# Διεθνείς σχέσεις και διεθνές δίκαιο

> Κράτη, συνθήκες, ειρήνη και σύγκρουση: οι κανόνες ανάμεσα στα κράτη.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/international-relations

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η κυριαρχία ενός κράτους και τι η κυριαρχική ισότητα των κρατών.
- Να περιγράφεις από πού προέρχεται το διεθνές δίκαιο (συνθήκες, έθιμο) και γιατί δεσμεύει χωρίς παγκόσμια αστυνομία.
- Να διαβάζεις τα άρθρα 2 παρ. 4 και 51 του Χάρτη του ΟΗΕ για την απαγόρευση της βίας και τη νόμιμη άμυνα.
- Να ξεχωρίζεις τους ειρηνικούς τρόπους επίλυσης διαφορών: διαπραγμάτευση, μεσολάβηση, διαιτησία, δικαστήριο.

## Κράτη χωρίς κυβέρνηση πάνω τους

Μέσα σε ένα κράτος υπάρχει Βουλή που ψηφίζει νόμους, αστυνομία που τους
επιβάλλει, δικαστήρια που λύνουν τις διαφορές. Ανάμεσα στα κράτη **δεν υπάρχει
τίποτα από αυτά** με τον ίδιο τρόπο: καμία παγκόσμια κυβέρνηση, καμία παγκόσμια
αστυνομία. Περίπου διακόσια κράτη ζουν μαζί σε έναν πλανήτη, και οι **διεθνείς
σχέσεις** είναι ο τρόπος που συνεννοούνται, συνεργάζονται ή συγκρούονται.

Κάθε κράτος είναι **κυρίαρχο**: αποφασίζει μόνο του για το έδαφός του και τους
ανθρώπους του, και κανένα άλλο κράτος δεν μπορεί να του δώσει διαταγές. Ο
Χάρτης του ΟΗΕ στηρίζεται στην **κυριαρχική ισότητα** όλων των μελών του
(άρθρο 2 παρ. 1): ένα μικρό νησιωτικό κράτος και μια υπερδύναμη έχουν τα ίδια
δικαιώματα κατά το διεθνές δίκαιο, έστω κι αν δεν έχουν την ίδια δύναμη.

## Από πού έρχεται το διεθνές δίκαιο

Το **διεθνές δίκαιο** είναι οι κανόνες που δεσμεύουν τα κράτη μεταξύ τους.
Έρχεται κυρίως από δύο πηγές:

- **Τις συνθήκες** (ή συμβάσεις, συμφωνίες): γραπτές συμφωνίες που τα κράτη
  υπογράφουν και **κυρώνουν**. Δεσμεύουν μόνο όσα κράτη τις κύρωσαν. Ο βασικός
  κανόνας είναι παλιός και λέγεται στα λατινικά *pacta sunt servanda*: οι
  συμφωνίες πρέπει να τηρούνται, καλή τη πίστει (Σύμβαση της Βιέννης για το
  Δίκαιο των Συνθηκών, 1969, άρθρο 26).
- **Το διεθνές έθιμο**: πρακτικές που τα κράτη ακολουθούν σταθερά επειδή
  πιστεύουν ότι είναι υποχρεωτικές, π.χ. ότι οι πρέσβεις δεν συλλαμβάνονται.

Ένα παράδειγμα συνθήκης που σε αφορά: η **Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της
Θάλασσας** (1982), που η Ελλάδα κύρωσε το 1995. Ορίζει, μεταξύ άλλων, ότι ένα
κράτος μπορεί να έχει **χωρικά ύδατα** ως 12 ναυτικά μίλια από την ακτή του, και
**αποκλειστική οικονομική ζώνη** ως 200 μίλια, όπου έχει δικαιώματα στην αλιεία
και στον υπόγειο πλούτο. Όπου οι ακτές δύο κρατών είναι πιο κοντά, τα όρια
πρέπει να συμφωνηθούν ή να κριθούν.

