# Κοινωνικοί θεσμοί

> Εκπαίδευση, θρησκεία, οικονομία, οικογένεια: κανόνες που κρατούν μια κοινωνία.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-institutions

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τον κοινωνικό θεσμό και να τον διακρίνεις από έναν συγκεκριμένο οργανισμό.
- Να εξηγείς γιατί κάθε κοινωνία χρειάζεται θεσμούς και ποια ανάγκη καλύπτει ο καθένας από τους βασικούς.
- Να περιγράφεις πώς άλλαξε ο θεσμός της εκπαίδευσης στην Ελλάδα, με βάση το άρθρο 16 του Συντάγματος.
- Να δίνεις παραδείγματα της εξέλιξης του θεσμού της οικογένειας μέσα από το ελληνικό οικογενειακό δίκαιο.

## Τι είναι θεσμός

Στην καθημερινή γλώσσα λέμε «θεσμός» για κάτι που γίνεται κάθε χρόνο, όπως
ένα φεστιβάλ ή ένας αγώνας. Στην κοινωνιολογία η λέξη έχει βαρύτερο νόημα.

**Κοινωνικός θεσμός** είναι ένα **σταθερό σύνολο από κανόνες, ρόλους και
πρακτικές** που οργανώνει τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία καλύπτει μια
**βασική της ανάγκη**. Οι θεσμοί δεν τους εφευρίσκει κανείς από το μηδέν·
διαμορφώνονται σιγά σιγά, συχνά μέσα σε αιώνες, και κάθε νέα γενιά τους βρίσκει
έτοιμους.

> **Θεσμός ή οργανισμός;**
>
> Η **εκπαίδευση** είναι θεσμός. Το **Γυμνάσιό σου** είναι οργανισμός: ένα
> συγκεκριμένο σχολείο, με διεύθυνση, κτίριο και καθηγητές, μέσα από το οποίο
> λειτουργεί ο θεσμός.

Ένας θεσμός δεν είναι κτίριο ούτε υπηρεσία. Αν κλείσει ένα σχολείο, ο θεσμός
της εκπαίδευσης μένει. Αν όμως αλλάξουν οι κανόνες του (πόσα χρόνια είναι
υποχρεωτικό το σχολείο, ποιος διδάσκει, τι διδάσκεται), τότε αλλάζει ο ίδιος
ο θεσμός.

## Γιατί χρειάζονται οι θεσμοί

Κάθε κοινωνία, για να επιβιώσει από γενιά σε γενιά, πρέπει να λύσει μερικά
βασικά προβλήματα. Οι θεσμοί είναι οι σταθερές λύσεις της:

| Θεσμός         | Ποια ανάγκη καλύπτει                                          | Ρόλοι και κανόνες που περιλαμβάνει                                |
| -------------- | ------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| **Οικογένεια** | γέννηση και φροντίδα των παιδιών, συναισθηματική στήριξη      | γονείς, παιδιά, παππούδες· γάμος, συμβίωση, κηδεμονία             |
| **Εκπαίδευση** | μετάδοση γνώσεων και δεξιοτήτων στη νέα γενιά                 | μαθητής, εκπαιδευτικός· τάξεις, εξετάσεις, πτυχία                 |
| **Οικονομία**  | παραγωγή και διανομή αγαθών                                   | εργαζόμενος, εργοδότης, καταναλωτής· ιδιοκτησία, χρήμα, συμβόλαια |
| **Πολιτεία**   | τάξη, ασφάλεια, λήψη κοινών αποφάσεων                         | πολίτης, βουλευτής, δικαστής· Σύνταγμα, νόμοι, εκλογές            |
| **Θρησκεία**   | νόημα, απαντήσεις για τη ζωή και τον θάνατο, κοινότητα πίστης | πιστοί, κληρικοί· τελετές, γιορτές                                |

Χωρίς θεσμούς, κάθε φορά θα έπρεπε να αποφασίζουμε από την αρχή πώς
μεγαλώνουν τα παιδιά, πώς ανταλλάσσουμε αγαθά, ποιος παίρνει τις κοινές
αποφάσεις. Οι θεσμοί κάνουν τη ζωή **προβλέψιμη**: ξέρεις τι περιμένουν από
εσένα και τι μπορείς να περιμένεις από τους άλλους.

Οι θεσμοί **συνδέονται** μεταξύ τους. Όταν η οικονομία χρειάζεται εργαζόμενους
με περισσότερες γνώσεις, αλλάζει η εκπαίδευση. Όταν οι γυναίκες μπαίνουν
μαζικά στην αγορά εργασίας, αλλάζει η οικογένεια, και η πολιτεία φτιάχνει
νηπιαγωγεία και άδειες μητρότητας και πατρότητας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος θεσμός;*

## Ένας θεσμός που άλλαξε: η εκπαίδευση στην Ελλάδα

Οι θεσμοί είναι σταθεροί, αλλά όχι ακίνητοι. Η ελληνική εκπαίδευση το
δείχνει καθαρά.

