# Η διοίκηση και η τοπική αυτοδιοίκηση

> Υπουργεία, αποκεντρωμένες διοικήσεις, δήμοι και περιφέρειες: ποιος φροντίζει τι, κοντά στον πολίτη.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/public-administration

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι σημαίνει ότι η διοίκηση του κράτους είναι αποκεντρωμένη, και ποια είναι η κεντρική και ποια η περιφερειακή διοίκηση.
- Να ξεχωρίζεις την αποκέντρωση από την τοπική αυτοδιοίκηση, και τους δήμους από τις περιφέρειες.
- Να διαβάζεις το άρθρο 102 του Συντάγματος και να βρίσκεις ποιος είναι αρμόδιος για μια υπόθεση της καθημερινής ζωής.
- Να αναφέρεις τις ανεξάρτητες αρχές που προστατεύουν τον πολίτη από τη διοίκηση.

## Ποιος φτιάχνει το πεζοδρόμιο;

Ένα πρωί βρίσκεις το πεζοδρόμιο έξω από το σχολείο σπασμένο. Ποιος θα το φτιάξει; Ο υπουργός Παιδείας; Ο δήμαρχος; Ο περιφερειάρχης; Και σε ποιον θα παραπονεθείς, αν περάσουν μήνες και δεν το φτιάξει κανείς;

Η Βουλή ψηφίζει τους νόμους και η κυβέρνηση αποφασίζει την πολιτική. Για να φτάσουν όμως οι αποφάσεις ως τον πολίτη, χρειάζεται ένας τεράστιος μηχανισμός: υπουργεία, υπηρεσίες, δήμοι, περιφέρειες, υπάλληλοι. Αυτός είναι η **δημόσια διοίκηση**. Σε αυτή την ενότητα θα δεις πώς είναι οργανωμένη, και ποιος φροντίζει τι.

## Το κράτος σε δύο επίπεδα

Το Σύνταγμα (άρθρο 101) ορίζει ότι η διοίκηση του κράτους οργανώνεται κατά το **αποκεντρωτικό σύστημα**: δεν αποφασίζουν όλα από την Αθήνα, αλλά αρμοδιότητες περνούν και σε υπηρεσίες σε όλη τη χώρα.

| Επίπεδο                           | Ποιοι                                                                                     | Τι κάνουν                                                                                      |
| --------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κεντρική διοίκηση**             | ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, η κυβέρνηση, τα **υπουργεία** με τις γενικές γραμματείες τους | χαράζουν την πολιτική για όλη τη χώρα: παιδεία, υγεία, άμυνα, οικονομία, εξωτερικές σχέσεις    |
| **Περιφερειακή κρατική διοίκηση** | οι **επτά αποκεντρωμένες διοικήσεις** και οι περιφερειακές υπηρεσίες των υπουργείων       | εφαρμόζουν τις αποφάσεις του κράτους κοντά στον πολίτη, π.χ. για δάση, μετανάστευση, χωροταξία |

Οι αποκεντρωμένες διοικήσεις είναι **όργανα του κράτους**: τους επικεφαλής τους τούς ορίζει η κυβέρνηση, δεν τους εκλέγουν οι πολίτες. Εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά από την αυτοδιοίκηση, που θα δεις πιο κάτω.

### Οι δημόσιοι υπάλληλοι

Τη δουλειά της διοίκησης την κάνουν οι **δημόσιοι υπάλληλοι**. Το Σύνταγμα τους λέει «εκτελεστές της θέλησης του κράτους» που «υπηρετούν τον Λαό» (άρθρο 103). Δύο κανόνες προστατεύουν τον πολίτη από το να γίνει η διοίκηση λάφυρο του κόμματος που κυβερνά:

- Προσλαμβάνονται με **αντικειμενικά κριτήρια**, μέσα από διαγωνισμούς και πίνακες του **ΑΣΕΠ**, του Ανώτατου Συμβουλίου Επιλογής Προσωπικού, και όχι με ρουσφέτι.
- Οι μόνιμοι υπάλληλοι δεν απολύονται επειδή άλλαξε η κυβέρνηση, αλλά μόνο για λόγους που ορίζει ο νόμος. Αυτή είναι η **μονιμότητα**: δεν είναι προνόμιο του υπαλλήλου, αλλά εγγύηση ότι θα εφαρμόσει τον νόμο το ίδιο για όλους, χωρίς φόβο.

