# Κοινωνικά προβλήματα

> Ανεργία, φτώχεια, εξαρτήσεις, βία: αιτίες και αντιμετώπιση.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-problems

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις το κοινωνικό πρόβλημα και να ξεχωρίζεις, με τον Ράιτ Μιλς, το προσωπικό πρόβλημα από το δημόσιο ζήτημα.
- Να περιγράφεις με πραγματικά στοιχεία την ανεργία και τη φτώχεια στην Ελλάδα, και να εξηγείς πώς μετριέται ο κίνδυνος φτώχειας.
- Να εξηγείς τις εξαρτήσεις, τα τροχαία και την οπαδική βία ως κοινωνικά προβλήματα, με αιτίες σε πολλά επίπεδα.
- Να γνωρίζεις πώς απαντά η πολιτεία: τον ν. 5085/2024 για την οπαδική βία, τον Συνήγορο του Καταναλωτή, τις επίσημες γραμμές βοήθειας του ΕΟΠΑΕ.

## Πότε ένα πρόβλημα είναι κοινωνικό

Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος **Ράιτ Μιλς** έγραψε το 1959 ένα παράδειγμα που
έμεινε κλασικό. Σε ελεύθερη απόδοση: όταν σε μια πόλη 100.000 κατοίκων ένας
μόνο άνθρωπος είναι άνεργος, αυτό είναι **δικό του προσωπικό πρόβλημα**· για
να το καταλάβουμε κοιτάμε τον χαρακτήρα του, τις ικανότητές του, τις
ευκαιρίες του. Όταν όμως σε μια χώρα με 50 εκατομμύρια εργαζόμενους 15
εκατομμύρια είναι άνεργοι, αυτό είναι **δημόσιο ζήτημα**. Η λύση δεν
βρίσκεται στον χαρακτήρα κανενός· βρίσκεται στην οικονομία και στους θεσμούς.

**Κοινωνικό πρόβλημα** λοιπόν είναι μια κατάσταση που:

- αγγίζει **πολλούς** ανθρώπους,
- ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας τη θεωρεί **ανεπιθύμητη**,
- έχει **κοινωνικές αιτίες**, όχι μόνο ατομικές,
- και πιστεύουμε ότι μπορεί να **αλλάξει** με συλλογική δράση.

Οι **συνέπειες** ενός κοινωνικού προβλήματος δεν μένουν σε όσους το ζουν.
Η ανεργία φέρνει φτώχεια, άγχος, καμιά φορά προβλήματα υγείας· χάνονται
φόροι και εισφορές, και οι νέοι φεύγουν στο εξωτερικό. Τα προβλήματα **δένονται
μεταξύ τους**.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα κοινωνικό πρόβλημα δεν είναι «προσωπική αποτυχία» όσων το ζουν. Όταν
> μιλάμε για ανεργία, φτώχεια ή εξαρτήσεις, μιλάμε για **καταστάσεις**, όχι
> για «τέτοιους ανθρώπους». Γι' αυτό λέμε «άνθρωπος που ζει σε φτώχεια» ή
> «άνθρωπος με εξάρτηση», και όχι ταμπέλες που τους ορίζουν ολόκληρους από ένα
> πρόβλημα. Η ταμπέλα κάνει πιο δύσκολο να ζητήσει κανείς βοήθεια.

## Ανεργία

**Άνεργος** είναι όποιος δεν έχει δουλειά, μπορεί να δουλέψει και **ψάχνει
ενεργά** για δουλειά. Ένας συνταξιούχος ή ένας μαθητής δεν είναι άνεργοι· δεν
ψάχνουν δουλειά. **Ποσοστό ανεργίας** είναι οι άνεργοι στα εκατό άτομα του
εργατικού δυναμικού (όσοι δουλεύουν ή ψάχνουν).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποσοστό ανεργίας στην Ελλάδα, 15–74 ετών (%)*

Με την οικονομική κρίση η ανεργία σχεδόν τριπλασιάστηκε μέσα σε τέσσερα
χρόνια και έφτασε το **2013 περίπου στο 28%**. Στους νέους 15–24 ετών
ξεπέρασε το **59%**. Από τότε έπεσε σταθερά, ως το **9% περίπου το 2025**.
Κανείς δεν πιστεύει ότι εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έγιναν ξαφνικά
«τεμπέληδες» το 2010 και «εργατικοί» μετά το 2014. Αυτό ακριβώς εννοούσε ο
Μιλς.