### Παράδειγμα 1: Πόσα χρόνια υποχρεωτικό σχολείο; Η εξέλιξη ενός κανόνα

1. **Η αφετηρία.** Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα υποχρεωτικό ήταν μόνο το
   εξατάξιο Δημοτικό. Πολλά παιδιά, ιδίως στην ύπαιθρο και ιδίως κορίτσια,
   σταματούσαν εκεί και δούλευαν.
2. **Η αλλαγή του 1975–1976.** Το Σύνταγμα του 1975 όρισε στο **άρθρο 16 § 3**
   ότι τα έτη υποχρεωτικής φοίτησης «δεν μπορεί να είναι λιγότερα από εννέα».
   Με νόμο του 1976 υποχρεωτικό έγινε και το Γυμνάσιο: **6 + 3 = 9 χρόνια**.
3. **Η επόμενη αλλαγή.** Με νόμο του 2018 υποχρεωτικό έγινε σταδιακά και το
   νηπιαγωγείο για **δύο χρόνια**, από τα τέσσερα. Από το 2020–21 ίσχυε σχεδόν
   σε όλους τους δήμους. Το σύνολο είναι πια **11 χρόνια**.
4. **Γιατί άλλαξε.** Ο κανόνας ακολούθησε αλλαγές σε άλλους θεσμούς: η
   οικονομία χρειαζόταν μορφωμένους εργαζόμενους, η οικογένεια με δύο
   εργαζόμενους γονείς χρειαζόταν φροντίδα για τα μικρά παιδιά, και η πολιτεία
   έβλεπε την παιδεία ως δικαίωμα.
5. **Το συμπέρασμα.** Ο θεσμός έμεινε ο ίδιος, η εκπαίδευση, αλλά οι κανόνες του
   άλλαξαν, και μαζί τους οι ζωές εκατομμυρίων παιδιών. Και το Σύνταγμα βάζει
   **κατώτατο όριο**, όχι ανώτατο: ο νόμος μπορεί να δώσει περισσότερα χρόνια,
   όχι λιγότερα από εννέα.

## Η οικογένεια: ένας θεσμός σε αλλαγή

Η οικογένεια είναι ίσως ο παλαιότερος θεσμός, και αυτός που άλλαξε περισσότερο
τις τελευταίες δεκαετίες. Δύο σταθμοί στην Ελλάδα:

- **1982**: καθιερώθηκε ο **πολιτικός γάμος**, δίπλα στον θρησκευτικό. Ο
  καθένας μπορεί να διαλέξει ποιον από τους δύο θα κάνει.
- **1983**: με τον ν. 1329/1983 ξαναγράφτηκε το οικογενειακό δίκαιο του
  Αστικού Κώδικα με βάση την **ισότητα** των φύλων, που ήδη όριζε το άρθρο 4
  § 2 του Συντάγματος. Καταργήθηκε η **προίκα** ως θεσμός του δικαίου, και η
  «πατρική εξουσία» έγινε **γονική μέριμνα** που την ασκούν και οι δύο γονείς.

Το Σύνταγμα (άρθρο 21 § 1) θέτει την οικογένεια, τον γάμο, τη μητρότητα και
την παιδική ηλικία υπό την **προστασία του κράτους**. Το πώς ακριβώς μοιάζει
μια οικογένεια όμως αλλάζει: λιγότερα παιδιά, γάμος σε μεγαλύτερη ηλικία,
περισσότερες μονογονεϊκές οικογένειες και ζευγάρια που συμβιώνουν χωρίς γάμο.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν μιλάμε για τον θεσμό της οικογένειας, μιλάμε για **κανόνες** και
> **τάσεις** σε όλη την κοινωνία, όχι για τη δική σου οικογένεια. Οικογένειες
> υπάρχουν πολλών μορφών, και η κοινωνιολογία τις μελετά όλες χωρίς να κατατάσσει
> καμία ως «σωστή».

> **Κλειδί**
>
> Ο **θεσμός** είναι σταθερό σύνολο κανόνων, ρόλων και πρακτικών για μια βασική
> ανάγκη της κοινωνίας: οικογένεια, εκπαίδευση, οικονομία, πολιτεία, θρησκεία.
> Δεν είναι κτίριο ή υπηρεσία· αυτά είναι **οργανισμοί**. Οι θεσμοί κάνουν τη
> ζωή προβλέψιμη, συνδέονται μεταξύ τους και **αλλάζουν**, όπως έδειξαν η
> εννιάχρονη και μετά η ενδεκάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση και το νέο
> οικογενειακό δίκαιο του 1983.