Δίπλα στο κράτος υπάρχουν και **νομικά πρόσωπα** και **επιχειρήσεις** με δημόσια ή δημοτική συμμετοχή, όπως οι εταιρείες ύδρευσης των πόλεων, που λειτουργούν σαν επιχειρήσεις αλλά με κρατικό έλεγχο.

## Η τοπική αυτοδιοίκηση

Το άρθρο 102 του Συντάγματος ορίζει ότι οι **τοπικές υποθέσεις** ανήκουν στους **Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ)**. Αυτοί δεν είναι υπηρεσίες του κράτους: είναι **αυτοδιοικούμενοι**, με όργανα που εκλέγουν οι ίδιοι οι κάτοικοι.

| Βαθμός        | Τι είναι           | Πόσοι | Ποιος τους διοικεί                                     |
| ------------- | ------------------ | ----- | ------------------------------------------------------ |
| **Α΄ βαθμός** | οι **δήμοι**       | 332   | ο **δήμαρχος** και το **δημοτικό συμβούλιο**           |
| **Β΄ βαθμός** | οι **περιφέρειες** | 13    | ο **περιφερειάρχης** και το **περιφερειακό συμβούλιο** |

Δήμαρχοι, περιφερειάρχες και συμβούλια εκλέγονται στις **αυτοδιοικητικές εκλογές**, που γίνονται κάθε **πέντε** χρόνια. Μέσα στους δήμους υπάρχουν και οι **δημοτικές** ή **τοπικές κοινότητες**, με δικά τους εκλεγμένα συμβούλια, για τα χωριά και τις συνοικίες.

*Το Δημαρχείο της Αθήνας, στην πλατεία Κοτζιά. Ο Δήμος Αθηναίων ιδρύθηκε το 1834, λίγους μήνες μετά τον πρώτο νόμο του ελληνικού κράτους για τους δήμους. Εδώ δουλεύουν ο δήμαρχος και οι υπηρεσίες του, και εδώ συνεδριάζει το δημοτικό συμβούλιο, σε συνεδριάσεις που μπορεί να παρακολουθήσει κάθε δημότης.*

### Τι κάνει ο δήμος

Ο δήμος φροντίζει ό,τι αφορά την καθημερινή ζωή της γειτονιάς:

- **Περιβάλλον και καθαριότητα:** αποκομιδή απορριμμάτων και ανακύκλωση, καθαρισμός δρόμων, πάρκα και πλατείες, πεζοδρόμια, φωτισμός δρόμων, νεκροταφεία.
- **Παιδεία:** συντήρηση των σχολικών κτιρίων, παιδικοί και βρεφονηπιακοί σταθμοί.
- **Κοινωνική φροντίδα:** κέντρα για ηλικιωμένους, όπως τα ΚΑΠΗ, προγράμματα για όσους έχουν ανάγκη, όπως το «Βοήθεια στο Σπίτι».
- **Πολιτισμός και αθλητισμός:** βιβλιοθήκες, γήπεδα, κολυμβητήρια, πολιτιστικά κέντρα, φεστιβάλ.
- **Ύδρευση:** σε πολλές πόλεις το νερό και την αποχέτευση τα έχει μια δημοτική επιχείρηση.
- **Δημοτολόγιο:** ληξιαρχικές πράξεις γέννησης, γάμου, θανάτου, πιστοποιητικά.

