# Κοινωνικές ομάδες

> Πρωτογενείς και δευτερογενείς ομάδες, ρόλοι και κανόνες.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-groups

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την κοινωνική ομάδα και να τη διακρίνεις από τη συνάθροιση και την κατηγορία ανθρώπων.
- Να ξεχωρίζεις πρωτογενείς από δευτερογενείς ομάδες, με βάση τη διάκριση του Κούλεϊ.
- Να περιγράφεις τα χαρακτηριστικά μιας ομάδας: ρόλους, κανόνες, συνοχή, αίσθηση του «εμείς».
- Να διακρίνεις το στερεότυπο, την προκατάληψη και τη διάκριση, και να συνδέεις τη διάκριση με το άρθρο 5 του Συντάγματος.

## Τι κάνει μερικούς ανθρώπους ομάδα

Οι επιβάτες ενός βαγονιού του μετρό δεν είναι ομάδα. Ούτε όλοι οι
δεκαπεντάχρονοι της Ελλάδας. Η ομάδα μπάσκετ του σχολείου σου όμως είναι.

**Κοινωνική ομάδα** είναι δύο ή περισσότεροι άνθρωποι που:

- έχουν **αλληλεπίδραση**, δηλαδή επηρεάζουν ο ένας τη συμπεριφορά του άλλου,
- έχουν **κοινούς στόχους ή ενδιαφέροντα**,
- ακολουθούν **κοινούς κανόνες** και έχουν ο καθένας έναν **ρόλο**,
- νιώθουν ότι ανήκουν κάπου: έχουν την αίσθηση του «**εμείς**»,
- και η σχέση τους κρατά **κάποια διάρκεια**.

Οι κοινωνιολόγοι ξεχωρίζουν την ομάδα από δύο πράγματα που της μοιάζουν:

| Όρος           | Τι είναι                                                  | Παράδειγμα                                     |
| -------------- | --------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| **Συνάθροιση** | άνθρωποι στον ίδιο χώρο την ίδια ώρα, χωρίς διαρκή σχέση  | οι επιβάτες του μετρό, το κοινό μιας συναυλίας |
| **Κατηγορία**  | άνθρωποι με ένα κοινό χαρακτηριστικό, που δεν γνωρίζονται | όλοι οι αριστερόχειρες, όλοι οι 15χρονοι       |
| **Ομάδα**      | αλληλεπίδραση, κανόνες, ρόλοι, «εμείς»                    | μια οικογένεια, μια παρέα, ένας σύλλογος       |

Μια συνάθροιση μπορεί να γίνει ομάδα. Αν το μετρό κολλήσει για δύο ώρες σε
ένα τούνελ, οι επιβάτες αρχίζουν να μιλούν, να μοιράζονται νερό, κάποιος
αναλαμβάνει να ενημερώνει τους άλλους. Για λίγο αποκτούν κανόνες, ρόλους και
ένα «εμείς».

## Πρωτογενείς και δευτερογενείς ομάδες

Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος **Τσαρλς Κούλεϊ** έγραψε το 1909 για τις
**πρωτογενείς ομάδες**. Τις ονόμασε έτσι επειδή είναι οι πρώτες στη ζωή μας
και επειδή εκεί διαμορφώνεται ο χαρακτήρας μας.

|               | Πρωτογενής ομάδα                            | Δευτερογενής ομάδα                                       |
| ------------- | ------------------------------------------- | -------------------------------------------------------- |
| Μέγεθος       | μικρή                                       | συχνά μεγάλη                                             |
| Σχέσεις       | πρόσωπο με πρόσωπο, στενές, συναισθηματικές | πιο απρόσωπες, με συγκεκριμένο σκοπό                     |
| Γιατί υπάρχει | για τους ίδιους τους ανθρώπους της          | για έναν στόχο (να κερδίσει, να παράγει, να διεκδικήσει) |
| Κανόνες       | άγραφοι, συνήθως                            | συχνά γραπτοί: καταστατικό, κανονισμός                   |
| Παραδείγματα  | οικογένεια, στενή παρέα                     | σωματείο, εταιρεία, κόμμα, μαθητικό συμβούλιο            |

