# Κοινωνική οργάνωση και αλλαγή

> Πώς οργανώνεται μια κοινωνία και τι την κάνει να αλλάζει.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-change

## Τι θα μάθεις

- Να διακρίνεις την αποδιδόμενη από την επιτευγμένη κοινωνική θέση και να συνδέεις τη θέση με τον κοινωνικό ρόλο.
- Να αναγνωρίζεις τη σύγκρουση ρόλων και να ξεχωρίζεις τα είδη των κοινωνικών κανόνων: έθιμα, ήθη, νόμους.
- Να εξηγείς την κοινωνική διαστρωμάτωση και τα είδη της κοινωνικής κινητικότητας, και τον ρόλο της εκπαίδευσης σε αυτήν.
- Να περιγράφεις αιτίες και μορφές της κοινωνικής μεταβολής, και την έννοια της πολιτισμικής καθυστέρησης.

## Η θέση σου στην κοινωνία

Γράψε σε ένα χαρτί ποια είσαι ή ποιος είσαι, σε δέκα λέξεις. Θα γράψεις
πιθανότατα: μαθήτρια, αδερφός, εγγονή, Ελληνίδα, τερματοφύλακας, πρόσκοπος.
Καθεμιά από αυτές τις λέξεις είναι μια **κοινωνική θέση**: η θέση που έχει
ένας άνθρωπος μέσα σε μια ομάδα ή στην κοινωνία, σε σχέση με τους άλλους.

Ο Αμερικανός ανθρωπολόγος **Ραλφ Λίντον** (1936) χώρισε τις θέσεις σε δύο
είδη:

| Αποδιδόμενη θέση                                          | Επιτευγμένη θέση                                                   |
| --------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| τη βρίσκεις έτοιμη, χωρίς να κάνεις κάτι                  | την κερδίζεις με επιλογές, προσπάθεια, ικανότητα                   |
| ηλικία, φύλο, το να είσαι παιδί κάποιων, ο τόπος γέννησης | γιατρός, πρωταθλήτρια, πρόεδρος του μαθητικού συμβουλίου, δήμαρχος |

Κάθε άνθρωπος έχει πολλές θέσεις ταυτόχρονα. Συνήθως μία από αυτές είναι η
πιο σημαντική, αυτή με την οποία σε αναγνωρίζουν οι άλλοι πρώτα· οι
κοινωνιολόγοι τη λένε **κύρια θέση**. Για έναν ενήλικα είναι συχνά το
επάγγελμά του.

## Ο ρόλος: τι περιμένουν από τη θέση

Για τον Λίντον, **ρόλος** είναι η συμπεριφορά που περιμένει η κοινωνία από
όποιον κατέχει μια θέση. Η θέση λέει **ποιος είσαι**· ο ρόλος λέει **τι
αναμένεται να κάνεις**. Ο καθηγητής «πρέπει» να εξηγεί και να είναι δίκαιος,
ο διαιτητής να είναι αμερόληπτος, ο μαθητής να μελετά.

Επειδή έχουμε πολλές θέσεις, οι ρόλοι μας κάποτε συγκρούονται. Η **σύγκρουση
ρόλων** συμβαίνει όταν οι προσδοκίες δύο θέσεων δεν χωρούν την ίδια στιγμή:

- η μαθήτρια που είναι και αθλήτρια έχει τελικό αγώνα το απόγευμα πριν από
  ένα διαγώνισμα,
- ο γιατρός που καλείται να φροντίσει ως εφημερεύων και τον δικό του
  άρρωστο γονιό,
- ο διαιτητής που πρέπει να σφυρίξει πέναλτι εναντίον της ομάδας της πόλης
  του.