### Τι κάνει η περιφέρεια

Η περιφέρεια φροντίζει ό,τι αφορά μια ευρύτερη περιοχή, με πολλούς δήμους μαζί: την **ανάπτυξη** της περιοχής, τα περιφερειακά οδικά δίκτυα, τη γεωργία και την κτηνοτροφία, τον έλεγχο της ποιότητας των τροφίμων, τις **άδειες οδήγησης** και τα θέματα μεταφορών, τη διαχείριση ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Οι παλιοί **νομοί** ζουν μέσα στις περιφέρειες ως **περιφερειακές ενότητες**.

### Μια μακριά ιστορία

Ο πρώτος νόμος για τους δήμους ψηφίστηκε το **1833**, την εποχή του Όθωνα. Η Ελλάδα είχε για δεκαετίες χιλιάδες μικρές κοινότητες. Με το **«Σχέδιο Καποδίστριας»** του 1997 ενώθηκαν σε 1.033 δήμους και κοινότητες, και με τον **«Καλλικράτη»** του 2010 έγιναν **325 δήμοι** και **13 αιρετές περιφέρειες**. Ο «Κλεισθένης» του 2018 χώρισε ορισμένους δήμους στα δύο, και έφτασαν τους 332.

> **Κλειδί**
>
> Γιατί αυτοδιοίκηση, και όχι όλα από το κράτος;
>
> Γιατί ο **κάτοικος** ξέρει καλύτερα από τον υπουργό ποιο πεζοδρόμιο είναι σπασμένο και πού χρειάζεται παιδική χαρά. Και γιατί η **δημοκρατία χτίζεται από κάτω**: στον δήμο ο πολίτης βλέπει από κοντά αυτούς που εκλέγει, μπορεί να παρακολουθήσει το δημοτικό συμβούλιο και να ζητήσει λόγο.
>
> Το Σύνταγμα δίνει στους ΟΤΑ **τεκμήριο αρμοδιότητας**: ό,τι είναι τοπική υπόθεση, το χειρίζονται εκείνοι, εκτός αν ο νόμος ορίζει ρητά αλλιώς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δήμος, περιφέρεια ή κεντρικό κράτος;*

## Και αν η διοίκηση σε αδικεί;

Η διοίκηση δεν κάνει πάντα σωστά τη δουλειά της. Για να προστατεύεται ο πολίτης, το Σύνταγμα (άρθρο 101Α) προβλέπει **ανεξάρτητες αρχές**, που δεν παίρνουν εντολές από την κυβέρνηση:

| Ανεξάρτητη αρχή                                    | Τι κάνει                                                                                                                                                |
| -------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Συνήγορος του Πολίτη**                           | εξετάζει δωρεάν παράπονα πολιτών για δημόσιες υπηρεσίες και δήμους, και μεσολαβεί. Έχει και τον **Συνήγορο του Παιδιού**, για τα δικαιώματα των παιδιών |
| **ΑΣΕΠ**                                           | ελέγχει ότι οι προσλήψεις στο δημόσιο γίνονται με αντικειμενικά κριτήρια                                                                                |
| **Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα** | προστατεύει τα προσωπικά σου στοιχεία                                                                                                                   |
| **Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης**               | εποπτεύει τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις                                                                                                              |

Και αν η διοίκηση πάρει μια παράνομη απόφαση για σένα, μπορείς να την προσβάλεις στα **διοικητικά δικαστήρια**, ως το **Συμβούλιο της Επικρατείας**.

Η επαφή με τη διοίκηση έγινε πιο εύκολη τα τελευταία χρόνια. Στα **ΚΕΠ**, τα Κέντρα Εξυπηρέτησης Πολιτών, που υπάρχουν σε κάθε δήμο από το 2002, κάνεις αιτήσεις για πολλές υπηρεσίες σε ένα σημείο. Και πολλά πιστοποιητικά βγαίνουν πια **ηλεκτρονικά**, από το **gov.gr**, χωρίς να πας πουθενά.

