# Κοινωνικά δικαιώματα και υποχρεώσεις

> Παιδεία, υγεία, εργασία — και οι υποχρεώσεις του πολίτη απέναντι στους άλλους.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-rights-duties

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι το κοινωνικό κράτος και πώς διαφέρουν τα κοινωνικά δικαιώματα από τα ατομικά.
- Να αναγνωρίζεις τα κοινωνικά δικαιώματα του Συντάγματος: παιδεία (16), υγεία και πρόνοια (21), εργασία (22), συνδικαλισμός και απεργία (23), περιβάλλον (24).
- Να απαριθμείς τις υποχρεώσεις του πολίτη (άρθρα 4, 25, 51, 120) και να εξηγείς γιατί συνοδεύουν τα δικαιώματα.
- Να εξηγείς με αριθμούς τι σημαίνει ότι οι πολίτες συνεισφέρουν στα δημόσια βάρη «ανάλογα με τις δυνάμεις τους».

## Από το «άσε με» στο «βοήθησέ με»

Τα ατομικά δικαιώματα της προηγούμενης ενότητας ζητούν από το κράτος να
**μείνει μακριά**: να μη σε συλλάβει αυθαίρετα, να μη λογοκρίνει, να μη μπει
στο σπίτι σου. Η ελευθερία όμως δεν αρκεί σε κάποιον που δεν μπορεί να πάει
σχολείο, που αρρώστησε και δεν έχει γιατρό, που έχασε τη δουλειά του. Τον 19ο
και τον 20ό αιώνα, με τη βιομηχανική επανάσταση, τα εργατικά κινήματα και τις
κρίσεις, διαμορφώθηκε μια δεύτερη ομάδα δικαιωμάτων, που ζητά από το κράτος να
**κάνει** κάτι: τα **κοινωνικά δικαιώματα**.

Το Σύνταγμα το λέει στο **άρθρο 25 παρ. 1**: η Ελλάδα είναι **κοινωνικό κράτος
δικαίου**. Κράτος δικαίου, γιατί όλοι, και η εξουσία, υπακούουν στους νόμους.
Κοινωνικό, γιατί η Πολιτεία έχει χρέος να φροντίζει για συνθήκες ζωής με
αξιοπρέπεια για όλους.

|                         | Ατομικά δικαιώματα             | Κοινωνικά δικαιώματα                       |
| ----------------------- | ------------------------------ | ------------------------------------------ |
| Τι ζητούν από το κράτος | να μην επεμβαίνει              | να παρέχει: σχολεία, νοσοκομεία, συντάξεις |
| Τι χρειάζονται          | κυρίως αυτοσυγκράτηση          | χρήματα, υπαλλήλους, οργάνωση              |
| Πώς γράφονται           | «απαγορεύεται», «κανένας δεν…» | «το Κράτος μεριμνά», «όπως νόμος ορίζει»   |

## Τα κοινωνικά δικαιώματα του Συντάγματος

**Παιδεία (άρθρο 16).** Η παιδεία είναι «βασική αποστολή του Κράτους». Όλοι
έχουν δικαίωμα **δωρεάν** παιδείας σε όλες τις βαθμίδες, στα κρατικά σχολεία
και πανεπιστήμια. Το Σύνταγμα ορίζει τουλάχιστον **εννέα** χρόνια υποχρεωτικής
φοίτησης· με νόμο, από το 2020–21 είναι **έντεκα** σε όλη τη χώρα: δύο χρόνια
νηπιαγωγείο από τα 4, έξι Δημοτικό, τρία Γυμνάσιο. Γι' αυτό η Γ΄ Γυμνασίου που
βγάζεις φέτος είναι η τελευταία υποχρεωτική τάξη.