> **Θυμήσου**
>
> - **Θεσμός** = σταθεροί κανόνες, ρόλοι, πρακτικές για μια βασική ανάγκη. **Οργανισμός** = συγκεκριμένη υπηρεσία ή φορέας.
> - Βασικοί θεσμοί: οικογένεια, εκπαίδευση, οικονομία, πολιτεία, θρησκεία.
> - **Άρθρο 16 § 3**: υποχρεωτική φοίτηση τουλάχιστον εννέα χρόνια. 1976: εννιάχρονη· από το 2018–2020 και δίχρονο νηπιαγωγείο.
> - **1982** πολιτικός γάμος· **1983** (ν. 1329/1983) ισότητα στην οικογένεια, κατάργηση της προίκας, γονική μέριμνα.
> - **Άρθρο 21 § 1**: η οικογένεια υπό την προστασία του κράτους.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι κοινωνικός θεσμός στην κοινωνιολογία;
   - Σταθεροί κανόνες, ρόλοι και πρακτικές για μια βασική ανάγκη
   - Μια εκδήλωση που γίνεται κάθε χρόνο την ίδια εποχή
   - Ένα δημόσιο κτίριο, όπως ένα σχολείο, ένα δικαστήριο ή ένα νοσοκομείο
   - Κάθε νόμος που ψηφίζει η Βουλή για ένα θέμα της χώρας
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι οργανισμός και όχι θεσμός;
   - Το 2ο Γυμνάσιο Βόλου
   - Ο θεσμός της εκπαίδευσης
   - Ο θεσμός της οικογένειας
   - Ο θεσμός της οικονομίας
3. Ποιο είναι το κύριο όφελος που δίνουν οι θεσμοί σε μια κοινωνία;
   - Κάνουν τη ζωή προβλέψιμη, με λύσεις που δεν ξαναφτιάχνουμε
   - Εμποδίζουν κάθε αλλαγή, ώστε η κοινωνία να μένει πάντα η ίδια
   - Αντικαθιστούν τους ανθρώπους με αυτόματους μηχανισμούς
   - Εξασφαλίζουν ότι όλοι θα έχουν τον ίδιο ακριβώς ρόλο
4. Ποια βασική ανάγκη καλύπτει ο θεσμός της οικονομίας;
   - Την παραγωγή και τη διανομή αγαθών
   - Τη λήψη των κοινών αποφάσεων
   - Τη μετάδοση γνώσεων στη νέα γενιά
   - Τη φροντίδα και ανατροφή των παιδιών
5. Τι ορίζει το άρθρο 16 § 3 του Συντάγματος για την υποχρεωτική εκπαίδευση;
   - Ότι δεν μπορεί να διαρκεί λιγότερο από εννέα χρόνια
   - Ότι διαρκεί ακριβώς έντεκα χρόνια, από τα τέσσερα
   - Ότι υποχρεωτικό είναι μόνο το εξατάξιο Δημοτικό
   - Ότι το Λύκειο είναι υποχρεωτικό για όλους τους μαθητές
6. Πώς έφτασε η υποχρεωτική εκπαίδευση στην Ελλάδα στα 11 χρόνια;
   - Έγινε υποχρεωτικό και το νηπιαγωγείο για δύο χρόνια
   - Έγιναν υποχρεωτικές οι δύο πρώτες τάξεις του Λυκείου
   - Προστέθηκαν δύο τάξεις στο Δημοτικό, που έγινε οκτάχρονο
   - Το Γυμνάσιο έγινε πενταετές αντί για τριετές
7. Τι άλλαξε στον θεσμό της οικογένειας με το οικογενειακό δίκαιο του 1983;
   - Καταργήθηκε η προίκα και τη μέριμνα την ασκούν και οι δύο γονείς
   - Καθιερώθηκε για πρώτη φορά ο θρησκευτικός γάμος στην Ελλάδα
   - Το κράτος έπαψε να προστατεύει την οικογένεια και τον γάμο
   - Ορίστηκε ότι ο πατέρας αποφασίζει πια μόνος του για όλα τα παιδιά
8. Οι γυναίκες μπαίνουν μαζικά στην αγορά εργασίας, και η πολιτεία φτιάχνει περισσότερους παιδικούς σταθμούς. Τι δείχνει αυτό για τους θεσμούς;
   - Ότι συνδέονται, και η αλλαγή στον έναν αλλάζει τους άλλους
   - Ότι η οικονομία είναι ο μόνος θεσμός που μετράει πραγματικά
   - Ότι η οικογένεια ως θεσμός έπαψε να υπάρχει στην κοινωνία
   - Ότι οι θεσμοί δεν αλλάζουν ποτέ, μόνο οι οργανισμοί τους

## Ασκήσεις

1. Ανάφερε τους πέντε βασικούς κοινωνικούς θεσμούς της ενότητας.
2. Ένα σχολείο ενός χωριού κλείνει, γιατί δεν έχει πια μαθητές. Εξήγησε γιατί αυτό δεν σημαίνει ότι άλλαξε ο θεσμός της εκπαίδευσης, και πότε θα άλλαζε.
3. «Η παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους και έχει σκοπό την ηθική, πνευματική, επαγγελματική και φυσική αγωγή των Ελλήνων, την ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλασή τους σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες. Τα έτη υποχρεωτικής φοίτησης δεν μπορεί να είναι λιγότερα από εννέα.» — Σύνταγμα της Ελλάδας, άρθρο 16 §§ 2–3. Βρες στο κείμενο με ποιους άλλους θεσμούς συνδέει το Σύνταγμα την εκπαίδευση.
4. Αν η υποχρεωτική εκπαίδευση γινόταν 12 χρόνια, ώστε να περιλαμβάνει και το Λύκειο, θα ήταν καλή αλλαγή; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-institutions