Ο άνεργος μπορεί να γραφτεί στη **ΔΥΠΑ** (Δημόσια Υπηρεσία Απασχόλησης), που
δίνει επίδομα ανεργίας με προϋποθέσεις, προγράμματα κατάρτισης και βοήθεια
στην εύρεση εργασίας.

## Φτώχεια

Υπάρχουν δύο τρόποι να μετρήσεις τη φτώχεια:

- **Απόλυτη φτώχεια**: δεν φτάνουν τα χρήματα για τα βασικά, φαγητό, στέγη,
  θέρμανση.
- **Σχετική φτώχεια**: ζεις πολύ πιο κάτω από ό,τι θεωρείται κανονικό στη
  χώρα σου.

Η ΕΛΣΤΑΤ και η Eurostat μετρούν τον **κίνδυνο φτώχειας**: ποιο ποσοστό του
πληθυσμού έχει διαθέσιμο εισόδημα **κάτω από το 60% του διάμεσου** της χώρας
(ο διάμεσος είναι το εισόδημα που έχει τους μισούς πάνω και τους μισούς κάτω).
Στην έρευνα του 2025 το ποσοστό στην Ελλάδα ήταν περίπου **20%**: ένας στους
πέντε. Το μέτρο είναι σχετικό· δείχνει πόσο άνισα μοιράζεται το εισόδημα, όχι
πόσοι πεινούν.

Η φτώχεια δεν είναι μόνο λίγα χρήματα. Συχνά σημαίνει κακή στέγη, λιγότερη
πρόσβαση σε υγεία και μόρφωση, κοινωνικό αποκλεισμό. Και κληρονομείται: τα
παιδιά φτωχών οικογενειών έχουν λιγότερες ευκαιρίες, κάτι που είδαμε στην
κινητικότητα. Το Σύνταγμα (άρθρο 21 § 1) ορίζει ότι το κράτος φροντίζει για
αξιοπρεπή διαβίωση όλων «μέσω ενός συστήματος ελάχιστου εγγυημένου
εισοδήματος».

## Καταναλωτισμός και προστασία του καταναλωτή

**Καταναλωτισμός** είναι η τάση να αγοράζουμε περισσότερα από όσα χρειαζόμαστε,
και να μετράμε την αξία μας με όσα έχουμε. Τον τροφοδοτούν η διαφήμιση, η
πίεση της παρέας και η ευκολία της πίστωσης. Μπορεί να οδηγήσει σε χρέη και
σε σπατάλη πόρων του πλανήτη.

Ο **ενημερωμένος καταναλωτής** συγκρίνει τιμές, διαβάζει ετικέτες, κρατά
αποδείξεις και ξέρει τα δικαιώματά του: για παράδειγμα, η εγγύηση για ένα
ελαττωματικό προϊόν ισχύει από τον νόμο, όχι από την καλή διάθεση του
καταστήματος. Όταν μια διαφορά με επιχείρηση δεν λύνεται, μπορεί να
απευθυνθεί στον **Συνήγορο του Καταναλωτή**, μια ανεξάρτητη αρχή που
μεσολαβεί για να λυθεί η διαφορά χωρίς δικαστήριο.

## Εξαρτήσεις

**Εξάρτηση** είναι η κατάσταση όπου ένας άνθρωπος δεν μπορεί να σταματήσει μια
ουσία ή μια συμπεριφορά, παρότι τον βλάπτει. Υπάρχουν εξαρτήσεις από
**ουσίες** (αλκοόλ, καπνός, ναρκωτικά, φάρμακα χωρίς ιατρική οδηγία) και από
**συμπεριφορές** (τυχερά παιχνίδια, υπερβολική χρήση διαδικτύου).

