# Εκλογές και κόμματα

> Καθολική ψηφοφορία, εκλογικό σύστημα και ο ρόλος των κομμάτων.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/elections-parties

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τις αρχές της ψηφοφορίας που ορίζει το Σύνταγμα: καθολική, άμεση, μυστική, υποχρεωτική.
- Να περιγράφεις ποιος ψηφίζει και ποιος εκλέγεται στις βουλευτικές εκλογές (17 και 25 ετών).
- Να υπολογίζεις, σε απλό παράδειγμα, πώς ένα εκλογικό αποτέλεσμα γίνεται έδρες με όριο 3% και κλιμακωτό μπόνους.
- Να εξηγείς τι είναι ένα πολιτικό κόμμα, τι κάνει σε μια δημοκρατία και τι προβλέπει γι' αυτό το άρθρο 29.

## Γιατί εκλογές

Σε μια χώρα με δέκα εκατομμύρια ανθρώπους δεν μπορούν όλοι να συζητούν και να
ψηφίζουν κάθε νόμο. Γι' αυτό η σύγχρονη δημοκρατία είναι κυρίως
**αντιπροσωπευτική**: ο λαός εκλέγει αντιπροσώπους, τους βουλευτές, και αυτοί
ψηφίζουν τους νόμους και ελέγχουν την κυβέρνηση. Το Σύνταγμα το λέει από το
πρώτο του άρθρο: «Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό» (άρθρο 1 παρ. 3).

Οι εκλογές είναι η στιγμή που αυτή η πρόταση γίνεται πράξη. Κάθε τέσσερα
χρόνια το πολύ (άρθρο 53) η εξουσία επιστρέφει στους ψηφοφόρους, που μπορούν
να την ξαναδώσουν στους ίδιους ή σε άλλους. Γι' αυτό λέμε ότι η εξουσία στη
δημοκρατία είναι **προσωρινή** και **ελέγχεται**.

## Οι αρχές της ψηφοφορίας

Το άρθρο 51 παρ. 3 ορίζει ότι οι βουλευτές εκλέγονται με **άμεση, καθολική
και μυστική** ψηφοφορία. Η παράγραφος 4 προσθέτει ότι οι εκλογές γίνονται
**ταυτόχρονα** σε όλη τη χώρα, και η παράγραφος 5 ότι η ψήφος είναι
**υποχρεωτική**.

| Αρχή        | Τι σημαίνει                                   | Τι αποκλείει                                              |
| ----------- | --------------------------------------------- | --------------------------------------------------------- |
| Καθολική    | ψηφίζουν όλοι οι πολίτες που έχουν την ηλικία | ψήφο μόνο για άνδρες, για όσους έχουν περιουσία ή μόρφωση |
| Άμεση       | ο ψηφοφόρος διαλέγει ο ίδιος τον βουλευτή     | ενδιάμεσους «εκλέκτορες» που διαλέγουν για λογαριασμό του |
| Μυστική     | κανείς δεν μαθαίνει τι ψήφισες                | πίεση από εργοδότη, οικογένεια ή κράτος                   |
| Ταυτόχρονη  | όλη η χώρα ψηφίζει την ίδια μέρα              | αποτελέσματα μιας περιοχής που επηρεάζουν την επόμενη     |
| Υποχρεωτική | η ψήφος είναι και καθήκον, όχι μόνο δικαίωμα  | — (κυρώσεις στην πράξη δεν επιβάλλονται)                  |

Η καθολικότητα δεν ήρθε μονομιάς. Οι Ελληνίδες απέκτησαν δικαίωμα ψήφου στις
βουλευτικές εκλογές με νόμο του **1952** και ψήφισαν πρώτη φορά σε γενικές
εκλογές τον Φεβρουάριο του **1956**. Το όριο ηλικίας κατέβηκε στα **17** με νόμο του
2016: ψηφίζει όποιος κλείνει τα 17 μέσα στη χρονιά των εκλογών. Για να
**εκλεγεί** κανείς βουλευτής πρέπει να έχει κλείσει τα **25** (άρθρο 55).

