# Ατομικά και πολιτικά δικαιώματα

> Ελευθερία, ισότητα, έκφραση, ψήφος: τι εγγυάται το Σύνταγμα.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/individual-rights

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα ατομικά από τα πολιτικά δικαιώματα και να δίνεις παραδείγματα από το Σύνταγμα.
- Να συνδέεις μια καθημερινή κατάσταση με το άρθρο του Συντάγματος που την προστατεύει (2, 4, 5, 9, 9Α, 11, 13, 14, 19).
- Να εξηγείς γιατί τα δικαιώματα έχουν όρια και να ελέγχεις έναν περιορισμό με την αρχή της αναλογικότητας (άρθρο 25).
- Να ξέρεις πού στρέφεται κάποιος όταν παραβιάζονται τα δικαιώματά του: δικαστήρια, Συνήγορος του Πολίτη, ΕΔΔΑ.

## Τι είναι ένα δικαίωμα

Ένα **δικαίωμα** είναι κάτι που ο νόμος σου αναγνωρίζει και που οι άλλοι, και
πρώτα απ' όλους το κράτος, οφείλουν να σεβαστούν. Στην κορυφή του Συντάγματος,
πριν από κάθε άλλο δικαίωμα, στέκεται το **άρθρο 2 παρ. 1**: «Ο σεβασμός και η
προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της
Πολιτείας». Όλα τα υπόλοιπα είναι τρόποι να προστατευτεί αυτή η αξία.

Τα δικαιώματα του Συντάγματος συνήθως χωρίζονται σε τρεις ομάδες:

| Ομάδα         | Τι ζητούν από το κράτος                      | Παραδείγματα                                                             |
| ------------- | -------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------ |
| **Ατομικά**   | να **μην** επεμβαίνει στην ελευθερία σου     | προσωπική ελευθερία, άσυλο της κατοικίας, θρησκευτική ελευθερία, έκφραση |
| **Πολιτικά**  | να σε αφήνει να **συμμετέχεις** στην εξουσία | ψήφος, υποψηφιότητα, κόμματα, αναφορά στις αρχές                         |
| **Κοινωνικά** | να **παρέχει** κάτι                          | παιδεία, υγεία, εργασία (στην επόμενη ενότητα)                           |

Τα ατομικά δικαιώματα γεννήθηκαν ως **άμυνα** απέναντι σε μια εξουσία που
μπορούσε να συλλάβει, να λογοκρίνει, να μπει στο σπίτι σου. Γι' αυτό τα
περισσότερα είναι γραμμένα σαν απαγορεύσεις: «κανένας δεν συλλαμβάνεται»,
«η λογοκρισία απαγορεύεται».

## Τα ατομικά δικαιώματα στο Σύνταγμα

| Άρθρο | Τι προστατεύει                                                                                                      |
| ----- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| 4     | **ισότητα** μπροστά στον νόμο· ίσα δικαιώματα ανδρών και γυναικών                                                   |
| 5     | ελεύθερη ανάπτυξη της **προσωπικότητας**, **προσωπική ελευθερία**, ζωή και τιμή κάθε ανθρώπου στη χώρα, υγεία       |
| 5Α    | δικαίωμα στην **πληροφόρηση** και στην Κοινωνία της Πληροφορίας                                                     |
| 6–7   | καμία σύλληψη χωρίς δικαστικό ένταλμα (εκτός από το αυτόφωρο)· καμία ποινή χωρίς νόμο· απαγόρευση **βασανιστηρίων** |
| 9     | **άσυλο της κατοικίας** και ιδιωτική ζωή· έρευνα μόνο με παρουσία δικαστικού λειτουργού                             |
| 9Α    | προστασία των **προσωπικών δεδομένων**, με ανεξάρτητη αρχή                                                          |
| 11–12 | δικαίωμα να **συνέρχεσαι** ειρηνικά και να ιδρύεις **σωματεία**                                                     |
| 13    | **θρησκευτική ελευθερία**: τα δικαιώματά σου δεν εξαρτώνται από το τι πιστεύεις                                     |
| 14    | ελευθερία **έκφρασης** και **τύπου**· απαγόρευση λογοκρισίας                                                        |
| 19    | **απόρρητο** της επικοινωνίας, από τα γράμματα ως τα μηνύματα                                                       |