Οι αιτίες είναι σε **πολλά επίπεδα**: ατομικά (περιέργεια, άγχος, μοναξιά),
της ομάδας (πίεση των συνομηλίκων), της κοινωνίας (πόσο εύκολα βρίσκεται μια
ουσία, πώς τη δείχνουν οι διαφημίσεις και οι ταινίες). Η εξάρτηση
**θεραπεύεται**, και όσο νωρίτερα ζητηθεί βοήθεια τόσο καλύτερα.

Ο **Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ)**
λειτουργεί τηλεφωνικές γραμμές για όποιον χρειάζεται βοήθεια, για τον εαυτό
του ή για κάποιον δικό του:

| Γραμμή   | Για τι                                        |
| -------- | --------------------------------------------- |
| **1145** | ψυχολογική υποστήριξη για ζητήματα εξαρτήσεων |
| **1031** | γραμμή υποστήριξης SOS                        |
| **1114** | συμβουλευτική για τα τυχερά παιχνίδια         |

## Τροχαία

Τα τροχαία δυστυχήματα μοιάζουν με «ατυχίες», αλλά επαναλαμβάνονται με
κανονικότητα που δείχνει κοινωνικές αιτίες: ταχύτητα, αλκοόλ, κινητό στο
τιμόνι, έλλειψη κράνους και ζώνης, κακοί δρόμοι. Το 2000 στην Ελλάδα
σκοτώθηκαν σε τροχαία **περίπου 2.040** άνθρωποι· το 2024 **περίπου 660**
(Eurostat). Η μείωση είναι μεγάλη, αλλά η χώρα έχει ακόμα περίπου **6,4
νεκρούς ανά 100.000 κατοίκους**, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ είναι **4,4**. Η
**κυκλοφοριακή αγωγή**, οι έλεγχοι και τα καλύτερα οδικά έργα είναι οι τρεις
δρόμοι που έριξαν τους αριθμούς.

## Αθλητισμός και βία

Ο αθλητισμός ενώνει: δίνει χαρά, υγεία, ένα «εμείς». Όταν όμως το «εμείς» των
οπαδών γίνεται εχθρότητα προς το «αυτοί», εμφανίζεται η **οπαδική βία**:
συμπλοκές, φωτοβολίδες, καταστροφές, επιθέσεις. Τον Δεκέμβριο του 2023 ένας
αστυνομικός τραυματίστηκε θανάσιμα από φωτοβολίδα σε επεισόδια έξω από αγώνα
βόλεϊ στον Ρέντη.

Ο **ν. 5085/2024** (ΦΕΚ Α΄ 17/2.2.2024) πήρε μέτρα για την αποτροπή και την
αντιμετώπιση της βίας στους αγώνες. Μεταξύ άλλων:

- **ηλεκτρονικό εισιτήριο με ταυτοποίηση** του κατόχου, ώστε να ξέρει κανείς
  ποιος μπαίνει στο γήπεδο,
- **κάμερες υψηλής ευκρίνειας** σε κάθε σημείο του γηπέδου,
- ενισχυμένο ρόλο για τη **Διαρκή Επιτροπή Αντιμετώπισης της Βίας (ΔΕΑΒ)**,
  που προτείνει και επιβάλλει κυρώσεις.

### Παράδειγμα 1: Η οπαδική βία ως κοινωνικό πρόβλημα: αιτίες σε τρία επίπεδα

1. **Το ερώτημα.** Γιατί ένας έφηβος που στο σχολείο είναι ήσυχος μπορεί να
   γίνει βίαιος μέσα σε ένα πλήθος οπαδών; Αν απαντήσουμε μόνο «επειδή είναι
   κακός», δεν εξηγούμε γιατί το φαινόμενο επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο.
2. **Ατομικό επίπεδο.** Ανάγκη να ανήκει κάπου, να φανεί, αδρεναλίνη, καμιά
   φορά αλκοόλ.
3. **Επίπεδο ομάδας.** Το «εμείς» της κερκίδας έχει δικούς του κανόνες. Η βία
   μπορεί να επιβραβεύεται με κύρος μέσα στην ομάδα: είναι **άτυπη θετική
   κύρωση** για μια συμπεριφορά που η υπόλοιπη κοινωνία αποδοκιμάζει. Μέσα στο
   πλήθος το άτομο νιώθει ανώνυμο.
4. **Κοινωνικό επίπεδο.** Η ένταση που καλλιεργούν δηλώσεις παραγόντων και
   μέσα ενημέρωσης, η αίσθηση ότι τα επεισόδια μένουν ατιμώρητα, και, για
   κάποιους νέους, η ανεργία και η έλλειψη άλλων διεξόδων.
5. **Η απάντηση.** Για να λειτουργήσει, πρέπει να αγγίζει και τα τρία επίπεδα.
   Ο ν. 5085/2024 στοχεύει κυρίως στην **ανωνυμία** (εισιτήριο με ταυτοποίηση,
   κάμερες) και στην **ατιμωρησία** (κυρώσεις). Η πρόληψη στα σχολεία και στους
   συλλόγους, και τα πρότυπα που δίνουν οι ίδιοι οι αθλητές, αγγίζουν την ομάδα
   και το άτομο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού απευθύνεται κανείς;*