> **Εκλογικοί κατάλογοι**
>
> Δεν χρειάζεται να κάνεις αίτηση για να ψηφίσεις. Ο Δήμος σε γράφει αυτόματα
> στους εκλογικούς καταλόγους τη χρονιά που κλείνεις τα 17.

Η μυστικότητα στηρίζεται σε απλά πράγματα: το παραβάν, τον αδιαφανή φάκελο, την
κάλπη που ανοίγει μόνο μετά το τέλος της ψηφοφορίας, και αντιπροσώπους όλων των
κομμάτων που παρακολουθούν την καταμέτρηση. Το άρθρο 52 βάζει όλους τους
κρατικούς λειτουργούς εγγυητές της «ελεύθερης και ανόθευτης» λαϊκής θέλησης.

*Εκλογικό τμήμα σε σχολική αίθουσα, στις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2010. Από τους ψηφοφόρους φαίνονται μόνο τα πόδια: πίσω από το παραβάν κανείς δεν βλέπει ποιο ψηφοδέλτιο βάζεις στον φάκελο. Έτσι η μυστική ψηφοφορία γίνεται πράγμα.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια αρχή παραβιάζεται;*

## Το εκλογικό σύστημα: από ψήφους σε έδρες

Το **εκλογικό σύστημα** είναι ο κανόνας που μετατρέπει τις ψήφους σε έδρες της
Βουλής. Το Σύνταγμα δεν το ορίζει· το αφήνει στον νόμο (άρθρο 54). Βάζει όμως
μια ασφάλεια: ο νέος εκλογικός νόμος ισχύει από τις **μεθεπόμενες** εκλογές,
εκτός αν ψηφιστεί από **δύο τρίτα** των βουλευτών (200 από τους 300). Έτσι μια
κυβέρνηση δεν μπορεί εύκολα να αλλάξει τους κανόνες λίγο πριν παίξει η ίδια.

Δύο λογικές συγκρούονται σε κάθε εκλογικό σύστημα:

- **Αναλογικότητα**: κάθε κόμμα να παίρνει έδρες όσο περίπου το ποσοστό του.
  Η Βουλή μοιάζει με την κοινωνία, αλλά συχνά κανένα κόμμα δεν έχει μόνο του
  πλειοψηφία και χρειάζεται συνεργασία.
- **Κυβερνησιμότητα**: το πρώτο κόμμα να παίρνει κάτι παραπάνω, ώστε να
  σχηματίζεται πιο εύκολα κυβέρνηση. Η κυβέρνηση γίνεται πιο σταθερή, αλλά η
  Βουλή μοιάζει λιγότερο με τις ψήφους.

Κανένα σύστημα δεν είναι «ουδέτερο»: κάθε επιλογή κερδίζει κάτι από τη μία
πλευρά και χάνει από την άλλη. Γι' αυτό το εκλογικό σύστημα αλλάζει συχνά στην
Ελλάδα και συζητιέται πολύ.

Ο νόμος που ισχύει για τις βουλευτικές εκλογές (ν. 4654/2020, εφαρμόστηκε
πρώτη φορά τον Ιούνιο του 2023) λέει, απλοποιημένα:

- Η Βουλή έχει **300** έδρες. Οι περισσότερες μοιράζονται στις εκλογικές
  περιφέρειες, και **15** είναι «Επικρατείας», από λίστες που ορίζουν τα κόμματα
  για όλη τη χώρα.
- Έδρες παίρνει μόνο όποιος περάσει το **όριο του 3%** των έγκυρων ψήφων σε όλη
  τη χώρα.
- Το πρώτο **κόμμα** (όχι συνασπισμός κομμάτων) παίρνει **μπόνους**: 20 έδρες
  αν έχει τουλάχιστον 25%, και μία ακόμα για κάθε μισή μονάδα πάνω από το 25%,
  ως 50 έδρες στο 40% και πάνω. Κάτω από 25% δεν παίρνει μπόνους.
- Οι υπόλοιπες έδρες μοιράζονται **αναλογικά** σε όλα τα κόμματα που πέρασαν
  το 3%, και στο πρώτο.

