένεια με τους όρους του νόμου για τα παιδιά που φοίτησαν σε ελληνικό σχολείο, είναι Έλληνας πολίτης και **ψηφίζει**. Αν όχι, μένει πολίτης της Αλβανίας και δεν ψηφίζει στις βουλευτικές, όσο κι αν η Αθήνα είναι πατρίδα του.
3. **Ο Πιερ**, 40 χρονών, Γάλλος, δουλεύει στην Αθήνα πέντε χρόνια. Δεν είναι Έλληνας πολίτης, άρα **δεν** ψηφίζει στις βουλευτικές. Ως πολίτης της ΕΕ όμως μπορεί να ψηφίσει στις **δημοτικές** εκλογές και στις **ευρωεκλογές** στην Ελλάδα, αν γραφτεί στους ειδικούς καταλόγους.
4. **Το συμπέρασμα.** Τα πολιτικά δικαιώματα εξαρτώνται από την **ιθαγένεια**, όχι από το πού ζεις ή πού νιώθεις ότι ανήκεις. Η πατρίδα είναι σχέση καρδιάς, η ιθαγένεια σχέση νόμου, και οι δύο δεν συμπίπτουν πάντα.

## Ο ενεργός πολίτης

Οι λέξεις **πολίτης** και **πολιτική** βγαίνουν από την «πόλη», την οργανωμένη κοινότητα. **Πολιτική** είναι κάθε δραστηριότητα που αφορά τη συλλογική ζωή, όχι μόνο ό,τι κάνουν τα κόμματα και η Βουλή. Όταν διαλέγεις αν θα πας με ποδήλατο ή με αυτοκίνητο, όταν ανακυκλώνεις, όταν πας σε μια συνέλευση του δήμου, κάνεις πολιτικές επιλογές.

Ο **ενεργός πολίτης** δεν περιορίζεται στην ψήφο κάθε τέσσερα χρόνια:

- **Ενημερώνεται** για τα ζητήματα της γειτονιάς, της χώρας, της Ευρώπης και του κόσμου, από πηγές που μπορεί να ελέγξει. Χωρίς ενημέρωση, καμία απόφαση δεν είναι ελεύθερη.
- **Συμμετέχει**: σε συλλόγους, σε δημόσιες διαβουλεύσεις, στο δεκαπενταμελές του σχολείου του, σε ειρηνικές συγκεντρώσεις.
- **Προσφέρει**, μέσα από τον **εθελοντισμό** και την αλληλεγγύη: ανακύκλωση, βοήθεια σε ευάλωτους συμπολίτες, δανειστικές βιβλιοθήκες.
- **Σέβεται** τους νόμους και τα δικαιώματα των άλλων, και διαφωνεί με νόμιμα μέσα όταν θεωρεί έναν κανόνα άδικο.