**Υγεία και πρόνοια (άρθρα 5 και 21).** Καθένας έχει δικαίωμα στην προστασία
της υγείας του. Το κράτος μεριμνά για την υγεία, προστατεύει την οικογένεια,
την παιδική ηλικία, τη νεότητα, τα γηρατειά και την αναπηρία, φροντίζει για
στέγη όσων δεν έχουν, και από την αναθεώρηση του 2019 μεριμνά για αξιοπρεπή
διαβίωση όλων μέσα από ένα σύστημα **ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος**. Τα άτομα με αναπηρία έχουν δικαίωμα σε μέτρα
για αυτονομία και συμμετοχή.

**Εργασία (άρθρα 22 και 23).** Η εργασία είναι δικαίωμα, και το κράτος
φροντίζει να υπάρχουν συνθήκες απασχόλησης για όλους. Ισχύει **ίση αμοιβή για
εργασία ίσης αξίας**, ανεξάρτητα από φύλο. Η αναγκαστική εργασία απαγορεύεται.
Οι εργαζόμενοι έχουν **κοινωνική ασφάλιση**, μπορούν να ιδρύουν **συνδικάτα**,
και η **απεργία** είναι δικαίωμα, με περιορισμούς για ορισμένα επαγγέλματα
(οι δικαστές και τα σώματα ασφαλείας δεν απεργούν).

**Περιβάλλον (άρθρο 24).** Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού
περιβάλλοντος είναι **υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός**, με
βάση την αρχή της **αειφορίας**: να μην παίρνουμε από τη φύση περισσότερα από
όσα μπορεί να ξαναδώσει.

> **Πρόσεχε**
>
> Το «δικαίωμα στην εργασία» δεν σημαίνει ότι μπορείς να πας στο δικαστήριο και
> να ζητήσεις από το κράτος να σου δώσει μια συγκεκριμένη θέση εργασίας. Σημαίνει
> ότι το κράτος **οφείλει να φροντίζει** για συνθήκες απασχόλησης και να
> προστατεύει όσους εργάζονται. Τα κοινωνικά δικαιώματα εξαρτώνται από νόμους
> και από διαθέσιμους πόρους, γι' αυτό η εφαρμογή τους είναι διαρκές πολιτικό
> ζήτημα: πόσα δίνουμε για σχολεία, νοσοκομεία, συντάξεις, και από πού.

## Οι υποχρεώσεις του πολίτη

Τα δικαιώματα κάποιου στηρίζονται στις υποχρεώσεις των άλλων. Σχολεία και
νοσοκομεία πληρώνονται από φόρους. Η δημοκρατία κρατιέται όταν οι πολίτες
συμμετέχουν. Το Σύνταγμα ορίζει:

| Υποχρέωση                                                                                        | Άρθρο      |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------ | ---------- |
| να συνεισφέρεις στα **δημόσια βάρη** (φόροι) ανάλογα με τις δυνάμεις σου                         | 4 παρ. 5   |
| να συντελείς στην **άμυνα** της χώρας· όποιος έχει αντίρρηση συνείδησης κάνει εναλλακτική θητεία | 4 παρ. 6   |
| να **ψηφίζεις**                                                                                  | 51 παρ. 5  |
| να ανταποκρίνεσαι στο χρέος **κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης**                               | 25 παρ. 4  |
| να σέβεσαι το **Σύνταγμα** και τους νόμους, με αφοσίωση στην πατρίδα και τη δημοκρατία           | 120 παρ. 2 |