### Παράδειγμα 1: Πόσες έδρες παίρνει ένα κόμμα με 35%;

1. **Τα δεδομένα (φανταστικά).** Πέντε κόμματα, Α ως Ε, παίρνουν 35%, 25%, 14%,
   9% και 7% των έγκυρων ψήφων. Μικρότερα κόμματα, όλα κάτω από 3%, παίρνουν μαζί
   10%.
2. **Ποιοι μπαίνουν στη Βουλή.** Τα Α ως Ε περνούν το 3%· μαζί έχουν 90%. Το 10%
   των μικρών κομμάτων δεν μετατρέπεται σε έδρες.
3. **Το μπόνους.** Το Α έχει 35%, δηλαδή 10 μονάδες πάνω από το 25%, άρα 20 μισές
   μονάδες. Παίρνει 20 + 20 = **40** έδρες μπόνους.
4. **Η αναλογική κατανομή.** Μένουν 300 − 40 = 260 έδρες για τα πέντε κόμματα,
   ανάλογα με το μερίδιό τους μέσα στο 90%. Για το Α: 260 × 35/90 ≈ 101. Με τον
   ίδιο τρόπο, και στρογγυλεύοντας: Β 72, Γ 41, Δ 26, Ε 20.
5. **Το αποτέλεσμα.** Το Α έχει 101 + 40 = **141** έδρες, δηλαδή 47% της Βουλής με
   35% των ψήφων. Δεν φτάνει τις **151** που χρειάζονται για αυτοδύναμη κυβέρνηση,
   άρα θα χρειαστεί συνεργασία ή, αν δεν βρεθεί, νέες εκλογές. Ο πραγματικός νόμος
   έχει πιο λεπτομερή βήματα για τα υπόλοιπα, αλλά η λογική είναι αυτή.

> **Πρόσεχε**
>
> Το 3% είναι ποσοστό των **έγκυρων** ψήφων, όχι όλων των ψηφοφόρων. Τα άκυρα και
> τα λευκά ψηφοδέλτια, όπως και η αποχή, δεν μετρούν στο μοίρασμα των εδρών. Δεν
> «πηγαίνουν» σε κανένα κόμμα· απλώς οι έδρες μοιράζονται με βάση όσους έδωσαν
> έγκυρη ψήφο.

## Πόσοι ψηφίζουν

Η ψήφος είναι υποχρεωτική, αλλά μεγάλο μέρος των εγγεγραμμένων δεν πηγαίνει στην
κάλπη. Το διάγραμμα δείχνει τη **συμμετοχή** σε οκτώ βουλευτικές εκλογές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Συμμετοχή στις βουλευτικές εκλογές (% των εγγεγραμμένων)*

> **Ένα ποσοστό με παγίδα**
>
> Οι εκλογικοί κατάλογοι περιέχουν και πολλούς που ζουν μόνιμα στο εξωτερικό. Γι'
> αυτό η πραγματική συμμετοχή όσων ζουν στη χώρα είναι κάπως μεγαλύτερη από όσο
> δείχνει το διάγραμμα.

Η πτώση έχει πολλές εξηγήσεις, και οι ερευνητές δεν συμφωνούν σε μία: δυσπιστία
προς την πολιτική, πολίτες γραμμένοι σε χωριό ή πόλη όπου δεν ζουν πια, νέοι
που μετανάστευσαν, εκλογές που επαναλήφθηκαν μέσα σε λίγες εβδομάδες. Στις
ευρωεκλογές του 2024 δόθηκε για πρώτη φορά η δυνατότητα **επιστολικής ψήφου**,
ακριβώς για όσους δεν μπορούν να βρεθούν στον τόπο όπου είναι γραμμένοι.