## Οι κοινωνικοί κανόνες

Οι ρόλοι στηρίζονται σε **κοινωνικούς κανόνες**: οδηγίες για το πώς
«πρέπει» να συμπεριφερθεί κανείς σε μια περίσταση. Ο **Σάμνερ** (1906)
ξεχώρισε τους κανόνες ανάλογα με το πόσο βαριά θεωρεί η κοινωνία την
παράβασή τους:

| Είδος                | Τι είναι                                        | Τι γίνεται αν το παραβείς         | Παράδειγμα                                 |
| -------------------- | ----------------------------------------------- | --------------------------------- | ------------------------------------------ |
| **Έθιμα, συνήθειες** | καθημερινοί τρόποι                              | παραξενιά, ένα βλέμμα, ένα αστείο | να πας με φόρμα σε γάμο                    |
| **Ήθη**              | κανόνες που η κοινωνία θεωρεί ηθικά σημαντικούς | έντονη αποδοκιμασία, απομόνωση    | να κοροϊδέψεις έναν άνθρωπο στο πένθος του |
| **Νόμοι**            | κανόνες που θεσπίζει και επιβάλλει το κράτος    | ποινή από επίσημη αρχή            | να κλέψεις, να οδηγείς χωρίς δίπλωμα       |

Πολλοί νόμοι ξεκίνησαν ως ήθη: η απαγόρευση του φόνου ή της κλοπής ήταν ήθος
πολύ πριν γραφτεί σε κώδικα.

## Ίσοι, αλλά όχι στην ίδια θέση: διαστρωμάτωση

Σε όλες τις γνωστές κοινωνίες τα αγαθά που επιθυμούν οι άνθρωποι δεν
μοιράζονται ίσα. Ο **Μαξ Βέμπερ** ξεχώρισε τρία τέτοια αγαθά: τον **πλούτο**
(εισόδημα, περιουσία), το **κύρος** (πόσο σε εκτιμούν οι άλλοι) και την
**εξουσία** (πόσο μπορείς να επιβάλεις τη θέλησή σου). Όταν οι άνθρωποι
κατατάσσονται σε **στρώματα**, ανώτερα και κατώτερα, με βάση αυτά τα αγαθά,
μιλάμε για **κοινωνική διαστρωμάτωση**.

Τα συστήματα διαστρωμάτωσης διαφέρουν στο πόσο **ανοιχτά** είναι:

- Στις **κάστες**, όπως στο παραδοσιακό σύστημα της Ινδίας, η θέση ήταν
  αποδιδόμενη: γεννιόσουν σε μια κάστα και πέθαινες σε αυτήν. Το σημερινό
  Σύνταγμα της Ινδίας (1950) καταργεί το «άγγιγμα» και απαγορεύει τις
  διακρίσεις λόγω κάστας.
- Στις **κοινωνικές τάξεις** των σύγχρονων κοινωνιών η θέση είναι, τουλάχιστον
  τυπικά, ανοιχτή: μπορείς να ανέβεις ή να κατέβεις.

## Κοινωνική κινητικότητα

**Κοινωνική κινητικότητα** είναι η μετακίνηση ανθρώπων από μια κοινωνική θέση
σε άλλη. Τον όρο τον καθιέρωσε ο **Πιτιρίμ Σορόκιν** (1927).

| Είδος           | Τι σημαίνει                                  | Παράδειγμα                                                                    |
| --------------- | -------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------- |
| **Κάθετη**      | αλλάζεις στρώμα, προς τα πάνω ή προς τα κάτω | ο υπάλληλος γίνεται διευθυντής· ο επιχειρηματίας χρεοκοπεί                    |
| **Οριζόντια**   | αλλάζεις θέση στο ίδιο περίπου στρώμα        | η νοσηλεύτρια μετακομίζει από νοσοκομείο της Πάτρας σε νοσοκομείο της Λάρισας |
| **Διαγενεακή**  | σύγκριση των παιδιών με τους γονείς          | το παιδί αγροτών γίνεται μηχανικός                                            |
| **Ενδογενεακή** | αλλαγή μέσα στη ζωή του ίδιου ανθρώπου       | από σερβιτόρος στα 20, ιδιοκτήτης εστιατορίου στα 45                          |