Το ελληνικό Σύνταγμα παίρνει θέση στο **άρθρο 28 παρ. 1**: οι γενικά
παραδεγμένοι κανόνες του διεθνούς δικαίου και οι διεθνείς συμβάσεις που
κυρώθηκαν με νόμο είναι **μέρος του ελληνικού δικαίου** και **υπερισχύουν** από
κάθε αντίθετο νόμο. Και το άρθρο 2 παρ. 2 λέει ότι η Ελλάδα επιδιώκει την ειρήνη,
τη δικαιοσύνη και τις φιλικές σχέσεις ανάμεσα στους λαούς και τα κράτη.

> **Πρόσεχε**
>
> Αφού δεν υπάρχει παγκόσμια αστυνομία, το διεθνές δίκαιο δεν «ισχύει»; Στην
> πράξη τηρείται τις περισσότερες φορές, γιατί τα κράτη χρειάζονται το ένα το
> άλλο. Ένα κράτος που παραβιάζει συμφωνίες χάνει αξιοπιστία, συμμάχους και
> εμπόριο, και μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπο με **κυρώσεις** ή με απόφαση
> διεθνούς δικαστηρίου. Οι παραβιάσεις όμως συμβαίνουν, και τότε η αδυναμία του
> συστήματος φαίνεται καθαρά.

## Ειρήνη και πόλεμος

Ο ΟΗΕ ιδρύθηκε το 1945, μετά τον πιο καταστροφικό πόλεμο της ιστορίας, για να
μη γίνει άλλος. Ο Χάρτης του κάνει κάτι που κανένα κείμενο πριν δεν είχε
πετύχει σε παγκόσμια κλίμακα: **απαγορεύει** στα κράτη τη χρήση βίας μεταξύ
τους.

| Κανόνας            | Άρθρο του Χάρτη | Τι λέει, σε δική μας απλή απόδοση                                                                                               |
| ------------------ | --------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Ειρηνική επίλυση   | 2 παρ. 3        | τα κράτη λύνουν τις διαφορές τους με ειρηνικά μέσα                                                                              |
| Απαγόρευση βίας    | 2 παρ. 4        | κανένα κράτος δεν απειλεί ούτε χρησιμοποιεί βία κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της ανεξαρτησίας άλλου                         |
| Νόμιμη άμυνα       | 51              | ένα κράτος που δέχεται ένοπλη επίθεση έχει δικαίωμα να αμυνθεί, μόνο του ή με συμμάχους, ώσπου να δράσει το Συμβούλιο Ασφαλείας |
| Συλλογική ασφάλεια | Κεφάλαιο VII    | το Συμβούλιο Ασφαλείας μπορεί να αποφασίσει κυρώσεις ή και στρατιωτική δράση για να αποκαταστήσει την ειρήνη                    |

Ο Χάρτης λέει **πώς** λύνονται οι διαφορές (άρθρο 33): με διαπραγμάτευση,
έρευνα, μεσολάβηση, συνδιαλλαγή, διαιτησία, δικαστική επίλυση. Το **Διεθνές
Δικαστήριο** της Χάγης, με 15 δικαστές, κρίνει διαφορές ανάμεσα σε κράτη, αλλά
μόνο όταν τα κράτη έχουν **δεχτεί** τη δικαιοδοσία του. Ένα κράτος δεν μπορεί
να συρθεί σε δίκη χωρίς τη συγκατάθεσή του.

*Το Παλάτι της Ειρήνης στη Χάγη, που άνοιξε το 1913. Εδώ έχει την έδρα του το Διεθνές Δικαστήριο του ΟΗΕ. Οι 15 δικαστές του κρίνουν διαφορές ανάμεσα σε κράτη, αλλά μόνο όταν τα κράτη έχουν δεχτεί να κριθούν.*

