# Κοινωνικοποίηση και κοινωνικός έλεγχος

> Πώς μαθαίνουμε τους κανόνες, ποιος τους επιβάλλει και τι γίνεται με όποιον τους σπάει.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/socialisation

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την κοινωνικοποίηση και να διακρίνεις την πρωτογενή από τη δευτερογενή.
- Να αναγνωρίζεις τους φορείς και τους τρόπους της κοινωνικοποίησης.
- Να εξηγείς γιατί η κοινωνικοποίηση κρατά όλη τη ζωή και πάει και ανάποδα, από τους νέους στους μεγαλύτερους, διαβάζοντας στοιχεία της Eurostat.
- Να ορίζεις τον κοινωνικό έλεγχο και να ξεχωρίζεις τον τυπικό από τον άτυπο, και τις θετικές από τις αρνητικές κυρώσεις.

## Το παιδί του δάσους

Τον Ιανουάριο του 1800, στο Αβεϊρόν της νότιας Γαλλίας, κάτοικοι ενός χωριού
έπιασαν ένα αγόρι περίπου δώδεκα χρονών που φαίνεται να είχε ζήσει χρόνια
μόνο του στο δάσος. Δεν μιλούσε, περπατούσε αλλιώτικα, δεν έδειχνε να
καταλαβαίνει τι είναι ένας άλλος άνθρωπος. Ο νεαρός γιατρός **Ζαν Ιτάρ** το
ονόμασε **Βίκτωρ** και δούλεψε μαζί του για χρόνια. Ο Βίκτωρ έμαθε να
φροντίζει τον εαυτό του και να δείχνει τρυφερότητα, αλλά δεν έμαθε ποτέ να
μιλά.

Η ιστορία του, όπως και άλλες σπάνιες περιπτώσεις παιδιών που μεγάλωσαν
απομονωμένα, δείχνει κάτι που το είδαμε ήδη: ό,τι μας κάνει ανθρώπους, η
γλώσσα, οι κανόνες, η αίσθηση του εαυτού, **μαθαίνεται από τους άλλους**. Και
κάποια πράγματα μαθαίνονται εύκολα μόνο σε μια ορισμένη ηλικία.

*Ο Βίκτωρ του Αβεϊρόν σε χαρακτικό του 1801, από τη Γαλλική Εθνική Βιβλιοθήκη. Είναι ένα αληθινό παιδί, όπως το είδαν οι άνθρωποι της εποχής του, λίγο αφότου το βρήκαν να ζει μόνο του στα δάση.*

## Τι είναι κοινωνικοποίηση

**Κοινωνικοποίηση** είναι η διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος μαθαίνει τη
γλώσσα, τις αξίες, τους κανόνες και τους ρόλους της κοινωνίας του, και
διαμορφώνει την προσωπικότητά του. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο πολιτισμός
περνά από τη μια γενιά στην άλλη.

| Πρωτογενής κοινωνικοποίηση                                      | Δευτερογενής κοινωνικοποίηση                                 |
| --------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------ |
| στα πρώτα χρόνια της ζωής                                       | από την παιδική ηλικία και μετά, σε όλη τη ζωή               |
| κυρίως στην οικογένεια                                          | σχολείο, παρέες, εργασία, μέσα ενημέρωσης, διαδίκτυο         |
| γλώσσα, βασικές συνήθειες, εμπιστοσύνη, πρώτη εικόνα του εαυτού | ειδικότεροι ρόλοι: μαθητής, συμπαίκτης, εργαζόμενος, πολίτης |

## Φορείς και τρόποι

Οι **φορείς** της κοινωνικοποίησης είναι οι ομάδες και οι θεσμοί μέσα από
τους οποίους μαθαίνουμε: η **οικογένεια**, το **σχολείο**, η **ομάδα
συνομηλίκων**, η **εργασία**, τα **μέσα ενημέρωσης** και το **διαδίκτυο**, η
**θρησκευτική κοινότητα**, οι **σύλλογοι**. Στην εφηβεία η επιρροή των
συνομηλίκων μεγαλώνει πολύ· σήμερα μεγάλο μέρος της περνά μέσα από τα
κοινωνικά δίκτυα.