### Παράδειγμα 1: Τι σημαίνει «ανάλογα με τις δυνάμεις τους»;

1. **Τα δεδομένα (φανταστικά και απλοποιημένα).** Η Άννα κερδίζει 10.000 € τον
   χρόνο και ο Βασίλης 40.000 €. Το κράτος χρειάζεται από τους δύο 6.000 € συνολικά.
2. **Λύση 1: ίσο ποσό για όλους.** Από 3.000 € ο καθένας. Για την Άννα είναι 30%
   του εισοδήματός της· για τον Βασίλη 7,5%. Το ποσό είναι ίδιο, το βάρος όχι:
   στην Άννα μένουν 7.000 €, στον Βασίλη 37.000 €.
3. **Λύση 2: ίδιο ποσοστό για όλους.** 6.000 € είναι 12% του συνολικού εισοδήματος
   των δύο (50.000 €). Η Άννα πληρώνει 1.200 €, ο Βασίλης 4.800 €. Όποιος έχει
   περισσότερα πληρώνει περισσότερα, με το ίδιο ποσοστό.
4. **Λύση 3: κλιμακωτό ποσοστό.** Το ποσοστό ανεβαίνει όσο ανεβαίνει το
   εισόδημα, π.χ. η Άννα 6% (600 €) και ο Βασίλης 13,5% (5.400 €). Έτσι λειτουργεί
   στην πράξη ο φόρος εισοδήματος στην Ελλάδα και στις περισσότερες χώρες, με
   κλίμακες.
5. **Το συμπέρασμα.** Η λύση 1 δεν ταιριάζει με το άρθρο 4 παρ. 5, γιατί αγνοεί τις
   δυνάμεις του καθενός. Οι λύσεις 2 και 3 τις λαμβάνουν υπόψη. Το πόσο κλιμακωτός
   πρέπει να είναι ένας φόρος δεν το λέει το Σύνταγμα· είναι πολιτική επιλογή, και
   τα κόμματα διαφωνούν πάνω σε αυτό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι ζητά το Σύνταγμα;*

> **Κλειδί**
>
> Το κοινωνικό κράτος δικαίου (άρθρο 25) δεν αρκείται να αφήνει ελεύθερο τον
> πολίτη· φροντίζει να έχει παιδεία, υγεία, εργασία και αξιοπρεπή ζωή. Αυτά
> κοστίζουν, και τα πληρώνουν οι υποχρεώσεις όλων: φόροι ανάλογα με τις δυνάμεις
> του καθενός, αλληλεγγύη, συμμετοχή.

> **Θυμήσου**
>
> - Κοινωνικά δικαιώματα: ζητούν **παροχή** από το κράτος· ατομικά: ζητούν **αποχή**.
> - Άρθρο 16: δωρεάν παιδεία· υποχρεωτική φοίτηση τουλάχιστον 9 χρόνια (σήμερα 11).
> - Άρθρο 21: οικογένεια, παιδί, υγεία, αναπηρία, στέγη, ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα.
> - Άρθρα 22–23: εργασία, ίση αμοιβή, κοινωνική ασφάλιση, συνδικάτα, απεργία. Άρθρο 24: περιβάλλον και αειφορία.
> - Υποχρεώσεις: φόροι (4 παρ. 5), άμυνα (4 παρ. 6), ψήφος (51 παρ. 5), αλληλεγγύη (25 παρ. 4), σεβασμός στο Σύνταγμα (120 παρ. 2).