Ο σημαντικότερος δρόμος για την κάθετη κινητικότητα στις σύγχρονες κοινωνίες
είναι η **εκπαίδευση**. Το διάγραμμα δείχνει πόσοι Έλληνες έχουν τελειώσει
ανώτατη εκπαίδευση (πανεπιστήμιο ή άλλη ανώτατη σχολή), σε δύο ηλικίες και δύο χρονιές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Απόφοιτοι ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα, % της ηλικίας*

Το 2000 μόνο 8 στους 100 Έλληνες 55–64 ετών είχαν πτυχίο ανώτατης
εκπαίδευσης. Είχαν γεννηθεί περίπου το 1936–1945. Το 2025 το ποσοστό στους
25–34 ήταν περίπου 43%. Μέσα σε λίγες γενιές, ένα πτυχίο έγινε από προνόμιο
μιας μειοψηφίας κάτι πολύ πιο κοινό. Αυτό είναι **διαγενεακή κινητικότητα**
σε μεγάλη κλίμακα.

> **Πρόσεχε**
>
> Η εκπαίδευση ανοίγει δρόμους, αλλά δεν τους ανοίγει εξίσου για όλους. Τα
> παιδιά οικογενειών με περισσότερη μόρφωση και εισόδημα έχουν συνήθως
> περισσότερα βιβλία στο σπίτι, φροντιστήρια, ησυχία για διάβασμα. Γι' αυτό οι
> κοινωνιολόγοι λένε ότι το σχολείο μπορεί και να **μειώνει** και να
> **αναπαράγει** τις ανισότητες. Το τι από τα δύο κάνει περισσότερο είναι
> ερώτημα που απαντιέται με στοιχεία, όχι με ευχές.

## Κοινωνική μεταβολή

Καμία κοινωνία δεν μένει ίδια. **Κοινωνική μεταβολή** είναι η αλλαγή στη
δομή μιας κοινωνίας: στους θεσμούς, στους ρόλους, στους κανόνες, στον
πολιτισμό. Οι αιτίες της είναι συνήθως πολλές μαζί:

- **Τεχνολογία**: ο ηλεκτρισμός, το αυτοκίνητο, το διαδίκτυο.
- **Πληθυσμός**: γήρανση, αστικοποίηση, μετανάστευση.
- **Ιδέες**: η ισότητα των φύλων, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η οικολογία.
- **Επαφή με άλλους πολιτισμούς**: εμπόριο, ταξίδια, μέσα ενημέρωσης.
- **Φυσικό περιβάλλον**: ξηρασίες, σεισμοί, κλιματική αλλαγή.

Ως προς τη μορφή, η μεταβολή μπορεί να είναι **σταδιακή** (εξέλιξη, μέσα σε
δεκαετίες) ή **απότομη** (επανάσταση, πόλεμος, κρίση). Μπορεί να είναι
**σχεδιασμένη**, όπως ένας νόμος, ή **απρογραμμάτιστη**, όπως οι συνέπειες
μιας νέας εφεύρεσης.

Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος **Ουίλιαμ Όγκμπερν** παρατήρησε το 1922 ότι τα
μέρη ενός πολιτισμού δεν αλλάζουν με την ίδια ταχύτητα. Ο **υλικός**
πολιτισμός (τα εργαλεία, η τεχνολογία) αλλάζει συνήθως πιο γρήγορα από τον
**άυλο** (τους κανόνες, τις αξίες, τους νόμους). Το κενό ανάμεσά τους το
ονόμασε **πολιτισμική καθυστέρηση**.