Οι **τρόποι** με τους οποίους μαθαίνουμε είναι κυρίως:

- **Μίμηση**: κάνουμε ό,τι βλέπουμε να κάνουν οι άλλοι.
- **Επιβράβευση και τιμωρία**: ο έπαινος ενισχύει μια συμπεριφορά, η
  αποδοκιμασία την αποθαρρύνει.
- **Ταύτιση**: θέλουμε να μοιάσουμε σε κάποιον που θαυμάζουμε.
- **Παιχνίδι ρόλων**: τα παιδιά παίζουν «τον γιατρό», «τη δασκάλα», και
  δοκιμάζουν ρόλους πριν τους ζήσουν.

Ο Αμερικανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος **Τζορτζ Χέρμπερτ Μιντ** (1863–1931)
έδειξε πόσο σημαντικό είναι αυτό το παιχνίδι. Το μικρό παιδί, έγραψε,
μαθαίνει πρώτα να βάζει τον εαυτό του στη θέση συγκεκριμένων προσώπων, των
γονιών και των πιο κοντινών του· οι κοινωνιολόγοι τους λένε **σημαντικούς
άλλους**. Αργότερα, σε ένα ομαδικό παιχνίδι με κανόνες,
μαθαίνει να υπολογίζει τι περιμένουν **όλοι** οι παίκτες μαζί: αυτό το
ονόμασε **γενικευμένο άλλο**. Εκεί αρχίζει να σκέφτεται σαν μέλος μιας
κοινωνίας.

## Μια διαδικασία που δεν τελειώνει

Η κοινωνικοποίηση δεν τελειώνει με την ενηλικίωση. Ένας νέος εργαζόμενος
μαθαίνει τους κανόνες της δουλειάς του, ένας νέος γονιός τον ρόλο του, ένας
συνταξιούχος να ζει χωρίς ωράριο. Και σε μια κοινωνία που αλλάζει γρήγορα,
η γνώση δεν ρέει πια μόνο από τους μεγάλους στους μικρούς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χρήση διαδικτύου στην Ελλάδα το 2025, ανά ηλικία (%)*

Σχεδόν όλοι οι νέοι χρησιμοποιούν το διαδίκτυο. Από τους 65–74 μόνο περίπου
οι μισοί, και ήταν ακόμα λιγότεροι πριν από λίγα χρόνια: 10% το 2013, 34% το
2020\. Πολλοί παππούδες και γιαγιάδες έμαθαν να κάνουν βιντεοκλήση στα
εγγόνια τους **από τα ίδια τα εγγόνια**. Αυτό οι κοινωνιολόγοι το λένε
**αντίστροφη κοινωνικοποίηση**: οι νεότεροι μαθαίνουν κάτι στους
μεγαλύτερους.

## Κοινωνικός έλεγχος

Δεν αρκεί να μάθουμε τους κανόνες· η κοινωνία φροντίζει και να τους
τηρούμε. **Κοινωνικός έλεγχος** είναι το σύνολο των μέσων με τα οποία μια
κοινωνία ενθαρρύνει τη συμμόρφωση στους κανόνες της και αποθαρρύνει την
παραβίασή τους.

Τα μέσα αυτά είναι οι **κυρώσεις**: **θετικές** (έπαινος, βραβείο,
προαγωγή, ένα «μπράβο») και **αρνητικές** (επίπληξη, πρόστιμο, αποβολή,
φυλακή, απομόνωση). Και ο έλεγχος έχει δύο μορφές:

| Τυπικός κοινωνικός έλεγχος                    | Άτυπος κοινωνικός έλεγχος                                           |
| --------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------- |
| ασκείται από επίσημες αρχές                   | ασκείται από τους γύρω μας                                          |
| γραπτοί κανόνες: νόμοι, κανονισμοί            | άγραφοι κανόνες: έθιμα, ήθη                                         |
| αστυνομία, δικαστήρια, ο σύλλογος διδασκόντων | γονείς, φίλοι, γείτονες, συμμαθητές, τα σχόλια στα κοινωνικά δίκτυα |
| πρόστιμο, ποινή, αποβολή                      | βλέμμα, κουτσομπολιό, πειράγματα, επιδοκιμασία                      |

Ο πιο αποτελεσματικός έλεγχος όμως είναι αυτός που δεν φαίνεται: όταν έχεις
κάνει δικούς σου τους κανόνες, η **συνείδησή** σου σε ελέγχει πριν
χρειαστεί κανείς άλλος. Οι κοινωνιολόγοι τον λένε **εσωτερικό** έλεγχο, σε
αντίθεση με τον **εξωτερικό**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τυπικός ή άτυπος κοινωνικός έλεγχος;*