> **Κλειδί**
>
> Ένα πρόβλημα γίνεται **κοινωνικό** όταν αγγίζει πολλούς, έχει κοινωνικές
> αιτίες και μπορεί να αλλάξει με συλλογική δράση: το **προσωπικό πρόβλημα**
> του Μιλς γίνεται **δημόσιο ζήτημα**. Ανεργία, φτώχεια, εξαρτήσεις, τροχαία,
> οπαδική βία έχουν αιτίες σε πολλά επίπεδα (άτομο, ομάδα, κοινωνία), και
> δένονται μεταξύ τους. Μιλάμε γι' αυτά χωρίς ταμπέλες, με στοιχεία, και
> γνωρίζοντας πού ζητά κανείς βοήθεια.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μιλς** (1959): προσωπικό πρόβλημα και δημόσιο ζήτημα.
> - Ανεργία στην Ελλάδα (Eurostat): περίπου 28% το 2013, περίπου 9% το 2025. Νέοι 15–24: πάνω από 59% το 2013.
> - **Κίνδυνος φτώχειας**: εισόδημα κάτω από το 60% του διάμεσου· περίπου 20% στην Ελλάδα (2025).
> - **Συνήγορος του Καταναλωτή**: ανεξάρτητη αρχή, λύνει διαφορές χωρίς δικαστήριο.
> - **ΕΟΠΑΕ**: 1145 υποστήριξη, 1031 SOS, 1114 τυχερά παιχνίδια.
> - Τροχαία: περίπου 2.040 νεκροί το 2000, περίπου 660 το 2024· 6,4 ανά 100.000 έναντι 4,4 στην ΕΕ.
> - **Ν. 5085/2024**: εισιτήριο με ταυτοποίηση, κάμερες, ενισχυμένη ΔΕΑΒ.