### Παράδειγμα 1: Το έξυπνο κινητό στην τάξη: πώς φαίνεται η πολιτισμική καθυστέρηση;

1. **Η υλική αλλαγή.** Μέσα σε λίγα χρόνια από το 2007, που κυκλοφόρησαν τα
   πρώτα δημοφιλή έξυπνα κινητά, σχεδόν κάθε έφηβος στην Ευρώπη απέκτησε ένα.
   Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2025 όλοι σχεδόν οι Έλληνες 16–24 ετών
   χρησιμοποιούσαν το διαδίκτυο.
2. **Οι κανόνες που δεν υπήρχαν.** Πότε επιτρέπεται το κινητό στην τάξη; Ποιος
   μπορεί να ανεβάσει φωτογραφία κάποιου άλλου; Τι κάνει το σχολείο όταν ο
   εκφοβισμός συνεχίζεται στο διαδίκτυο μετά τις 2 το μεσημέρι; Για χρόνια οι
   απαντήσεις δεν ήταν γραμμένες πουθενά.
3. **Το κενό.** Αυτό το διάστημα, που η συσκευή υπήρχε ήδη και οι κανόνες
   έλειπαν ή ήταν παλιοί, είναι η **πολιτισμική καθυστέρηση** του Όγκμπερν.
4. **Πώς κλείνει.** Με νέους κανόνες: σχολικοί κανονισμοί, νόμοι για τα
   προσωπικά δεδομένα, άγραφα έθιμα («δεν απαντάς στο κινητό την ώρα του
   φαγητού»). Στην Ελλάδα, από την άνοιξη του 2024 μια υπουργική απόφαση
   ορίζει ότι ο μαθητής κρατά το κινητό **κλειστό μέσα στην τσάντα** όσο
   βρίσκεται στο σχολείο, με κυρώσεις αν το χρησιμοποιήσει.
5. **Το συμπέρασμα.** Η τεχνολογία προκάλεσε τη μεταβολή, αλλά η κοινωνία
   χρειάστηκε χρόνο για να την «αφομοιώσει» με κανόνες. Το ίδιο είχε γίνει με
   το αυτοκίνητο: πρώτα ήρθαν τα αυτοκίνητα, μετά ο Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας,
   οι ζώνες ασφαλείας και τα κράνη.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε άνθρωπος έχει πολλές **θέσεις**, αποδιδόμενες και επιτευγμένες, και
> κάθε θέση έχει έναν **ρόλο**, δηλαδή προσδοκίες. Οι ρόλοι στηρίζονται σε
> **κανόνες** (έθιμα, ήθη, νόμους). Οι θέσεις κατανέμονται άνισα:
> **διαστρωμάτωση**. Η μετακίνηση ανάμεσά τους είναι η **κινητικότητα**, με
> κύριο δρόμο την εκπαίδευση. Και όλο το σύστημα αλλάζει συνεχώς:
> **κοινωνική μεταβολή**, όπου ο υλικός πολιτισμός συνήθως προηγείται.