## Παρέκκλιση

Όποιος δεν τηρεί τους κανόνες μιας ομάδας λέμε ότι κάνει **παρέκκλιση**. Ο
Γάλλος κοινωνιολόγος **Εμίλ Ντιρκέμ** (1858–1917) υποστήριξε κάτι
απροσδόκητο: η παρέκκλιση υπάρχει σε **κάθε** κοινωνία, και η αντίδραση σε
αυτήν βοηθά την κοινωνία να ξεκαθαρίσει τι θεωρεί σωστό. Επιπλέον, αυτό που
σήμερα είναι παρέκκλιση μπορεί αύριο να γίνει κανόνας. Όσοι διεκδίκησαν
πρώτοι ψήφο για τις γυναίκες θεωρήθηκαν εκκεντρικοί.

### Παράδειγμα 1: Η ίδια συμπεριφορά, δύο φορές: ποιος ελέγχει και πώς;

1. **Η κατάσταση.** Ένας μαθητής πετά ένα πλαστικό μπουκάλι στο προαύλιο αντί
   για τον κάδο.
2. **Άτυπος έλεγχος.** Μια συμμαθήτρια του λέει «Σοβαρά τώρα;» και δυο-τρεις
   γελούν. Δεν υπάρχει γραπτός κανόνας ούτε επίσημη αρχή. Η κύρωση είναι
   **αρνητική και άτυπη**, και συχνά αρκεί.
3. **Τυπικός έλεγχος.** Αν το επαναλαμβάνει, ο καθηγητής που εφημερεύει
   εφαρμόζει τον κανονισμό του σχολείου: παρατήρηση, ενημέρωση των γονέων.
   Τώρα η κύρωση είναι **αρνητική και τυπική**.
4. **Εσωτερικός έλεγχος.** Αν ο μαθητής, μετά από όλα αυτά, αρχίσει να ενοχλείται
   ο ίδιος όταν βλέπει σκουπίδια κάτω, ο κανόνας έχει γίνει δικός του. Δεν
   χρειάζεται πια ούτε βλέμμα ούτε κανονισμός.
5. **Το συμπέρασμα.** Ο κοινωνικός έλεγχος λειτουργεί σε **στρώσεις**: πρώτα
   άτυπα, μετά τυπικά, και ο στόχος του είναι να γίνει περιττός, όταν ο κανόνας
   μπει μέσα μας με την κοινωνικοποίηση.