Η διάκριση δεν είναι στεγανή. Μέσα σε μια μεγάλη εταιρεία (δευτερογενής
ομάδα) δύο συνάδελφοι μπορεί να γίνουν στενοί φίλοι. Η παρέα τους είναι
πρωτογενής ομάδα μέσα σε δευτερογενή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρωτογενής ομάδα, δευτερογενής ομάδα ή καθόλου ομάδα;*

## «Εμείς» και «αυτοί»

Κάθε ομάδα χαράζει ένα όριο: ποιος είναι μέσα και ποιος έξω. Ο **Γουίλιαμ
Σάμνερ** (1906) ονόμασε την ομάδα στην οποία ανήκεις **ενδοομάδα** («εμείς»)
και τις άλλες **εξωομάδες** («αυτοί»). Η αίσθηση του «εμείς» δίνει
ασφάλεια, ταυτότητα και αλληλεγγύη. Έχει όμως και μια σκοτεινή πλευρά: συχνά
βλέπουμε τη δική μας ομάδα ως ποικίλη, με ανθρώπους που ο καθένας είναι
διαφορετικός, και τις άλλες ως «όλοι ίδιοι».

Εκεί ξεκινά μια αλυσίδα με τρεις κρίκους:

| Κρίκος          | Τι είναι                                                                                    | Πού βρίσκεται               |
| --------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------- |
| **Στερεότυπο**  | γενίκευση για όλα τα μέλη μιας ομάδας: «όλοι αυτοί είναι…»                                  | στο μυαλό: μια ιδέα         |
| **Προκατάληψη** | αρνητική κρίση ή συναίσθημα για κάποιον πριν τον γνωρίσεις, μόνο επειδή ανήκει σε μια ομάδα | στο μυαλό: μια στάση        |
| **Διάκριση**    | **πράξη**: κάποιος αντιμετωπίζεται χειρότερα εξαιτίας της ομάδας του                        | στον κόσμο: μια συμπεριφορά |

Ο Αμερικανός δημοσιογράφος **Γουόλτερ Λίπμαν**, που χρησιμοποίησε πρώτος τη
λέξη «στερεότυπο» με αυτή τη σημασία το 1922, τα περιέγραψε ως «**εικόνες
μέσα στο κεφάλι μας**»: απλοποιημένους χάρτες για έναν κόσμο πολύ μεγάλο για
να τον γνωρίσουμε ολόκληρο.

### Παράδειγμα 1: Ένα φανταστικό σενάριο: πού γίνεται η ιδέα πράξη;

1. **Το σενάριο (φανταστικό).** Σε ένα σχολείο έρχεται νέος μαθητής από άλλη
   χώρα. Κάποιος λέει: «Αυτοί από εκεί δεν ενδιαφέρονται για το σχολείο». Ένας
   άλλος σκέφτεται: «Καλύτερα να μην κάτσει κοντά μου». Στην ομαδική εργασία
   κανείς δεν τον βάζει στην ομάδα του.
2. **Πρώτος κρίκος.** «Αυτοί από εκεί δεν ενδιαφέρονται» είναι **στερεότυπο**:
   μια γενίκευση για όλους, χωρίς να έχει γνωρίσει κανείς τον συγκεκριμένο
   μαθητή.
3. **Δεύτερος κρίκος.** «Καλύτερα να μην κάτσει κοντά μου» είναι
   **προκατάληψη**: αρνητική στάση, που υπάρχει **πριν** από κάθε γνωριμία.
4. **Τρίτος κρίκος.** Ο αποκλεισμός από την ομαδική εργασία είναι **διάκριση**:
   τώρα η ιδέα έγινε πράξη, και ο μαθητής χάνει κάτι συγκεκριμένο, τη
   συμμετοχή του.
5. **Το συμπέρασμα.** Τα δύο πρώτα δεν τα βλέπει κανείς, αλλά τρέφουν το τρίτο.
   Και ο κύκλος κλείνει: ο μαθητής, αποκλεισμένος, ίσως πάψει πράγματι να
   ενδιαφέρεται, και το στερεότυπο μοιάζει να «επιβεβαιώνεται». Οι
   κοινωνιολόγοι το λένε **αυτοεκπληρούμενη προφητεία**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Στερεότυπο, προκατάληψη ή διάκριση;*