### Παράδειγμα 1: Δύο κράτη και ένα φράγμα σε ποτάμι

1. **Η διαφορά (φανταστική).** Το ποτάμι Λευκός περνά πρώτα από την Αλφία και μετά
   από τη Βήτα. Η Αλφία χτίζει φράγμα. Η Βήτα φοβάται ότι οι αγρότες της θα μείνουν
   χωρίς νερό το καλοκαίρι. Τι μπορεί να κάνει, κατά το διεθνές δίκαιο;
2. **Πρώτο βήμα: διαπραγμάτευση.** Οι δύο κυβερνήσεις συζητούν απευθείας. Ίσως
   συμφωνήσουν ποσότητες νερού για κάθε εποχή. Οι περισσότερες διαφορές του
   κόσμου λύνονται εδώ, χωρίς να μάθει γι' αυτές κανείς.
3. **Αν κολλήσουν: μεσολάβηση.** Ένα τρίτο κράτος ή ένας διεθνής οργανισμός
   βοηθά τις δύο πλευρές να βρουν λύση. Ο μεσολαβητής **προτείνει**, δεν
   αποφασίζει.
4. **Αν θέλουν οριστική λύση: διαιτησία ή δικαστήριο.** Αν συμφωνήσουν, πηγαίνουν
   σε διαιτητές που επιλέγουν οι ίδιες ή στο Διεθνές Δικαστήριο. Η απόφαση τότε
   είναι **δεσμευτική**. Χωρίς τη συγκατάθεση της Αλφίας όμως η Βήτα δεν μπορεί να
   την πάει στο δικαστήριο.
5. **Αυτό που απαγορεύεται.** Η Βήτα **δεν** μπορεί να βομβαρδίσει το φράγμα. Μια
   διαφορά για το νερό δεν είναι ένοπλη επίθεση, άρα δεν ισχύει η νόμιμη άμυνα του
   άρθρου 51. Η βία θα παραβίαζε το άρθρο 2 παρ. 4.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο ειρηνικό μέσο ταιριάζει;*

## Διπλωματία και συμμαχίες

Τα κράτη επικοινωνούν μέσα από **πρεσβείες** και **προξενεία**. Οι διπλωμάτες
έχουν **ασυλία**: δεν συλλαμβάνονται στη χώρα όπου υπηρετούν (Σύμβαση της
Βιέννης για τις Διπλωματικές Σχέσεις, 1961), ώστε να μπορούν να κάνουν τη
δουλειά τους ακόμα και σε δύσκολες στιγμές. Τα κράτη συνεργάζονται επίσης σε
**συμμαχίες**, όπως το ΝΑΤΟ, όπου η Ελλάδα είναι μέλος από το 1952, και σε
**διεθνείς οργανισμούς**, που θα δεις στην επόμενη ενότητα.