> **«Καθένας» ή «οι Έλληνες»;**
>
> Διάβασε προσεκτικά το υποκείμενο κάθε άρθρου. Το άρθρο 5 παρ. 2 προστατεύει
> «όλους όσοι βρίσκονται στην Ελληνική Επικράτεια». Το άρθρο 11 λέει «οι Έλληνες».
> Ο νόμος και οι διεθνείς συμβάσεις συχνά επεκτείνουν τέτοια δικαιώματα και σε
> όσους δεν είναι πολίτες.

Τα **πολιτικά** δικαιώματα σε κάνουν συμμέτοχο στην εξουσία: η **ψήφος** και η
**υποψηφιότητα** (άρθρα 51 και 55), η ίδρυση **κομμάτων** (άρθρο 29), το
δικαίωμα να κάνεις γραπτή **αναφορά** στις αρχές και να πάρεις αιτιολογημένη
απάντηση (άρθρο 10). Τα περισσότερα ανήκουν στους πολίτες, και κάποια μόνο από
μια ηλικία και μετά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο άρθρο σε προστατεύει;*

## Τα όρια των δικαιωμάτων

Κανένα δικαίωμα δεν είναι απεριόριστο, γιατί ζεις με άλλους που έχουν τα ίδια
δικαιώματα. Η ελευθερία της έκφρασής σου σταματά εκεί που αρχίζει η
συκοφαντία για κάποιον άλλον. Το άρθρο 5 το λέει από την αρχή: αναπτύσσεις
ελεύθερα την προσωπικότητά σου «εφόσον δεν προσβάλλεις τα δικαιώματα των
άλλων». Και το άρθρο 25 παρ. 3: «Η καταχρηστική άσκηση δικαιώματος δεν
επιτρέπεται».

Αν όμως το κράτος μπορούσε να περιορίζει ό,τι θέλει, τα δικαιώματα δεν θα
σήμαιναν τίποτα. Γι' αυτό το **άρθρο 25 παρ. 1** βάζει όρια στα όρια: κάθε
περιορισμός πρέπει να προβλέπεται από το Σύνταγμα ή από νόμο, και να σέβεται
την **αρχή της αναλογικότητας**. Το ίδιο άρθρο λέει ότι τα δικαιώματα ισχύουν
και **ανάμεσα σε ιδιώτες**, όχι μόνο απέναντι στο κράτος.

### Παράδειγμα 1: Είναι αναλογικός αυτός ο περιορισμός;

1. **Η κατάσταση (φανταστική).** Σε μια συγκέντρωση στην κεντρική πλατεία μιας
   πόλης έγιναν ζημιές σε καταστήματα. Η αρχή αποφασίζει: καμία συγκέντρωση στην
   πλατεία για έναν χρόνο. Θα ελέγξουμε αν ο περιορισμός είναι αναλογικός, με τα
   τρία ερωτήματα που κάνουν τα δικαστήρια.
2. **1. Είναι κατάλληλος;** Εξυπηρετεί ο περιορισμός έναν θεμιτό σκοπό; Ο σκοπός,
   η προστασία της περιουσίας και της ασφάλειας, είναι θεμιτός, και χωρίς
   συγκεντρώσεις δεν θα γίνουν ζημιές από συγκεντρώσεις. Ναι.
3. **2. Είναι αναγκαίος;** Υπάρχει ηπιότερο μέτρο που πετυχαίνει τον ίδιο σκοπό;
   Ναι: αστυνόμευση, συγκεκριμένοι όροι για κάθε συγκέντρωση, ή απαγόρευση μόνο
   όταν υπάρχει **σοβαρός κίνδυνος**, όπως ζητά το άρθρο 11. Το μέτρο αποτυγχάνει
   εδώ.
4. **3. Είναι ανάλογος με το όφελος;** Για τις ζημιές μιας μέρας χάνουν το
   δικαίωμα όλοι, ακόμα και όσοι θέλουν να μαζευτούν ειρηνικά, για έναν ολόκληρο
   χρόνο. Η θυσία είναι πολύ μεγαλύτερη από το όφελος.
5. **Το συμπέρασμα.** Ο περιορισμός **δεν είναι αναλογικός**. Ένα δικαστήριο θα
   τον ακύρωνε. Η αναλογικότητα δεν ρωτά μόνο «υπάρχει λόγος;», αλλά «είναι αυτό
   το μικρότερο μέτρο που χρειάζεται;».

