# Άνθρωπος, κοινωνία, πολιτισμός

> Γιατί ο άνθρωπος ζει σε κοινωνία, και τι είναι ο πολιτισμός που μοιράζεται.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/society-basics

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί ο άνθρωπος χρειάζεται την κοινωνία για να γίνει άνθρωπος, με αφετηρία τη φράση του Αριστοτέλη για το «πολιτικό ζώο».
- Να ορίζεις την κοινωνία και να τη διακρίνεις από ένα απλό πλήθος ανθρώπων.
- Να ορίζεις τον πολιτισμό με την κοινωνιολογική έννοια και να ξεχωρίζεις υλικό από άυλο πολιτισμό.
- Να διακρίνεις την ατομική από την κοινωνική συμπεριφορά και τον εθνοκεντρισμό από τον πολιτισμικό σχετικισμό.

## «Ή θηρίο ή θεός»

Στο πρώτο βιβλίο των *Πολιτικών* (1253a) ο **Αριστοτέλης** γράφει ότι ο
άνθρωπος είναι «**φύσει πολιτικόν ζῷον**»: από τη φύση του ζει σε κοινότητα,
στην πόλη. Και προσθέτει, σε δική μας απόδοση: όποιος δεν μπορεί να ζήσει μαζί
με άλλους, ή δεν τους χρειάζεται επειδή αρκεί στον εαυτό του, δεν είναι μέρος
της πόλης· είναι **ή θηρίο ή θεός**.

Η κοινωνιολογία, η επιστήμη που μελετά τις κοινωνίες, συμφωνεί με μια
διαφορά. Ο Αριστοτέλης μιλούσε για τη φύση. Ο σύγχρονος κοινωνιολόγος τονίζει
κάτι ακόμα: ο άνθρωπος γεννιέται **λιγότερο έτοιμος** από κάθε άλλο ζώο.
Δεν ξέρει να μιλά, να μαγειρεύει, να συμπεριφέρεται. Όλα αυτά τα μαθαίνει από
τους άλλους. Χωρίς κοινωνία δεν επιβιώνει, και δεν γίνεται αυτό που λέμε
άνθρωπος.

*Ο Αριστοτέλης, σε μαρμάρινο κεφάλι στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι. Είναι ρωμαϊκό αντίγραφο, του 1ου ή του 2ου αιώνα μ.Χ., ενός χάλκινου έργου του Λυσίππου που χάθηκε. Ήταν ο άνθρωπος που έγραψε ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικόν ζῷον».*

## Τι είναι κοινωνία

**Κοινωνία** είναι ένα σύνολο ανθρώπων που ζουν σε ορισμένο χώρο, έχουν
**διαρκείς σχέσεις** και εξαρτώνται ο ένας από τον άλλον, μοιράζονται
**κανόνες, θεσμούς** και **πολιτισμό**, και αναπαράγονται από γενιά σε γενιά.

Τέσσερις άνθρωποι που περιμένουν στην ίδια στάση λεωφορείου δεν είναι
κοινωνία. Βρίσκονται απλώς στο ίδιο σημείο. Κι όμως, ακόμα κι εκεί
ακολουθούν κανόνες που δεν τους έγραψε κανείς: στέκονται σε απόσταση, δεν
κοιτάζουν επίμονα ο ένας τον άλλον, μπαίνουν με τη σειρά. Τους κανόνες αυτούς
τους έφεραν μαζί τους από την κοινωνία στην οποία μεγάλωσαν.

> **Αλληλεξάρτηση**
>
> Κανείς δεν παράγει μόνος του όσα χρειάζεται. Το ψωμί σου περνά από αγρότη,
> μυλωνά, φούρναρη, οδηγό, πωλητή. Αυτή η αλυσίδα λέγεται αλληλεξάρτηση.

Η αλληλεξάρτηση μεγαλώνει όσο μια κοινωνία γίνεται πιο σύνθετη. Ένας
αγρότης του 1900 έφτιαχνε μόνος του ένα μεγάλο μέρος από όσα χρειαζόταν. Ένας
κάτοικος πόλης σήμερα δεν φτιάχνει σχεδόν τίποτα από όσα τρώει, φοράει ή
χρησιμοποιεί.