## Ερωτήσεις

1. Κατά τον Ράιτ Μιλς, πότε η ανεργία παύει να είναι προσωπικό πρόβλημα και γίνεται δημόσιο ζήτημα;
   - Όταν αγγίζει τόσους πολλούς που η αιτία δεν είναι ο χαρακτήρας τους
   - Όταν ο άνεργος μιλήσει δημόσια για το πρόβλημά του στα μέσα
   - Όταν ο άνεργος είναι δημόσιος υπάλληλος που έχασε ξαφνικά τη θέση του
   - Όταν κρατήσει περισσότερο από έναν χρόνο για τον ίδιο άνθρωπο
2. Ποιος από τους παρακάτω μετριέται στους ανέργους;
   - Ένας 30χρονος χωρίς δουλειά που κάνει αιτήσεις κάθε εβδομάδα
   - Μια 70χρονη συνταξιούχος που δεν ψάχνει πια για δουλειά
   - Ένας 15χρονος μαθητής που δεν έχει δουλειά το καλοκαίρι
   - Μια 40χρονη που δουλεύει μερικές ώρες την εβδομάδα σε ένα κατάστημα
3. Ποια χρονιά της κρίσης η ανεργία στην Ελλάδα έφτασε στο υψηλότερο σημείο, περίπου 28%;
   - Το 2013
   - Το 2009
   - Το 2019
   - Το 2025
4. Πώς μετρούν η ΕΛΣΤΑΤ και η Eurostat τον κίνδυνο φτώχειας;
   - Εισόδημα κάτω από το 60% του διάμεσου εισοδήματος της χώρας
   - Όσοι δεν έχουν καθόλου εισόδημα για έναν ολόκληρο μήνα
   - Όσοι παίρνουν κάποιο επίδομα από το κράτος ή τον δήμο
   - Όσοι ζουν με λιγότερο από ένα ευρώ την ημέρα σε όλο τον κόσμο
5. Ένα κατάστημα αρνείται να αλλάξει ελαττωματικό προϊόν μέσα στην εγγύηση, και η διαφορά δεν λύνεται. Πού μπορεί να απευθυνθεί ο καταναλωτής χωρίς να πάει σε δικαστήριο;
   - Στον Συνήγορο του Καταναλωτή
   - Στη Δημόσια Υπηρεσία Απασχόλησης
   - Στη Διαρκή Επιτροπή κατά της Βίας
   - Στη γραμμή SOS 1031 του ΕΟΠΑΕ
6. Γιατί προτιμάμε τη φράση «άνθρωπος με εξάρτηση» από μια ταμπέλα;
   - Η ταμπέλα τον ορίζει μόνο από το πρόβλημα και δυσκολεύει τη βοήθεια
   - Επειδή η εξάρτηση δεν είναι πραγματικό πρόβλημα για την κοινωνία
   - Επειδή ο νόμος απαγορεύει να μιλάμε δημόσια για τις εξαρτήσεις
   - Επειδή είναι πιο σύντομη και πιο εύκολη στη χρήση της
7. Τι δείχνουν τα στοιχεία της Eurostat για τα θανατηφόρα τροχαία στην Ελλάδα;
   - Μεγάλη μείωση από το 2000, αλλά ακόμα πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ
   - Ότι αυξάνονται σταθερά από το 2000 ως σήμερα κάθε χρονιά
   - Ότι η Ελλάδα έχει πια τους λιγότερους νεκρούς σε όλη την ΕΕ
   - Ότι οφείλονται μόνο στην κακή κατάσταση των δρόμων και όχι στους οδηγούς
8. Σε ποιο από τα αίτια της οπαδικής βίας στοχεύουν κυρίως το εισιτήριο με ταυτοποίηση και οι κάμερες του ν. 5085/2024;
   - Στην ανωνυμία του ατόμου μέσα στο πλήθος
   - Στην ανεργία των νέων που πάνε στο γήπεδο
   - Στην ανάγκη του εφήβου να ανήκει κάπου
   - Στις δηλώσεις των παραγόντων στα μέσα

## Ασκήσεις

1. Ποιους τρεις αριθμούς τηλεφώνου λειτουργεί ο ΕΟΠΑΕ για όποιον χρειάζεται βοήθεια με μια εξάρτηση;
2. Εξήγησε πώς η μακροχρόνια ανεργία μπορεί να οδηγήσει σε άλλα κοινωνικά προβλήματα, για τον άνθρωπο που τη ζει και για την κοινωνία.
3. Ο πίνακας δείχνει τους νεκρούς από τροχαία στην Ελλάδα και, για σύγκριση, τον μέσο όρο της ΕΕ. Τι πέτυχε η Ελλάδα και τι μένει; Γιατί η σύγκριση με την ΕΕ γίνεται «ανά 100.000 κατοίκους» και όχι με τον αριθμό των νεκρών;

   Νεκροί από τροχαία. Eurostat (sdg_11_40), στρογγυλεμένα.

   | Έτος | Νεκροί στην Ελλάδα | Ελλάδα ανά 100.000 | ΕΕ ανά 100.000 |
   | --- | --- | --- | --- |
   | 2000 | 2.037 | 18,9 | 12,5 |
   | 2010 | 1.258 | 11,3 | 6,7 |
   | 2020 | 584 | 5,5 | 4,2 |
   | 2024 | 664 | 6,4 | 4,4 |

4. Κάποιοι λένε ότι για την οπαδική βία φτάνουν αυστηρότεροι νόμοι και κάμερες. Άλλοι λένε ότι χρειάζεται κυρίως πρόληψη στα σχολεία και στους συλλόγους. Εσύ τι λες; Στήριξε την άποψή σου με τα τρία επίπεδα της ενότητας.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-problems