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η βασική διαφορά των κοινωνικών από τα ατομικά δικαιώματα;
   - Ζητούν από το κράτος να παρέχει κάτι, όχι να απέχει
   - Ισχύουν μόνο για όσους εργάζονται και πληρώνουν φόρους
   - Δεν τα αναφέρει καθόλου το Σύνταγμα, μόνο οι νόμοι
   - Τα αναγνώρισε πρώτη η Αθηναϊκή Δημοκρατία
2. Ποιο άρθρο ορίζει ότι η Ελλάδα είναι «κοινωνικό κράτος δικαίου»;
   - Το άρθρο 25 παρ. 1
   - Το άρθρο 16 παρ. 4
   - Το άρθρο 26 παρ. 3
   - Το άρθρο 51 παρ. 5
3. Πόσα χρόνια υποχρεωτικής φοίτησης ισχύουν σήμερα στην Ελλάδα, και πόσα ζητά τουλάχιστον το Σύνταγμα;
   - Έντεκα σήμερα· το Σύνταγμα ζητά τουλάχιστον εννέα
   - Εννέα σήμερα· το Σύνταγμα ζητά τουλάχιστον έξι
   - Δώδεκα σήμερα· το Σύνταγμα ζητά τουλάχιστον έντεκα
   - Έξι σήμερα· το Σύνταγμα δεν ορίζει κανένα όριο
4. Τι σημαίνει στην πράξη ότι «η εργασία αποτελεί δικαίωμα» (άρθρο 22);
   - Το κράτος φροντίζει για συνθήκες απασχόλησης όλων
   - Κάθε άνεργος μπορεί να απαιτήσει θέση στο Δημόσιο
   - Κάθε πολίτης υποχρεούται να εργάζεται από τα 15
   - Όλοι οι εργαζόμενοι παίρνουν τον ίδιο μισθό
5. Ποιοι απαγορεύεται να απεργήσουν, σύμφωνα με το άρθρο 23;
   - Οι δικαστές και τα σώματα ασφαλείας
   - Όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι χωρίς εξαίρεση
   - Όσοι δεν είναι μέλη συνδικάτου
   - Οι εκπαιδευτικοί και οι γιατροί
6. Πώς χαρακτηρίζει το άρθρο 24 την προστασία του περιβάλλοντος;
   - Υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός
   - Αρμοδιότητα μόνο των δήμων και των περιφερειών
   - Εθελοντική δράση πολιτών, χωρίς κρατικό ρόλο
   - Ζήτημα που αφορά μόνο την Ευρωπαϊκή Ένωση
7. Ο φόρος Χ ζητά το ίδιο ποσό, 1.000 €, από κάθε πολίτη, πλούσιο ή φτωχό. Ποια διάταξη του Συντάγματος δύσκολα σέβεται;
   - Τη συνεισφορά «ανάλογα με τις δυνάμεις» (4 παρ. 5)
   - Την απαγόρευση της λογοκρισίας στον Τύπο (14 παρ. 2)
   - Τη μυστικότητα της ψηφοφορίας στις εκλογές (51 παρ. 3)
   - Την ανεξαρτησία των δικαστών από την κυβέρνηση (87)
8. Κάποιος έχει τεκμηριωμένη αντίρρηση συνείδησης για την ένοπλη στρατιωτική υπηρεσία. Τι προβλέπει το Σύνταγμα;
   - Μπορεί να κάνει εναλλακτική θητεία που ορίζει ο νόμος
   - Απαλλάσσεται εντελώς από κάθε υποχρέωση προς το κράτος
   - Χάνει την ελληνική ιθαγένεια και το δικαίωμα ψήφου
   - Υπηρετεί υποχρεωτικά με όπλο, χωρίς καμία εξαίρεση

## Ασκήσεις

1. Ποιο άρθρο του Συντάγματος εγγυάται δωρεάν παιδεία σε όλες τις βαθμίδες, στα κρατικά εκπαιδευτήρια;
2. Γιατί η εφαρμογή των κοινωνικών δικαιωμάτων είναι διαρκές πολιτικό ζήτημα, ενώ η απαγόρευση της λογοκρισίας όχι τόσο;
3. «Όλοι οι εργαζόμενοι, ανεξάρτητα από φύλο ή άλλη διάκριση, έχουν δικαίωμα ίσης αμοιβής για παρεχόμενη εργασία ίσης αξίας.» — Σύνταγμα, άρθρο 22 παρ. 1. Σε μια επιχείρηση ένας υπάλληλος και μια υπάλληλος κάνουν την ίδια δουλειά με διαφορετικό μισθό. Τι λέει το άρθρο, και γιατί ισχύει και για ιδιωτική επιχείρηση;
4. Το άρθρο 25 παρ. 4 λέει ότι το κράτος μπορεί να ζητήσει από όλους να εκπληρώσουν το χρέος κοινωνικής αλληλεγγύης. Σε ποια κατάσταση θα σου φαινόταν δίκαιο να το ζητήσει, και πού θα έβαζες όριο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-rights-duties