## Ο πολιτισμός με την κοινωνιολογική έννοια

Στην καθημερινή γλώσσα «πολιτισμός» σημαίνει συχνά τέχνη, μουσεία, «καλούς
τρόπους». Στην κοινωνιολογία η λέξη είναι πολύ πλατύτερη. Ο Βρετανός
ανθρωπολόγος **Έντουαρντ Τάιλορ** την όρισε το 1871, σε ελεύθερη απόδοση, ως
**το σύνθετο σύνολο** από γνώσεις, πεποιθήσεις, τέχνη, ηθική, δίκαιο, έθιμα
και κάθε άλλη ικανότητα και συνήθεια που αποκτά ο άνθρωπος **ως μέλος της
κοινωνίας**.

Δύο πράγματα κρατάμε από τον ορισμό: ο πολιτισμός **μαθαίνεται** (δεν
κληρονομείται με τα γονίδια) και **μοιράζεται** (δεν είναι ιδιοκτησία ενός).
Με αυτή την έννοια κάθε κοινωνία έχει πολιτισμό, και δεν υπάρχουν
«απολίτιστοι» λαοί.

| Υλικός πολιτισμός                                     | Άυλος πολιτισμός                       |
| ----------------------------------------------------- | -------------------------------------- |
| ό,τι φτιάχνουν οι άνθρωποι και μπορείς να το αγγίξεις | ιδέες, αξίες, κανόνες, σύμβολα         |
| εργαλεία, σπίτια, ρούχα, κινητά, δρόμοι               | γλώσσα, θρησκεία, έθιμα, νόμοι, τρόποι |

Τα δύο δεν ζουν χωριστά. Ένα κινητό τηλέφωνο είναι υλικό αντικείμενο· οι
κανόνες για το πότε είναι αγένεια να το κοιτάς είναι άυλος πολιτισμός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Υλικός ή άυλος πολιτισμός;*

## Οι πολιτισμοί διαφέρουν

Κάθε κοινωνία λύνει τα ίδια προβλήματα (τι τρώμε, πώς χαιρετάμε, πώς
γιορτάζουμε, πώς θάβουμε τους νεκρούς) με δικό της τρόπο. Στην ίδια την
Ευρωπαϊκή Ένωση μιλιούνται **24 επίσημες γλώσσες**, και οι διαφορές στο
φαγητό, στις γιορτές ή στο ωράριο της ημέρας είναι μεγάλες: στη Βόρεια Ευρώπη
το βραδινό τρώγεται συχνά πριν από τις 7, στην Ελλάδα και στην Ισπανία πολύ
αργότερα.

Απέναντι σε αυτές τις διαφορές υπάρχουν δύο στάσεις:

- **Εθνοκεντρισμός**: κρίνεις τους άλλους πολιτισμούς με μέτρο τον δικό σου,
  και τον δικό σου τον θεωρείς αυτονόητα ανώτερο. Τον όρο τον καθιέρωσε ο
  Αμερικανός κοινωνιολόγος **Γουίλιαμ Σάμνερ** το 1906.
- **Πολιτισμικός σχετικισμός**: προσπαθείς να καταλάβεις μια πρακτική μέσα
  από τον πολιτισμό στον οποίο ανήκει, πριν την κρίνεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο πολιτισμικός σχετικισμός είναι μέθοδος κατανόησης, όχι άδεια για όλα. Το να
> καταλάβεις γιατί μια κοινωνία κάνει κάτι δεν σημαίνει ότι το βρίσκεις σωστό.
> Οι πρακτικές που πληγώνουν ανθρώπους κρίνονται και με τα **ανθρώπινα
> δικαιώματα**, που ισχύουν για όλους, όποιον πολιτισμό κι αν έχουν.

## Ατομική και κοινωνική συμπεριφορά

Ο Γερμανός κοινωνιολόγος **Μαξ Βέμπερ** (1864–1920) έβαλε ένα κριτήριο για το
πότε μια πράξη είναι **κοινωνική**: όταν αυτός που πράττει **λαμβάνει υπόψη
του τη συμπεριφορά άλλων** και προσανατολίζεται σε αυτήν. Το παράδειγμά του,
σε ελεύθερη απόδοση: όταν αρχίζει να βρέχει και πολλοί άνθρωποι στον δρόμο
ανοίγουν ταυτόχρονα ομπρέλα, αυτό **δεν** είναι κοινωνική πράξη. Ο καθένας
αντιδρά στη βροχή, όχι στους άλλους.