### Παράδειγμα 1: Πού απευθύνεσαι; Τέσσερα προβλήματα μιας εβδομάδας

1. **Το πεζοδρόμιο έξω από το σχολείο είναι σπασμένο.** Είναι τοπική υπόθεση, άρα αρμόδιος είναι ο **δήμος**. Κάνεις αίτημα στις τεχνικές υπηρεσίες του, συχνά και ηλεκτρονικά, με μια φωτογραφία. Μπορείς να το θέσεις και στη δημοτική ή τοπική κοινότητα της περιοχής σου.
2. **Ο παππούς σου χρειάζεται πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης.** Βγαίνει από τον **δήμο**, και μπορεί να το ζητήσει από ένα **ΚΕΠ** ή ηλεκτρονικά από το **gov.gr**.
3. **Η μεγάλη σου αδελφή θέλει να δώσει εξετάσεις για δίπλωμα οδήγησης.** Η άδεια οδήγησης εκδίδεται από τις υπηρεσίες μεταφορών της **περιφέρειας**.
4. **Ο δήμος δεν απαντάει εδώ και τρεις μήνες στο αίτημα για το πεζοδρόμιο.** Μπορείς να κάνεις αναφορά στον **Συνήγορο του Πολίτη**, που εξετάζει δωρεάν τα παράπονα για δημόσιες υπηρεσίες και δήμους και ζητά εξηγήσεις από την υπηρεσία.
5. **Το συμπέρασμα.** Πριν παραπονεθείς, ρώτα **ποιος είναι αρμόδιος**. Και αν ο αρμόδιος δεν κάνει τη δουλειά του, υπάρχει ένα δεύτερο επίπεδο, που υπάρχει ακριβώς για να ελέγχει τη διοίκηση.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **αποκέντρωση** και η **αυτοδιοίκηση** δεν είναι το ίδιο.
>
> Στην **αποκέντρωση** το κράτος στέλνει **δικές του** υπηρεσίες κοντά στον πολίτη, με επικεφαλής που ορίζει η κυβέρνηση: οι αποκεντρωμένες διοικήσεις.
>
> Στην **αυτοδιοίκηση** οι ίδιοι οι κάτοικοι **εκλέγουν** αυτούς που αποφασίζουν για τις τοπικές υποθέσεις: οι δήμοι και οι περιφέρειες. Το κράτος τους ελέγχει μόνο για το αν τηρούν τον νόμο, όχι για το αν οι αποφάσεις τους είναι οι καλύτερες.

> **Θυμήσου**
>
> - Η διοίκηση του κράτους είναι **αποκεντρωμένη** (άρθρο 101): κεντρική διοίκηση (υπουργεία) και περιφερειακή (7 αποκεντρωμένες διοικήσεις).
> - Οι **δημόσιοι υπάλληλοι** υπηρετούν τον λαό (άρθρο 103)· προσλαμβάνονται μέσω **ΑΣΕΠ**.
> - **Τοπική αυτοδιοίκηση** (άρθρο 102): **Α΄ βαθμός**, 332 **δήμοι**· **Β΄ βαθμός**, 13 **περιφέρειες**. Εκλογές κάθε **5** χρόνια.
> - Από τον πρώτο νόμο του **1833** στον **Καποδίστρια** (1997), τον **Καλλικράτη** (2010) και τον **Κλεισθένη** (2018).
> - **Ανεξάρτητες αρχές:** Συνήγορος του Πολίτη και Συνήγορος του Παιδιού, ΑΣΕΠ, Αρχή Προστασίας Δεδομένων, ΕΣΡ.
> - **ΚΕΠ** και **gov.gr** για τις συναλλαγές με το δημόσιο.