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν είναι κάθε δικαίωμα ίσο με «κάνω ό,τι θέλω όταν θέλω». Ούτε όμως κάθε
> περιορισμός είναι νόμιμος επειδή τον αποφάσισε κάποια αρχή. Η σωστή ερώτηση
> είναι πάντα διπλή: ποιο δικαίωμα συγκρούεται με ποιο αγαθό, και αν ο
> περιορισμός είναι ο ελάχιστος αναγκαίος.

## Πού στρέφεσαι όταν παραβιάζονται

- **Τα δικαστήρια.** Είναι ο βασικός φύλακας των δικαιωμάτων, και κάθε πολίτης
  έχει δικαίωμα να προσφύγει σε αυτά (άρθρο 20).
- **Ο Συνήγορος του Πολίτη.** Ανεξάρτητη αρχή που εξετάζει δωρεάν παράπονα
  πολιτών για τη δημόσια διοίκηση. Έχει και ειδικό κλάδο, τον **Συνήγορο του
  Παιδιού**, όπου μπορεί να απευθυνθεί και ο ίδιος ένας ανήλικος.
- **Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα**, για τα προσωπικά
  δεδομένα (άρθρο 9Α).
- **Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων** (ΕΔΔΑ) στο Στρασβούργο.
  Όποιος έχει εξαντλήσει τα ελληνικά δικαστήρια μπορεί να προσφύγει εκεί, αν
  πιστεύει ότι παραβιάστηκε η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ατομικό ή πολιτικό;*

> **Κλειδί**
>
> Τα ατομικά δικαιώματα κρατούν την εξουσία μακριά από την ελευθερία σου· τα
> πολιτικά σού δίνουν θέση μέσα στην εξουσία. Και τα δύο έχουν όρια, γιατί
> μοιράζεσαι τον κόσμο με άλλους, αλλά τα όρια τα βάζει μόνο ο νόμος, και πάντα
> με αναλογικότητα (άρθρο 25).