### Παράδειγμα 1: Τέσσερις πράξεις: ποιες είναι κοινωνική συμπεριφορά κατά τον Βέμπερ;

1. **Το κριτήριο.** Ρωτάμε για κάθε πράξη: ο άνθρωπος υπολογίζει τι κάνουν, τι
   περιμένουν ή πώς θα αντιδράσουν άλλοι; Αν ναι, η πράξη είναι κοινωνική.
2. **Α. Κλείνεις το παράθυρο επειδή κρυώνεις.** Αντιδράς σε κάτι φυσικό, το
   κρύο. Δεν υπολογίζεις κανέναν. **Ατομική** συμπεριφορά.
3. **Β. Κλείνεις το παράθυρο επειδή ο συμμαθητής δίπλα σου κρυώνει.** Η ίδια
   κίνηση, αλλά τώρα προσανατολίζεσαι σε άλλον άνθρωπο. **Κοινωνική**.
4. **Γ. Ντύνεσαι επίσημα για έναν γάμο.** Υπολογίζεις τι περιμένουν οι
   οικοδεσπότες και οι καλεσμένοι. **Κοινωνική**, ακόμα κι αν ντύνεσαι μόνος στο
   δωμάτιό σου.
5. **Δ. Φτερνίζεσαι.** Αντανακλαστικό του σώματος, όχι πράξη με νόημα.
   **Ατομική**. Το να βάλεις όμως το χέρι ή τον αγκώνα μπροστά για να μη
   μολύνεις τους άλλους είναι κοινωνική πράξη.
6. **Το συμπέρασμα.** Το κριτήριο δεν είναι αν υπάρχουν άλλοι γύρω σου, ούτε το
   πώς φαίνεται η κίνηση. Είναι **σε ποιον απευθύνεται** η πράξη. Γι' αυτό η
   ίδια κίνηση, όπως το κλείσιμο ενός παραθύρου, μπορεί να είναι ατομική ή
   κοινωνική.

Τα περισσότερα που κάνουμε σε μια μέρα είναι κοινωνική συμπεριφορά: να
μιλάμε, να ψωνίζουμε, να ντυνόμαστε, να γράφουμε ένα μήνυμα. Ακόμα και η
πράξη που μοιάζει ατομική, όπως το τι θα φάμε, είναι γεμάτη πολιτισμό:
κανείς δεν αποφασίζει μόνος του ότι το σαλιγκάρι ή το χταπόδι είναι φαγητό.

> **Κλειδί**
>
> Ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος **μέσα στην κοινωνία**. Η κοινωνία είναι σύνολο
> ανθρώπων με διαρκείς σχέσεις αλληλεξάρτησης και κοινούς κανόνες. Ο
> **πολιτισμός** είναι όλος ο τρόπος ζωής που μαθαίνεται και μοιράζεται,
> υλικός και άυλος. Μια πράξη είναι **κοινωνική** όταν προσανατολίζεται στη
> συμπεριφορά άλλων ανθρώπων.

> **Θυμήσου**
>
> - Αριστοτέλης, *Πολιτικά* 1253a: ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικόν ζῷον».
> - **Κοινωνία**: διαρκείς σχέσεις, αλληλεξάρτηση, κοινοί κανόνες, θεσμοί και πολιτισμός.
> - **Πολιτισμός** (Τάιλορ, 1871): ό,τι αποκτά ο άνθρωπος ως μέλος της κοινωνίας. Μαθαίνεται και μοιράζεται.
> - **Υλικός** (αντικείμενα) και **άυλος** (γλώσσα, αξίες, κανόνες, έθιμα) πολιτισμός.
> - **Εθνοκεντρισμός** (Σάμνερ, 1906) και **πολιτισμικός σχετικισμός**.
> - **Κοινωνική πράξη** (Βέμπερ): προσανατολίζεται στη συμπεριφορά άλλων.