> **Κλειδί**
>
> Ανάμεσα στα κράτη δεν υπάρχει κυβέρνηση πάνω από όλα. Υπάρχει όμως δίκαιο:
> συνθήκες που πρέπει να τηρούνται, κανόνες εθίμου, και πάνω απ' όλα η
> απαγόρευση της βίας του Χάρτη του ΟΗΕ, με μόνη εξαίρεση τη νόμιμη άμυνα και
> τις αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας. Οι διαφορές λύνονται με ειρηνικά
> μέσα, από τη διαπραγμάτευση ως το δικαστήριο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κυριαρχία** και **κυριαρχική ισότητα** των κρατών (Χάρτης ΟΗΕ, άρθρο 2 παρ. 1).
> - Πηγές του διεθνούς δικαίου: **συνθήκες** (pacta sunt servanda) και **έθιμο**.
> - Σύνταγμα, άρθρο 28: το διεθνές δίκαιο είναι μέρος του ελληνικού και υπερισχύει αντίθετου νόμου.
> - Χάρτης: **απαγόρευση βίας** (2 παρ. 4), **νόμιμη άμυνα** σε ένοπλη επίθεση (51).
> - Ειρηνικά μέσα (άρθρο 33): διαπραγμάτευση, μεσολάβηση, διαιτησία, Διεθνές Δικαστήριο (μόνο με συγκατάθεση).
> - Δίκαιο της Θάλασσας (1982): χωρικά ύδατα ως 12 μίλια, ΑΟΖ ως 200.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει ότι ένα κράτος είναι κυρίαρχο;
   - Αποφασίζει μόνο του για το έδαφος και τον λαό του
   - Έχει τον μεγαλύτερο στρατό της περιοχής του
   - Δεν δεσμεύεται από καμία διεθνή συμφωνία
   - Είναι μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας
2. Τι σημαίνει ο κανόνας «pacta sunt servanda»;
   - Οι συμφωνίες πρέπει να τηρούνται καλή τη πίστει
   - Ο ισχυρότερος ορίζει τους κανόνες της συμφωνίας
   - Μια συμφωνία ισχύει μόνο όσο συμφέρει και τους δύο
   - Οι συμφωνίες ισχύουν μόνο αν τις εγκρίνει ο ΟΗΕ
3. Μια διεθνής σύμβαση που έχει κυρώσει η Ελλάδα συγκρούεται με έναν ελληνικό νόμο. Τι ισχύει κατά το άρθρο 28 του Συντάγματος;
   - Υπερισχύει η σύμβαση
   - Υπερισχύει ο ελληνικός νόμος
   - Αποφασίζει ο Πρόεδρος
   - Ακυρώνονται και τα δύο
4. Ποια είναι η βασική εξαίρεση στην απαγόρευση της βίας του Χάρτη του ΟΗΕ, για ένα κράτος που ενεργεί μόνο του;
   - Η νόμιμη άμυνα όταν δέχεται ένοπλη επίθεση
   - Η τιμωρία ενός γείτονα που δεν πλήρωσε χρέος
   - Η κατάληψη εδάφους που ανήκε παλιά σε αυτό
   - Η αλλαγή μιας κυβέρνησης που δεν του αρέσει
5. Πότε μπορεί το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης να κρίνει μια διαφορά ανάμεσα σε δύο κράτη;
   - Όταν τα κράτη έχουν δεχτεί τη δικαιοδοσία του
   - Όποτε το ζητήσει το ένα από τα δύο κράτη
   - Όταν το αποφασίσει η Γενική Συνέλευση
   - Μόνο όταν έχει ήδη ξεσπάσει πόλεμος
6. Ποια είναι η διαφορά της μεσολάβησης από τη διαιτησία;
   - Ο μεσολαβητής προτείνει, ο διαιτητής αποφασίζει δεσμευτικά
   - Η μεσολάβηση γίνεται πάντα στη Χάγη, η διαιτησία όπου θέλουν
   - Η διαιτησία δεν δεσμεύει κανέναν, η μεσολάβηση δεσμεύει
   - Η μεσολάβηση αφορά πολέμους, η διαιτησία μόνο εμπόριο
7. Ως πόσα ναυτικά μίλια από την ακτή μπορούν να φτάνουν τα χωρικά ύδατα κατά τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας;
   - Ως 12 μίλια
   - Ως 200 μίλια
   - Ως 3 μίλια
   - Χωρίς όριο
8. Γιατί οι διπλωμάτες έχουν ασυλία στη χώρα όπου υπηρετούν;
   - Για να κάνουν τη δουλειά τους χωρίς πίεση ή απειλή
   - Για να μην πληρώνουν τίποτα όσο μένουν στο εξωτερικό
   - Γιατί ο νόμος της χώρας υποδοχής δεν τους αφορά ποτέ
   - Γιατί είναι συνήθως μόνιμα μέλη του ΟΗΕ

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι δύο βασικές πηγές του διεθνούς δικαίου;
2. Δεν υπάρχει παγκόσμια αστυνομία. Γιατί τότε τα κράτη τηρούν τις περισσότερες φορές το διεθνές δίκαιο;
3. «Όλα τα Μέλη απέχουν, στις διεθνείς τους σχέσεις, από την απειλή ή τη χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε κράτους.» — Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, 1945, άρθρο 2 παρ. 4 (δική μας απόδοση). Τι απαγορεύει το άρθρο πέρα από τον πόλεμο, και γιατί γράφτηκε το 1945;
4. Το Διεθνές Δικαστήριο κρίνει μια διαφορά μόνο αν τα κράτη το δεχτούν. Θα ήταν καλύτερα να είναι υποχρεωτικό για όλα τα κράτη; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε πλευρά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/international-relations