## Ερωτήσεις

1. Σύμφωνα με το άρθρο 101 του Συντάγματος, πώς οργανώνεται η διοίκηση του κράτους;
   - Με το αποκεντρωτικό σύστημα, με υπηρεσίες σε όλη τη χώρα
   - Με το συγκεντρωτικό σύστημα, με όλες τις αποφάσεις στην Αθήνα
   - Με ομοσπονδία, όπου κάθε περιφέρεια ψηφίζει δικούς της νόμους
   - Με την Εκκλησία, που διοικεί τις τοπικές υποθέσεις
2. Ποιοι είναι οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης **Α΄ βαθμού**;
   - Οι δήμοι
   - Οι περιφέρειες
   - Οι αποκεντρωμένες διοικήσεις
   - Τα υπουργεία
3. Ποια από τις παρακάτω υποθέσεις ανήκει στον **δήμο**;
   - Η αποκομιδή των απορριμμάτων και η ανακύκλωση
   - Η ύλη των μαθημάτων σε όλα τα σχολεία της χώρας
   - Η έκδοση της άδειας οδήγησης για αυτοκίνητο
   - Η εξωτερική πολιτική της χώρας
4. Πώς αναλαμβάνει τη θέση του ένας δήμαρχος;
   - Εκλέγεται από τους δημότες, κάθε πέντε χρόνια
   - Τον διορίζει ο υπουργός Εσωτερικών
   - Τον εκλέγει η Βουλή με πλειοψηφία
   - Είναι πάντα ο μεγαλύτερος σε ηλικία σύμβουλος
5. Ποιος είναι ο ρόλος του ΑΣΕΠ;
   - Να γίνονται οι προσλήψεις στο δημόσιο με αντικειμενικά κριτήρια
   - Να εκλέγει τους δημάρχους και τους περιφερειάρχες
   - Να εξετάζει τα παράπονα των πολιτών για τις υπηρεσίες
   - Να εποπτεύει τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις
6. Ο δήμος σου δεν απαντά εδώ και μήνες σε ένα αίτημά σου. Σε ποια ανεξάρτητη αρχή μπορείς να απευθυνθείς δωρεάν;
   - Στον Συνήγορο του Πολίτη
   - Στο Υπουργείο Παιδείας
   - Στον Πρόεδρο της Βουλής
   - Στο ΑΣΕΠ
7. Γιατί οι μόνιμοι δημόσιοι υπάλληλοι δεν απολύονται όταν αλλάζει η κυβέρνηση;
   - Για να εφαρμόζουν τον νόμο το ίδιο για όλους, χωρίς φόβο
   - Για να έχουν καλύτερους μισθούς από τους ιδιωτικούς υπαλλήλους
   - Για να μην χρειάζεται να δουλεύουν τόσο σκληρά
   - Επειδή τους διορίζει πάντα η κυβέρνηση που φεύγει
8. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια αποκεντρωμένη διοίκηση και σε μια περιφέρεια;
   - Στην πρώτη τον επικεφαλής τον ορίζει η κυβέρνηση, στη δεύτερη τον εκλέγουν οι πολίτες
   - Η πρώτη φροντίζει μόνο τα χωριά, η δεύτερη μόνο τις μεγάλες πόλεις
   - Η πρώτη ψηφίζει νόμους, η δεύτερη τους εφαρμόζει
   - Δεν υπάρχει διαφορά, είναι δύο ονόματα για το ίδιο όργανο

## Ασκήσεις

1. Πόσους δήμους και πόσες περιφέρειες έχει σήμερα η Ελλάδα;
2. Εξήγησε γιατί υπάρχει τοπική αυτοδιοίκηση, αντί να αποφασίζουν όλα τα υπουργεία από την Αθήνα.
3. «Η διοίκηση των τοπικών υποθέσεων ανήκει στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτερου βαθμού. Υπέρ των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης συντρέχει τεκμήριο αρμοδιότητας για τη διοίκηση των τοπικών υποθέσεων.» — Σύνταγμα, άρθρο 102 παρ. 1. Ποιοι είναι οι οργανισμοί πρώτου και δεύτερου βαθμού, και τι σημαίνει το «τεκμήριο αρμοδιότητας» στην πράξη;
4. Με τον «Καποδίστρια» και τον «Καλλικράτη» χιλιάδες μικρές κοινότητες ενώθηκαν σε λιγότερους, μεγαλύτερους δήμους. Ήταν καλή ιδέα, κατά τη γνώμη σου; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/public-administration
