# Οι τρεις εξουσίες

> Νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική: ποιος κάνει τι, και ποιος ελέγχει ποιον.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/state-functions

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις το άρθρο 26 και να εξηγείς γιατί η διάκριση των εξουσιών στην Ελλάδα δεν είναι στεγανή.
- Να περιγράφεις τη διαδρομή ενός νόμου, από την κατάθεση ως τη δημοσίευση στο ΦΕΚ.
- Να εξηγείς πώς η Βουλή ελέγχει την κυβέρνηση και τι σημαίνει ότι η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της.
- Να περιγράφεις πώς εκλέγεται ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας μετά την αναθεώρηση του 2019 και τι εγγυάται την ανεξαρτησία των δικαστών.

## Τρεις λειτουργίες, όχι τρία στεγανά

Στο Δημοτικό έμαθες ότι η εξουσία χωρίζεται σε **νομοθετική**, **εκτελεστική**
και **δικαστική**, για να μην τις κρατάει όλες ο ίδιος. Η ιδέα είναι παλιά: τη
διατύπωσε καθαρά ο Μοντεσκιέ το 1748, και την έβαλαν στα συντάγματά τους οι
επαναστάσεις του 18ου αιώνα. Εδώ θα δεις πώς λειτουργεί **στην πράξη** στην
Ελλάδα. Το άρθρο 26 του Συντάγματος ορίζει:

| Λειτουργία  | Ποιος την ασκεί (άρθρο 26)                                                  |
| ----------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| Νομοθετική  | η Βουλή **και** ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας                                  |
| Εκτελεστική | ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας **και** η Κυβέρνηση                              |
| Δικαστική   | τα δικαστήρια· οι αποφάσεις τους εκτελούνται «στο όνομα του Ελληνικού Λαού» |

Πρόσεξε δύο πράγματα. Ο Πρόεδρος εμφανίζεται σε **δύο** λειτουργίες. Και η
κυβέρνηση, που ανήκει στην εκτελεστική, βγαίνει από την πλειοψηφία της Βουλής,
που ανήκει στη νομοθετική. Η διάκριση στην Ελλάδα είναι **λειτουργική**: οι
εξουσίες χωρίζονται, αλλά και συνεργάζονται και ελέγχουν η μία την άλλη. Το
πολίτευμα λέγεται **κοινοβουλευτικό** ακριβώς γι' αυτό.

## Η Βουλή: νόμοι και έλεγχος

Η Βουλή έχει **300** βουλευτές και δύο μεγάλες δουλειές.

**Ψηφίζει τους νόμους.** Νόμο μπορούν να προτείνουν η κυβέρνηση
(**νομοσχέδιο**) και οι βουλευτές (**πρόταση νόμου**) (άρθρο 73). Στην πράξη
σχεδόν όλοι οι νόμοι ξεκινούν ως νομοσχέδια της κυβέρνησης. Πριν φτάσουν στη
Βουλή συνήθως μπαίνουν σε δημόσια διαβούλευση στο διαδίκτυο, όπου ο καθένας
μπορεί να σχολιάσει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η διαδρομή ενός νόμου*

**Ελέγχει την κυβέρνηση.** Το άρθρο 84 λέει ότι η κυβέρνηση **οφείλει να έχει
την εμπιστοσύνη της Βουλής**. Μέσα σε 15 μέρες από την ορκωμοσία του
Πρωθυπουργού ζητά **ψήφο εμπιστοσύνης**. Η αντιπολίτευση μπορεί να καταθέσει
**πρόταση δυσπιστίας**, αν την υπογράψει τουλάχιστον το ένα έκτο των βουλευτών
(50). Αν περάσει, η κυβέρνηση φεύγει. Ο καθημερινός έλεγχος γίνεται με
**ερωτήσεις** και **επερωτήσεις** προς τους υπουργούς, και με **εξεταστικές
επιτροπές** για σοβαρές υποθέσεις.