> **Θυμήσου**
>
> - **Λίντον** (1936): αποδιδόμενη και επιτευγμένη θέση· ρόλος = η αναμενόμενη συμπεριφορά της θέσης.
> - **Σύγκρουση ρόλων**: δύο θέσεις με προσδοκίες που δεν χωρούν μαζί.
> - Κανόνες (**Σάμνερ**): έθιμα, ήθη, νόμοι, από τον ελαφρύτερο στον βαρύτερο.
> - **Βέμπερ**: πλούτος, κύρος, εξουσία. Κάστες (κλειστό) και τάξεις (ανοιχτό σύστημα).
> - **Σορόκιν** (1927): κάθετη, οριζόντια, διαγενεακή, ενδογενεακή κινητικότητα.
> - **Όγκμπερν** (1922): πολιτισμική καθυστέρηση, ο άυλος πολιτισμός ακολουθεί τον υλικό.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω είναι αποδιδόμενη κοινωνική θέση;
   - Το να είσαι η μικρότερη από τρία αδέρφια
   - Το να είσαι αρχηγός της ομάδας βόλεϊ
   - Το να είσαι πρόεδρος του δεκαπενταμελούς
   - Το να είσαι πτυχιούχος της Νομικής Σχολής
2. Ποια είναι η διαφορά θέσης και ρόλου;
   - Η θέση λέει ποιος είσαι, ο ρόλος τι αναμένεται να κάνεις
   - Η θέση είναι μόνιμη για πάντα, ενώ ο ρόλος αλλάζει κάθε μέρα
   - Η θέση αφορά τη δουλειά, ο ρόλος την οικογένεια
   - Η θέση την ορίζει νόμος, τον ρόλο τον διαλέγεις
3. Μια προπονήτρια έχει στην ομάδα της την κόρη της και πρέπει να διαλέξει ποια θα παίξει βασική. Τι ζει;
   - Σύγκρουση ρόλων
   - Κοινωνική κινητικότητα
   - Πολιτισμική καθυστέρηση
   - Αποδιδόμενη θέση
4. Σύμφωνα με τον Σάμνερ, ποιοι κανόνες θεωρούνται ηθικά σημαντικοί, αλλά δεν είναι κατ' ανάγκη νόμοι;
   - Τα ήθη
   - Τα έθιμα
   - Οι ρόλοι
   - Τα στρώματα
5. Ποια τρία αγαθά που μοιράζονται άνισα ξεχώρισε ο Βέμπερ;
   - Πλούτο, κύρος και εξουσία
   - Υγεία, μόρφωση και ελευθερία
   - Έθιμα, ήθη και νόμους
   - Γη, εργασία και κεφάλαιο
6. Ο παππούς ήταν ψαράς, ο εγγονός έγινε καθηγητής πανεπιστημίου. Τι είδους κινητικότητα είναι;
   - Διαγενεακή και κάθετη προς τα πάνω
   - Ενδογενεακή και οριζόντια
   - Οριζόντια, στο ίδιο στρώμα
   - Κάθετη προς τα κάτω
7. Το 2000 περίπου 8% των Ελλήνων 55–64 ετών είχε πτυχίο ανώτατης εκπαίδευσης· το 2025 περίπου 43% των 25–34. Τι δείχνει κυρίως αυτή η διαφορά;
   - Μεγάλη διαγενεακή άνοδο στη μόρφωση
   - Ότι οι μεγαλύτεροι έχασαν τα πτυχία τους
   - Ότι η διαστρωμάτωση καταργήθηκε πλήρως
   - Ότι οι κάστες αντικαταστάθηκαν από τάξεις
8. Τι ονόμασε ο Όγκμπερν «πολιτισμική καθυστέρηση»;
   - Το κενό όταν οι κανόνες δεν προλαβαίνουν την τεχνολογία
   - Τις κοινωνίες που δεν έχουν ακόμα αποκτήσει πολιτισμό
   - Την αργή άνοδο των παιδιών φτωχών οικογενειών
   - Τα παλιά έθιμα που κρατάνε από την αρχαιότητα ως σήμερα ακόμα

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η μετακίνηση ανθρώπων από μια κοινωνική θέση σε άλλη, όρος που καθιέρωσε ο Σορόκιν;
2. Εξήγησε με ένα παράδειγμα πώς ένας κανόνας μπορεί να περάσει από έθιμο ή ήθος σε νόμο, και τι αλλάζει όταν γίνει νόμος.
3. Ο πίνακας δείχνει πόσοι Έλληνες είχαν πτυχίο ανώτατης εκπαίδευσης, σε δύο ηλικιακές ομάδες. Τι δείχνουν τα στοιχεία για τη διαγενεακή κινητικότητα; Βρες και κάτι που ο πίνακας ΔΕΝ μπορεί να σου πει.

   Απόφοιτοι ανώτατης εκπαίδευσης, % της ηλικιακής ομάδας. Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (edat_lfse_03), στρογγυλεμένα.

   | Έτος | 25–34 ετών | 55–64 ετών |
   | --- | --- | --- |
   | 2000 | 23% | 8% |
   | 2010 | 31% | 16% |
   | 2020 | 44% | 24% |
   | 2025 | 43% | 29% |

4. Λέγεται ότι «η εκπαίδευση είναι το ασανσέρ της κοινωνίας». Συμφωνείς; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/social-change