## «Όχι από το χρώμα του δέρματος»

Στις **28 Αυγούστου 1963**, μπροστά σε περίπου 250.000 ανθρώπους στην
Ουάσιγκτον, ο **Μάρτιν Λούθερ Κινγκ** εκφώνησε τον λόγο «Έχω ένα όνειρο».
Στις ΗΠΑ ίσχυαν τότε σε πολλές πολιτείες νόμοι που χώριζαν λευκούς και
μαύρους σε σχολεία, λεωφορεία, εστιατόρια. Ο Κινγκ μίλησε για το όνειρο, σε
ελεύθερη απόδοση, να ζήσουν τα τέσσερα παιδιά του σε μια χώρα όπου θα
κρίνονται **από τον χαρακτήρα τους και όχι από το χρώμα του δέρματός τους**.
Το 1964 ψηφίστηκε στις ΗΠΑ ο νόμος για τα πολιτικά δικαιώματα, που
απαγόρευσε τις φυλετικές διακρίσεις.

Ο λόγος είναι η απάντηση στην αλυσίδα του στερεοτύπου: κάθε άνθρωπος
κρίνεται **ως πρόσωπο**, όχι ως μέλος μιας ομάδας. Στην Ελλάδα το ίδιο
λέει, με γλώσσα νόμου, το **άρθρο 5 § 2 του Συντάγματος**: όλοι όσοι
βρίσκονται στη χώρα προστατεύονται «χωρίς διάκριση εθνικότητας, φυλής,
γλώσσας και θρησκευτικών ή πολιτικών πεποιθήσεων».

*Η Πορεία στην Ουάσιγκτον, στις 28 Αυγούστου 1963, φωτογραφημένη από το Μνημείο του Λίνκολν, εκεί όπου μίλησε ο Κινγκ. Δες πόσο απλώνεται το πλήθος, γύρω από τη λίμνη ως τον οβελίσκο της Ουάσιγκτον: ήταν περίπου 250.000 άνθρωποι.*

> **Κλειδί**
>
> Ομάδα δεν είναι όποιοι βρίσκονται μαζί, αλλά όσοι έχουν **αλληλεπίδραση,
> κανόνες, ρόλους και ένα «εμείς»**. Οι **πρωτογενείς** ομάδες (οικογένεια,
> παρέα) έχουν στενές σχέσεις· οι **δευτερογενείς** (σύλλογος, εταιρεία)
> υπάρχουν για έναν σκοπό. Το «εμείς» δίνει ταυτότητα, αλλά μπορεί να γεννήσει
> **στερεότυπο** (ιδέα), **προκατάληψη** (στάση) και **διάκριση** (πράξη).