## Η κυβέρνηση

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας διορίζει **Πρωθυπουργό** τον αρχηγό του κόμματος
που έχει την απόλυτη πλειοψηφία στη Βουλή (άρθρο 37). Αν κανένα κόμμα δεν την
έχει, δίνει **διερευνητική εντολή** στον αρχηγό του πρώτου, μετά του δεύτερου
και του τρίτου κόμματος, τρεις μέρες στον καθένα, για να βρεθεί κυβέρνηση που
θα έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής. Αν δεν βρεθεί, γίνονται νέες εκλογές.

Η κυβέρνηση (Πρωθυπουργός και υπουργοί) **κυβερνά**: εφαρμόζει τους νόμους,
διοικεί τα υπουργεία, φτιάχνει τον προϋπολογισμό, χαράζει εξωτερική πολιτική.
Είναι η πιο ισχυρή εξουσία στην καθημερινή ζωή, και γι' αυτό η πιο ελεγχόμενη.

## Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας

Ο Πρόεδρος είναι ο **ρυθμιστής του πολιτεύματος** (άρθρο 30). Δεν κυβερνά: οι
περισσότερες πράξεις του χρειάζονται υπογραφή και του αρμόδιου υπουργού, που
αναλαμβάνει την ευθύνη. Εκλέγεται **από τη Βουλή** για **πέντε** χρόνια και
μπορεί να επανεκλεγεί μία φορά. Πρέπει να έχει κλείσει τα **40**.

### Παράδειγμα 1: Η Βουλή δεν βρίσκει 200 ψήφους για Πρόεδρο. Τι γίνεται;

1. **Οι δύο πρώτες ψηφοφορίες.** Πρόεδρος εκλέγεται όποιος πάρει τα **δύο τρίτα**
   της Βουλής, δηλαδή **200** ψήφους. Αν δεν τα πάρει κανείς, η ψηφοφορία
   επαναλαμβάνεται ύστερα από πέντε μέρες με το ίδιο όριο (άρθρο 32 παρ. 3).
2. **Η τρίτη.** Το όριο πέφτει στα **τρία πέμπτα**, δηλαδή **180** ψήφους.
3. **Τι άλλαξε το 2019.** Πριν από την αναθεώρηση, αν αποτύγχανε και η τρίτη
   ψηφοφορία, η Βουλή **διαλυόταν** και γίνονταν εκλογές. Έτσι έγινε τον Δεκέμβριο
   του 2014, και οι εκλογές του Ιανουαρίου 2015 προκηρύχθηκαν επειδή δεν εκλέχθηκε
   Πρόεδρος. Η εκλογή του Προέδρου μπορούσε να γίνει όπλο για πρόωρες εκλογές.
4. **Σήμερα (άρθρο 32 παρ. 4).** Η τέταρτη ψηφοφορία θέλει **απόλυτη πλειοψηφία**,
   **151** ψήφους. Αν αποτύχει κι αυτή, στην πέμπτη εκλέγεται όποιος πάρει τις
   **περισσότερες** ψήφους.
5. **Το συμπέρασμα.** Η Βουλή δεν διαλύεται πια για την εκλογή του Προέδρου. Το
   κόστος της αλλαγής: στις τελευταίες ψηφοφορίες μια απλή πλειοψηφία, ακόμα και
   μόνο ενός κόμματος, μπορεί να εκλέξει Πρόεδρο που οι άλλοι δεν δέχονται.

## Τα δικαστήρια

Η δικαιοσύνη απονέμεται από **τακτικούς δικαστές** που έχουν **λειτουργική και
προσωπική ανεξαρτησία** (άρθρο 87): υπακούουν μόνο στο Σύνταγμα και στους
νόμους, και δεν μπορούν να απολυθούν επειδή μια απόφασή τους δεν άρεσε στην
κυβέρνηση. Οι συνεδριάσεις είναι δημόσιες και κάθε απόφαση πρέπει να είναι
**αιτιολογημένη** (άρθρο 93).

| Είδος δικαστηρίων | Τι κρίνουν                                                   | Ανώτατο                   |
| ----------------- | ------------------------------------------------------------ | ------------------------- |
| Πολιτικά          | διαφορές ανάμεσα σε ιδιώτες: ενοίκια, συμβόλαια, κληρονομιές | Άρειος Πάγος              |
| Ποινικά           | εγκλήματα και ποινές                                         | Άρειος Πάγος              |
| Διοικητικά        | διαφορές του πολίτη με το κράτος: φόροι, άδειες, συντάξεις   | Συμβούλιο της Επικρατείας |

Το **Ελεγκτικό Συνέδριο** ελέγχει πώς ξοδεύεται το δημόσιο χρήμα. Και κάτι που
λίγες χώρες έχουν έτσι: **κάθε** ελληνικό δικαστήριο υποχρεούται να μην
εφαρμόζει νόμο που είναι αντίθετος στο Σύνταγμα (άρθρο 93 παρ. 4). Έτσι η
δικαστική εξουσία ελέγχει και τη νομοθετική.