> **Θυμήσου**
>
> - Άρθρο 2: η αξία του ανθρώπου είναι η **πρωταρχική** υποχρέωση της Πολιτείας.
> - Ατομικά: ισότητα (4), προσωπικότητα και ελευθερία (5), άσυλο (9), δεδομένα (9Α), θρησκεία (13), έκφραση (14), απόρρητο (19).
> - Πολιτικά: ψήφος (51), υποψηφιότητα (55), κόμματα (29), αναφορά στις αρχές (10).
> - Περιορισμός μόνο με νόμο και με **αναλογικότητα**: κατάλληλος, αναγκαίος, ανάλογος.
> - Προστασία: δικαστήρια, Συνήγορος του Πολίτη και του Παιδιού, ΕΔΔΑ.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι, κατά το άρθρο 2 παρ. 1, η «πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας»;
   - Ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου
   - Η άμυνα της χώρας απέναντι σε κάθε εξωτερικό κίνδυνο
   - Η δωρεάν παιδεία σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης
   - Η τήρηση των νόμων από όλους τους πολίτες της χώρας
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι πολιτικό και όχι ατομικό δικαίωμα;
   - Να είσαι υποψήφιος στις βουλευτικές εκλογές
   - Να μην μπαίνει κανείς στο σπίτι σου χωρίς νόμο
   - Να εκφράζεις ελεύθερα τη γνώμη σου γραπτά
   - Να ακολουθείς όποια θρησκεία θέλεις
3. Τι απαγορεύει ρητά το άρθρο 14 παρ. 2 για τον Τύπο;
   - Τη λογοκρισία και κάθε προληπτικό μέτρο
   - Κάθε κριτική προς την κυβέρνηση
   - Την ευθύνη για ψευδή δημοσιεύματα
   - Τις εφημερίδες χωρίς κρατική άδεια
4. Ένας περιορισμός δικαιώματος έχει θεμιτό σκοπό, αλλά υπάρχει ηπιότερο μέτρο που πετυχαίνει το ίδιο. Τι λέει η αρχή της αναλογικότητας;
   - Δεν είναι αναγκαίος, άρα δεν είναι αναλογικός
   - Είναι νόμιμος, αφού ο σκοπός του είναι θεμιτός
   - Είναι νόμιμος, αν τον αποφάσισε δημόσια αρχή
   - Ισχύει μόνο για όσους δεν είναι Έλληνες πολίτες
5. Μια εφαρμογή κινητού μαζεύει την τοποθεσία των χρηστών χωρίς να τους ενημερώσει. Ποιο άρθρο είναι το πιο σχετικό;
   - Το 9Α, για τα προσωπικά δεδομένα
   - Το 11, για τις συγκεντρώσεις
   - Το 13, για τη θρησκευτική ελευθερία
   - Το 51, για το δικαίωμα ψήφου
6. Ισχύουν τα δικαιώματα του Συντάγματος και στις σχέσεις ανάμεσα σε ιδιώτες, π.χ. εργαζόμενο και εργοδότη;
   - Ναι, όπου ταιριάζουν, κατά το άρθρο 25 παρ. 1
   - Όχι, αφορούν μόνο τη σχέση με το κράτος
   - Μόνο αν το δεχτούν και οι δύο εγγράφως
   - Μόνο για όσους είναι άνω των 18 ετών
7. Ένας μαθητής πιστεύει ότι μια δημόσια υπηρεσία παραβίασε τα δικαιώματά του. Πού μπορεί να απευθυνθεί δωρεάν, χωρίς δικηγόρο;
   - Στον Συνήγορο του Παιδιού
   - Στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας
   - Στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή
   - Απευθείας στο ΕΔΔΑ
8. Τι σημαίνει ότι «η καταχρηστική άσκηση δικαιώματος δεν επιτρέπεται» (άρθρο 25 παρ. 3);
   - Δεν χρησιμοποιείς ένα δικαίωμα για να βλάψεις άδικα άλλους
   - Κάθε δικαίωμα ασκείται μόνο με άδεια της αστυνομίας
   - Το κράτος μπορεί να καταργήσει όποιο δικαίωμα κρίνει
   - Ένα δικαίωμα χάνεται αν δεν το ασκήσεις για χρόνια

## Ασκήσεις

1. Ποιο άρθρο του Συντάγματος ορίζει ότι «η κατοικία του καθενός είναι άσυλο»;
2. Η ελευθερία της έκφρασης προστατεύεται από το Σύνταγμα. Γιατί τότε μπορεί να τιμωρηθεί κάποιος που γράφει ψέματα για έναν συμμαθητή του στο διαδίκτυο;
3. «Όλοι όσοι βρίσκονται στην Ελληνική Επικράτεια απολαμβάνουν την απόλυτη προστασία της ζωής, της τιμής και της ελευθερίας τους, χωρίς διάκριση εθνικότητας, φυλής, γλώσσας και θρησκευτικών ή πολιτικών πεποιθήσεων.» — Σύνταγμα, άρθρο 5 παρ. 2. Σε ποιους απευθύνεται η παράγραφος, και γιατί έχει σημασία η λέξη που διάλεξε;
4. Ένα σχολείο σκέφτεται να βάλει κάμερες στους διαδρόμους για να σταματήσουν οι φθορές. Συμφωνείς; Κρίνε το μέτρο με τα τρία βήματα της αναλογικότητας.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/individual-rights