> **Θυμήσου**
>
> - **Ομάδα** ≠ **συνάθροιση** (μαζί τυχαία) ≠ **κατηγορία** (κοινό χαρακτηριστικό).
> - **Κούλεϊ** (1909): πρωτογενείς ομάδες. Οι δευτερογενείς υπάρχουν για έναν σκοπό.
> - **Σάμνερ** (1906): ενδοομάδα («εμείς») και εξωομάδα («αυτοί»).
> - Στερεότυπο → προκατάληψη → **διάκριση**. Μόνο η διάκριση είναι πράξη.
> - **Άρθρο 5 § 2 Συντάγματος**: προστασία όλων χωρίς διάκριση εθνικότητας, φυλής, γλώσσας, θρησκευτικών ή πολιτικών πεποιθήσεων.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω είναι κοινωνική ομάδα;
   - Η χορωδία του σχολείου σου
   - Οι θεατές ενός αγώνα μπάσκετ
   - Όλοι οι μαθητές της Γ΄ Γυμνασίου
   - Οι επιβάτες μιας πτήσης για Ρόδο
2. Πώς ονομάζουν οι κοινωνιολόγοι ανθρώπους που έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό αλλά δεν γνωρίζονται;
   - Κατηγορία
   - Συνάθροιση
   - Εξωομάδα
   - Δευτερογενής
3. Τι χαρακτηρίζει τις πρωτογενείς ομάδες του Κούλεϊ;
   - Στενές σχέσεις πρόσωπο με πρόσωπο, όπως στην οικογένεια
   - Γραπτό καταστατικό, εκλογές και εκλεγμένο διοικητικό συμβούλιο
   - Μεγάλο μέγεθος και σχέσεις με συγκεκριμένο σκοπό
   - Ότι ιδρύθηκαν πρώτες ιστορικά, πριν από τα κράτη
4. Ποια ομάδα είναι δευτερογενής;
   - Ο σύλλογος γονέων και κηδεμόνων ενός σχολείου
   - Δύο αδέρφια και οι γονείς τους στο ίδιο σπίτι
   - Τρεις φίλες που μεγάλωσαν στην ίδια γειτονιά
   - Όλοι όσοι γεννήθηκαν τον ίδιο μήνα με εσένα
5. Τι ονόμασε ο Σάμνερ «ενδοομάδα»;
   - Την ομάδα στην οποία ανήκεις, το «εμείς»
   - Την ομάδα που θαυμάζεις και θες να μπεις
   - Μια μικρή ομάδα μέσα σε μια μεγαλύτερη
   - Τις ομάδες απέναντι από εσένα, το «αυτοί»
6. Ποιος από τους τρεις κρίκους της αλυσίδας είναι πράξη και όχι ιδέα ή στάση;
   - Η διάκριση
   - Το στερεότυπο
   - Η προκατάληψη
   - Η ενδοομάδα
7. Ένας μαθητής αποκλείεται γιατί «αυτοί δεν ενδιαφέρονται», και στο τέλος πράγματι παύει να ενδιαφέρεται. Πώς λέγεται αυτό;
   - Αυτοεκπληρούμενη προφητεία
   - Πολιτισμικός σχετικισμός
   - Απόδειξη του στερεοτύπου
   - Αίσθηση του «εμείς»
8. Τι εγγυάται το άρθρο 5 § 2 του Συντάγματος;
   - Προστασία όλων στη χώρα χωρίς διάκριση εθνικότητας ή φυλής
   - Προστασία μόνο των Ελλήνων πολιτών που ζουν στη χώρα
   - Δωρεάν παιδεία σε όλες τις βαθμίδες στα κρατικά σχολεία
   - Ότι ο καθένας μπορεί να ιδρύει ελεύθερα ομάδες και συλλόγους

## Ασκήσεις

1. Πώς ονόμασε ο Κούλεϊ ομάδες όπως η οικογένεια και η στενή παρέα;
2. Ένα τρένο σταματά για ώρες στη μέση της διαδρομής, και οι επιβάτες αρχίζουν να συνεργάζονται. Εξήγησε πώς μια συνάθροιση γίνεται, έστω για λίγο, ομάδα.
3. «Όλοι όσοι βρίσκονται στην Ελληνική Επικράτεια απολαμβάνουν την απόλυτη προστασία της ζωής, της τιμής και της ελευθερίας τους, χωρίς διάκριση εθνικότητας, φυλής, γλώσσας και θρησκευτικών ή πολιτικών πεποιθήσεων.» — Σύνταγμα της Ελλάδας, άρθρο 5 § 2. Γιατί το άρθρο λέει «όλοι όσοι βρίσκονται» και όχι «οι Έλληνες πολίτες»; Ποιον κρίκο της αλυσίδας της ενότητας χτυπά;
4. Το «εμείς» μιας ομάδας, για παράδειγμα των οπαδών μιας ομάδας ή των μαθητών ενός σχολείου, είναι κάτι καλό ή επικίνδυνο; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε πλευρά και πες πού βάζεις εσύ το όριο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-groups