*Το Αρσάκειο, στην οδό Πανεπιστημίου στην Αθήνα. Χτίστηκε τον 19ο αιώνα ως σχολείο, και σήμερα στεγάζει το Συμβούλιο της Επικρατείας, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο. Εδώ κρίνονται τελικά οι διαφορές του πολίτη με το κράτος.*

> **Πρόσεχε**
>
> Ανεξάρτητη δικαιοσύνη δεν σημαίνει ότι οι δικαστές «κάνουν ό,τι θέλουν». Είναι
> δεμένοι με τον νόμο και το Σύνταγμα, και οι αποφάσεις τους ελέγχονται από
> ανώτερα δικαστήρια. Ανεξάρτητοι είναι από την **κυβέρνηση** και από κάθε πίεση,
> όχι από τους κανόνες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χωριστές, αλλά δεμένες*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος έχει την αρμοδιότητα;*

## Η Βουλή των Εφήβων

Από το σχολικό έτος 1995–96 η Βουλή των Ελλήνων, μαζί με το Υπουργείο Παιδείας,
οργανώνει τη **Βουλή των Εφήβων**. Ομάδες μαθητών Λυκείου δουλεύουν όλη τη
χρονιά ένα θέμα στο σχολείο τους, και εκπρόσωποί τους, από την Ελλάδα, την
Κύπρο και ελληνικά σχολεία του εξωτερικού, συνεδριάζουν το καλοκαίρι στην
αίθουσα της Ολομέλειας. Συζητούν, κάνουν ερωτήσεις, ψηφίζουν, με τους κανόνες
της πραγματικής Βουλής. Αν σε ενδιαφέρει, ρώτα το σχολείο σου όταν πας Λύκειο.

> **Κλειδί**
>
> Στο ελληνικό πολίτευμα οι τρεις λειτουργίες είναι χωριστές αλλά δεμένες: η
> κυβέρνηση βγαίνει από τη Βουλή και ζει όσο έχει την εμπιστοσύνη της, ο
> Πρόεδρος συμμετέχει στη νομοθεσία χωρίς να κυβερνά, και τα δικαστήρια,
> ανεξάρτητα, ελέγχουν ακόμα και αν οι νόμοι σέβονται το Σύνταγμα.

> **Θυμήσου**
>
> - Άρθρο 26: νομοθετική = Βουλή + Πρόεδρος· εκτελεστική = Πρόεδρος + Κυβέρνηση· δικαστική = δικαστήρια.
> - Νόμο προτείνουν η κυβέρνηση (νομοσχέδιο) και οι βουλευτές (πρόταση νόμου)· ισχύει όταν δημοσιευτεί στο **ΦΕΚ**.
> - Η κυβέρνηση χρειάζεται την **εμπιστοσύνη της Βουλής** (άρθρο 84)· πρόταση δυσπιστίας με υπογραφές 50 βουλευτών.
> - Πρόεδρος: από τη Βουλή, 5 χρόνια, μία επανεκλογή. Ψηφοφορίες: 200, 200, 180, 151, και μετά σχετική πλειοψηφία (αναθεώρηση 2019).
> - Ανεξάρτητοι δικαστές (άρθρο 87)· κάθε δικαστήριο αφήνει ανεφάρμοστο αντισυνταγματικό νόμο (άρθρο 93 παρ. 4).