## Ερωτήσεις

1. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, όποιος μπορεί να ζήσει εντελώς μόνος, χωρίς να χρειάζεται κανέναν, είναι…
   - ή θηρίο ή θεός
   - ο τέλειος πολίτης
   - ένας σοφός φιλόσοφος
   - ένας ελεύθερος άνθρωπος
2. Γιατί τέσσερις άγνωστοι που περιμένουν στην ίδια στάση λεωφορείου δεν αποτελούν κοινωνία;
   - Δεν έχουν διαρκείς σχέσεις και αλληλεξάρτηση
   - Είναι λιγότεροι από το ελάχιστο των δέκα
   - Δεν ακολουθούν κανέναν κοινωνικό κανόνα
   - Βρίσκονται σε δημόσιο χώρο και όχι σε ιδιωτικό σπίτι
3. Τι σημαίνει «πολιτισμός» στην κοινωνιολογία;
   - Όλος ο τρόπος ζωής που μαθαίνεται και μοιράζεται
   - Η τέχνη, τα μουσεία και η κλασική μουσική
   - Οι καλοί τρόποι των μορφωμένων ανθρώπων
   - Οι ικανότητες που κληρονομούμε με τα γονίδια
4. Ποιο από τα παρακάτω είναι στοιχείο άυλου πολιτισμού;
   - Ο κανόνας ότι οι νεότεροι χαιρετούν πρώτοι
   - Το ξύλινο αλέτρι ενός λαογραφικού μουσείου
   - Ο πέτρινος ναός στην πλατεία του χωριού
   - Το κινητό τηλέφωνο στην τσέπη του μαθητή
5. Ένας τουρίστας λέει: «Τρώνε τόσο αργά το βράδυ; Τι ακατάστατος λαός!» Ποια στάση δείχνει;
   - Εθνοκεντρισμό
   - Πολιτισμικό σχετικισμό
   - Αλληλεξάρτηση
   - Κοινωνικοποίηση
6. Τι ΔΕΝ σημαίνει ο πολιτισμικός σχετικισμός;
   - Ότι κάθε πρακτική είναι σωστή, αφού είναι πολιτισμός
   - Ότι μια πρακτική κατανοείται μέσα στον πολιτισμό της
   - Ότι ο δικός σου πολιτισμός δεν είναι το μόνο μέτρο
   - Ότι ρωτάς «γιατί το κάνουν;» πριν πεις «είναι λάθος»
7. Πότε είναι μια πράξη κοινωνική, κατά τον Βέμπερ;
   - Όταν προσανατολίζεται στη συμπεριφορά άλλων
   - Όταν γίνεται μπροστά σε πολλούς ανθρώπους
   - Όταν τη ζητά ή την επιβάλλει κάποιος νόμος
   - Όταν τη κάνουν όλοι την ίδια ώρα και στιγμή
8. Γιατί ακόμα και το τι θα φας είναι γεμάτο πολιτισμό;
   - Τι θεωρείται φαγητό το μαθαίνεις από την κοινωνία σου
   - Η πείνα είναι ανάγκη που μας τη δίνει η κοινωνία
   - Το μενού κάθε χώρας το ορίζει ένας ειδικός νόμος του κράτους
   - Όλοι οι άνθρωποι τρώνε παντού τα ίδια πράγματα

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται τα δύο είδη πολιτισμού, αυτό που αγγίζεται και αυτό που δεν αγγίζεται;
2. Ο άνθρωπος γεννιέται «λιγότερο έτοιμος» από τα άλλα ζώα. Εξήγησε τι σημαίνει αυτό και γιατί κάνει την κοινωνία απαραίτητη.
3. «Είναι φανερό ότι η πόλη είναι από τα πράγματα που υπάρχουν από τη φύση, και ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο. […] Όποιος δεν μπορεί να ζει σε κοινότητα, ή δεν τη χρειάζεται επειδή αρκεί στον εαυτό του, δεν είναι μέρος της πόλης· είναι ή θηρίο ή θεός.» — Αριστοτέλης, Πολιτικά 1253a, σε δική μας απόδοση. Γιατί ο Αριστοτέλης βάζει στην ίδια πρόταση το θηρίο και τον θεό;
4. Σε ένα ταξίδι βλέπεις ένα έθιμο που σου φαίνεται παράξενο ή και ενοχλητικό. Πώς θα το κρίνεις; Πες τι θα σε έκανε να το σεβαστείς και τι θα σε έκανε να το απορρίψεις.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/society-basics