> **Κλειδί**
>
> Με την **κοινωνικοποίηση** μαθαίνουμε γλώσσα, κανόνες και ρόλους:
> **πρωτογενώς** στην οικογένεια, **δευτερογενώς** στο σχολείο, στις παρέες,
> στη δουλειά, στο διαδίκτυο, και σε όλη τη ζωή, ακόμα και από τους νεότερους.
> Ο **κοινωνικός έλεγχος** φροντίζει να τηρούνται οι κανόνες με **θετικές και
> αρνητικές κυρώσεις**, **τυπικές** (νόμος, κανονισμός) και **άτυπες** (οι γύρω
> μας). Ο πιο σταθερός έλεγχος είναι ο **εσωτερικός**, η συνείδηση.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρωτογενής** κοινωνικοποίηση: τα πρώτα χρόνια, κυρίως οικογένεια. **Δευτερογενής**: σε όλη την υπόλοιπη ζωή.
> - Φορείς: οικογένεια, σχολείο, συνομήλικοι, εργασία, ΜΜΕ και διαδίκτυο, θρησκεία, σύλλογοι.
> - Τρόποι: μίμηση, επιβράβευση και τιμωρία, ταύτιση, παιχνίδι ρόλων. **Μιντ**: από τους σημαντικούς άλλους στο γενικευμένο άλλο.
> - **Αντίστροφη κοινωνικοποίηση**: οι νέοι μαθαίνουν στους μεγαλύτερους. 65–74 ετών στο διαδίκτυο: περίπου 54% (Eurostat, 2025).
> - Κυρώσεις **θετικές / αρνητικές**· έλεγχος **τυπικός / άτυπος**, **εξωτερικός / εσωτερικός**.
> - **Ντιρκέμ**: η παρέκκλιση υπάρχει σε κάθε κοινωνία.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι κοινωνικοποίηση;
   - Η διαδικασία με την οποία μαθαίνουμε γλώσσα, κανόνες και ρόλους
   - Το να κάνεις πολλούς φίλους και να βγαίνεις συχνά έξω
   - Η μεταφορά μιας επιχείρησης από ιδιώτες στο κράτος
   - Οι κυρώσεις που επιβάλλει η κοινωνία σε όποιον παρεκκλίνει από τους κανόνες
2. Τι δείχνει η ιστορία του Βίκτωρα από το Αβεϊρόν;
   - Ότι η γλώσσα μαθαίνεται από τους άλλους, και όχι σε κάθε ηλικία
   - Ότι ένα παιδί μαθαίνει μόνο του να μιλά, αν το αφήσεις ήσυχο
   - Ότι η συμπεριφορά μας είναι γραμμένη ολόκληρη από πριν στα γονίδιά μας
   - Ότι η κοινωνικοποίηση τελειώνει στα δώδεκα με την εφηβεία
3. Πού γίνεται κυρίως η πρωτογενής κοινωνικοποίηση;
   - Στην οικογένεια
   - Στο Γυμνάσιο
   - Στη δουλειά
   - Στον στρατό
4. Τι ονόμασε ο Μιντ «γενικευμένο άλλο»;
   - Τις προσδοκίες όλης της ομάδας μαζί, που μαθαίνεις να υπολογίζεις
   - Τον πιο αγαπημένο σου άνθρωπο, συνήθως έναν από τους γονείς
   - Έναν άγνωστο που συναντάς τυχαία και δεν ξαναβλέπεις ποτέ
   - Τους ήρωες των ταινιών και των βιντεοπαιχνιδιών που μιμείσαι συχνά
5. Μια εγγονή δείχνει στον παππού της πώς να κάνει βιντεοκλήση. Πώς λέγεται αυτό;
   - Αντίστροφη κοινωνικοποίηση
   - Πρωτογενής κοινωνικοποίηση
   - Άτυπος κοινωνικός έλεγχος
   - Πολιτισμική καθυστέρηση
6. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 σχεδόν όλοι οι Έλληνες 16–24 ετών χρησιμοποιούσαν το διαδίκτυο. Τι ποσοστό των 65–74 το χρησιμοποιούσε;
   - Περίπου 54%
   - Περίπου 91%
   - Περίπου 10%
   - Περίπου 98%
7. Ποιο από τα παρακάτω είναι άτυπος κοινωνικός έλεγχος;
   - Οι συμμαθητές σου σε πειράζουν για ένα ρούχο
   - Ο διευθυντής σού δίνει ωριαία αποβολή
   - Το δικαστήριο επιβάλλει πρόστιμο σε έναν οδηγό
   - Η Τροχαία σταματά οδηγό χωρίς κράνος
8. Τι υποστήριξε ο Ντιρκέμ για την παρέκκλιση;
   - Ότι υπάρχει σε κάθε κοινωνία και η αντίδραση ξεκαθαρίζει τους κανόνες
   - Ότι εμφανίζεται μόνο σε φτωχές κοινωνίες με λίγη εκπαίδευση
   - Ότι οφείλεται πάντα σε κάποια βιολογική ανωμαλία του ίδιου του ατόμου
   - Ότι μπορεί να εξαλειφθεί εντελώς με αρκετά αυστηρούς νόμους

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται ο έπαινος και το βραβείο, και πώς η επίπληξη και το πρόστιμο, ως μέσα κοινωνικού ελέγχου;
2. Εξήγησε γιατί στην εφηβεία η ομάδα των συνομηλίκων γίνεται τόσο σημαντικός φορέας κοινωνικοποίησης.
3. Ο πίνακας δείχνει πόσοι Έλληνες 65–74 ετών χρησιμοποιούσαν το διαδίκτυο σε διάφορες χρονιές. Πότε έγινε η μεγαλύτερη άνοδος, και ποια εξήγηση από την ενότητα ταιριάζει;

   Άτομα 65–74 ετών που χρησιμοποίησαν το διαδίκτυο τους τελευταίους 12 μήνες, %. Eurostat (isoc_ci_ifp_iu), στρογγυλεμένα.

   | Έτος | 65–74 ετών |
   | --- | --- |
   | 2013 | 10% |
   | 2017 | 21% |
   | 2020 | 34% |
   | 2023 | 53% |
   | 2025 | 54% |

4. Τα σχόλια, τα «μου αρέσει» και οι κοροϊδίες στα κοινωνικά δίκτυα είναι μορφή άτυπου κοινωνικού ελέγχου. Είναι πιο δίκαιος ή πιο άδικος από τον άτυπο έλεγχο στη γειτονιά; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/socialisation