## Ερωτήσεις

1. Σύμφωνα με το άρθρο 26, ποιοι ασκούν τη νομοθετική λειτουργία;
   - Η Βουλή και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας
   - Η Βουλή και ο Πρωθυπουργός μαζί
   - Μόνο η Βουλή, χωρίς κανέναν άλλον
   - Η Κυβέρνηση και τα ανώτατα δικαστήρια
2. Τι σημαίνει ότι η κυβέρνηση «οφείλει να έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής»;
   - Μένει όσο τη στηρίζει η πλειοψηφία των βουλευτών
   - Οι υπουργοί πρέπει να είναι όλοι βουλευτές
   - Η Βουλή εγκρίνει κάθε απόφαση ενός υπουργού
   - Ο Πρόεδρος μπορεί να την παύσει όποτε θέλει
3. Ο Πρόεδρος αναπέμπει έναν ψηφισμένο νόμο στη Βουλή. Τι πρέπει να γίνει για να ισχύσει τελικά;
   - Να τον ξαναψηφίσουν τουλάχιστον 151 βουλευτές
   - Να τον εγκρίνει δημοψήφισμα μέσα σε έναν μήνα
   - Να τον ξαναψηφίσουν 200 βουλευτές, τα δύο τρίτα
   - Τίποτα· ο νόμος που αναπέμφθηκε ακυρώνεται
4. Τι αλλάζει η αναθεώρηση του 2019 (άρθρο 32 παρ. 4) στην εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας;
   - Η αποτυχία εκλογής δεν διαλύει πια τη Βουλή
   - Ο Πρόεδρος εκλέγεται πλέον απευθείας από τον λαό
   - Η θητεία του έγινε έξι χρόνια χωρίς επανεκλογή
   - Χρειάζονται 200 ψήφοι σε κάθε ψηφοφορία
5. Στην τρίτη ψηφοφορία για Πρόεδρο, πόσες ψήφους χρειάζεται ένας υποψήφιος;
   - 180, τα τρία πέμπτα
   - 200, τα δύο τρίτα
   - 151, την απόλυτη
   - Τις περισσότερες
6. Ποια φράση περιγράφει σωστά την ανεξαρτησία των δικαστών (άρθρο 87);
   - Υπακούουν μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους
   - Κρίνουν με τη δική τους αίσθηση του σωστού
   - Εκλέγονται από τον λαό κάθε τέσσερα χρόνια
   - Ακολουθούν τις οδηγίες του υπουργού Δικαιοσύνης
7. Ένα ειρηνοδικείο κρίνει ότι ο νόμος που πρέπει να εφαρμόσει αντίκειται στο Σύνταγμα. Τι κάνει;
   - Δεν τον εφαρμόζει στην υπόθεση που κρίνει
   - Τον καταργεί για όλη τη χώρα με απόφασή του
   - Τον εφαρμόζει, γιατί τον ψήφισε η Βουλή
   - Ζητά από τον Πρόεδρο να τον αναπέμψει
8. Ένας πολίτης διαφωνεί με τον φόρο που του επέβαλε η εφορία. Σε ποια δικαστήρια θα προσφύγει;
   - Στα διοικητικά, με ανώτατο το ΣτΕ
   - Στα ποινικά, με ανώτατο τον Άρειο Πάγο
   - Στα πολιτικά, γιατί αφορά χρήματα
   - Στη Βουλή, μέσω ενός βουλευτή

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο έντυπο πρέπει να δημοσιευτεί ένας νόμος για να αρχίσει να ισχύει;
2. Γιατί λέμε ότι στο ελληνικό πολίτευμα η εκτελεστική και η νομοθετική εξουσία δεν είναι εντελώς χωριστές;
3. «Οι δικαστές κατά την άσκηση των καθηκόντων τους υπόκεινται μόνο στο Σύνταγμα και στους νόμους και σε καμία περίπτωση δεν υποχρεούνται να συμμορφώνονται με διατάξεις που έχουν τεθεί κατά κατάλυση του Συντάγματος.» — Σύνταγμα, άρθρο 87 παρ. 2. Τι κερδίζει ο πολίτης από το πρώτο μέρος της πρότασης, και σε ποια κατάσταση αφορά το δεύτερο;
4. Σε ορισμένες χώρες ο Πρόεδρος εκλέγεται απευθείας από τον λαό. Θα ήθελες να γίνεται έτσι και στην Ελλάδα; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/state-functions