> **Κλειδί**
>
> Τρεις έννοιες, τρεις διαφορετικοί δεσμοί:
>
> **Κράτος:** δεσμός **εξουσίας**, με έδαφος, λαό και κυρίαρχη εξουσία.
>
> **Έθνος:** δεσμός **πολιτισμού και συνείδησης**, που μπορεί να ξεπερνά τα σύνορα.
>
> **Πατρίδα:** δεσμός **συναισθήματος** με έναν τόπο.
>
> Και ο **πολίτης**: ο δεσμός **νόμου** με ένα κράτος, η ιθαγένεια, που του δίνει δικαιώματα και ευθύνες. Σε μια δημοκρατία ο πολίτης δεν είναι υπήκοος: είναι αυτός από τον οποίο πηγάζει η εξουσία.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο **πατριωτισμός** και ο **εθνικισμός** δεν είναι το ίδιο. Αγαπάς την πατρίδα σου χωρίς να πρέπει να μισείς την πατρίδα κάποιου άλλου.
>
> Όταν η αγάπη για το δικό σου έθνος γίνεται περιφρόνηση ή εχθρότητα για τα άλλα, ή για τους ανθρώπους άλλης καταγωγής που ζουν δίπλα σου, δεν προστατεύει πια την πατρίδα. Η ιστορία του 20ού αιώνα έδειξε πού μπορεί να οδηγήσει.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πολιτεία:** η οργανωμένη συμβίωση ελεύθερων πολιτών. **Κράτος:** η εξουσία σε ορισμένο έδαφος.
> - Τα στοιχεία του κράτους: **έδαφος, λαός, κυρίαρχη εξουσία**.
> - **Πατρίδα:** ο τόπος όπου γεννιέσαι και ζεις. **Έθνος:** κοινός πολιτισμός και συνείδηση.
> - Το έθνος **δεν ταυτίζεται** πάντα με το κράτος: διασπορά, πολυεθνικά κράτη, έθνη χωρίς κράτος.
> - **Υπήκοος** υπακούει· **πολίτης** συμμετέχει. Η **ιθαγένεια** ορίζεται από τον νόμο (άρθρο 4 παρ. 3).
> - Ο **ενεργός πολίτης** ενημερώνεται, συμμετέχει, προσφέρει, σέβεται.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι τα τρία στοιχεία που χρειάζονται για να υπάρξει κράτος;
   - Έδαφος, λαός και κυρίαρχη πολιτική εξουσία
   - Γλώσσα, θρησκεία και κοινή ιστορία
   - Βασιλιάς, στρατός και νόμισμα
   - Σύνταγμα, Βουλή και εκλογές
2. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε έναν υπήκοο της απολυταρχίας και σε έναν σύγχρονο πολίτη;
   - Ο υπήκοος υπακούει χωρίς λόγο στις αποφάσεις, ο πολίτης συμμετέχει σε αυτές
   - Ο υπήκοος δεν πληρώνει φόρους, ενώ ο πολίτης πληρώνει
   - Ο πολίτης αποφασίζει μόνος του για όλα τα θέματα του κράτους
   - Δεν υπάρχει διαφορά, είναι δύο λέξεις για το ίδιο πράγμα
3. Τι κάνει μια ομάδα ανθρώπων **έθνος**;
   - Κοινά στοιχεία πολιτισμού και η συνείδηση ότι ανήκουν μαζί
   - Το ότι ζουν όλοι μέσα στα σύνορα του ίδιου κράτους
   - Το ότι έχουν όλοι το ίδιο διαβατήριο και την ίδια ιθαγένεια
   - Το ότι ψηφίζουν όλοι την ίδια μέρα για την ίδια Βουλή
4. Ποιο από τα παρακάτω είναι παράδειγμα έθνους **χωρίς** δικό του κράτος;
   - Οι Κούρδοι
   - Οι Ελβετοί
   - Οι Ιταλοί
   - Οι Έλληνες
5. Ποιος ορίζει ποιοι είναι Έλληνες πολίτες, σύμφωνα με το άρθρο 4 παρ. 3 του Συντάγματος;
   - Ο νόμος, που ορίζει τα προσόντα
   - Το ίδιο το Σύνταγμα, ονομαστικά
   - Ο δήμαρχος της περιοχής
   - Η Εκκλησία, με το βάπτισμα
6. Ένας Γάλλος πολίτης ζει μόνιμα στην Αθήνα. Σε ποιες εκλογές μπορεί να ψηφίσει εδώ;
   - Στις δημοτικές και στις ευρωεκλογές
   - Στις βουλευτικές και στις δημοτικές
   - Σε καμία, γιατί δεν είναι Έλληνας
   - Σε όλες, αφού μένει εδώ μόνιμα
7. Η Ελένη ψηφίζει, είναι μέλος σε περιβαλλοντικό σύλλογο, κάνει εθελοντισμό σε μια δανειστική βιβλιοθήκη και πηγαίνει στο σχολείο με ποδήλατο. Ποιες από αυτές είναι **πολιτικές** δραστηριότητες, με την ευρεία έννοια της λέξης;
   - Όλες, γιατί αφορούν τη συλλογική ζωή
   - Μόνο η ψήφος στις εκλογές
   - Μόνο ό,τι κάνουν τα κόμματα
   - Καμία, αν δεν είσαι βουλευτής
8. Ποια φράση περιγράφει καλύτερα τη διαφορά πατριωτισμού και εθνικισμού;
   - Ο πατριωτισμός αγαπά τον τόπο του, ο εθνικισμός στρέφεται εναντίον των άλλων
   - Ο πατριωτισμός είναι για τους ενήλικες, ο εθνικισμός για τους νέους
   - Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα με δύο διαφορετικά ονόματα
   - Ο πατριωτισμός αφορά μόνο τον πόλεμο, ο εθνικισμός την ειρήνη

## Ασκήσεις

1. Ποια τρία στοιχεία χρειάζονται για να υπάρξει κράτος;
2. Εξήγησε με παραδείγματα γιατί το έθνος δεν ταυτίζεται πάντα με ένα κράτος.
3. «Εμείς οι ίδιοι φροντίζουμε και τα δικά μας και τα κοινά, και ενώ ο καθένας μας ασχολείται με άλλη δουλειά, δεν ξέρουμε γι' αυτό λιγότερο τα πολιτικά. Γιατί μόνο εμείς θεωρούμε όποιον δεν παίρνει καθόλου μέρος στα κοινά όχι ήσυχο, αλλά άχρηστο.» — Περικλής, Επιτάφιος, στον Θουκυδίδη (2.40), δική μας απόδοση. Τι πιστεύει ο Περικλής για τον πολίτη που δεν ασχολείται με τα κοινά, και ισχύει αυτό σε μια σύγχρονη δημοκρατία;
4. «Καλός πολίτης είναι ο φιλήσυχος, που δεν ανακατεύεται με τα πολιτικά και κάθε τέσσερα χρόνια ψηφίζει τους αντιπροσώπους του για να ασχοληθούν εκείνοι.» Συμφωνείς; Τι θα σήμαινε για μια δημοκρατία αν όλοι οι πολίτες σκέφτονταν έτσι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/state-nation-citizen