## Τα πολιτικά κόμματα

Ένα **πολιτικό κόμμα** είναι μια οργανωμένη ομάδα πολιτών με κοινές απόψεις για
το πώς πρέπει να κυβερνηθεί η χώρα, που διεκδικεί την εξουσία μέσα από εκλογές.
Η τελευταία λέξη έχει σημασία: μια οργάνωση που θέλει την εξουσία με τη βία δεν
είναι κόμμα της δημοκρατίας.

Τι κάνουν τα κόμματα:

- **Συγκεντρώνουν απόψεις.** Από εκατομμύρια διαφορετικές γνώμες φτιάχνουν λίγα
  καθαρά **προγράμματα** ανάμεσα στα οποία μπορεί να διαλέξει ο ψηφοφόρος.
- **Προτείνουν υποψηφίους** και προετοιμάζουν ανθρώπους να κυβερνήσουν.
- **Κυβερνούν ή ελέγχουν.** Όποιο κόμμα δεν κυβερνά γίνεται **αντιπολίτευση**:
  ρωτά, κρίνει, προτείνει άλλη λύση. Η αντιπολίτευση δεν είναι εμπόδιο· είναι
  μέρος του πολιτεύματος.

Το **άρθρο 29** λέει ότι οι πολίτες που έχουν δικαίωμα ψήφου μπορούν ελεύθερα να
ιδρύουν κόμματα και να συμμετέχουν σε αυτά, και ότι η οργάνωση και η δράση τους
πρέπει να υπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία της δημοκρατίας. Όσοι δεν ψηφίζουν
ακόμα μπορούν να μπουν στις **νεολαίες** των κομμάτων. Το κράτος χρηματοδοτεί
τα κόμματα, και ο νόμος ορίζει **διαφάνεια** στα οικονομικά τους. Δικαστές,
στρατιωτικοί και αστυνομικοί απαγορεύεται να εκδηλώνονται υπέρ ή κατά κόμματος.

> **Κλειδί**
>
> Οι εκλογές μετατρέπουν τη λαϊκή κυριαρχία σε συγκεκριμένη Βουλή, με κανόνες
> που βάζει το Σύνταγμα (καθολική, άμεση, μυστική ψήφος) και ο εκλογικός νόμος
> (όριο 3%, μπόνους). Κάθε εκλογικό σύστημα ζυγίζει αναλογικότητα και
> κυβερνησιμότητα, και τα κόμματα είναι οι οργανωμένες επιλογές που φτάνουν στην
> κάλπη.

> **Θυμήσου**
>
> - Άρθρο 51: **άμεση, καθολική, μυστική**, ταυτόχρονη και υποχρεωτική ψηφοφορία.
> - Οι γυναίκες ψηφίζουν στις βουλευτικές εκλογές από το **1952** (πρώτη φορά σε γενικές εκλογές το 1956).
> - Ψηφίζεις από τη χρονιά που κλείνεις τα **17**· εκλέγεσαι βουλευτής από τα **25**.
> - **300** βουλευτές, για **4** χρόνια το πολύ. Αυτοδύναμη κυβέρνηση: **151** έδρες.
> - Ισχύων νόμος: όριο **3%** των έγκυρων, μπόνους **20 ως 50** εδρών για το πρώτο κόμμα.
> - Νέος εκλογικός νόμος ισχύει από τις μεθεπόμενες εκλογές, εκτός αν τον ψηφίσουν **200** βουλευτές.
> - Άρθρο 29: ελεύθερα κόμματα που υπηρετούν τη δημοκρατία, με κρατική χρηματοδότηση και διαφάνεια.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες αρχές της ψηφοφορίας για τη Βουλή αναφέρει το άρθρο 51 παρ. 3 του Συντάγματος;
   - Άμεση, καθολική και μυστική
   - Έμμεση, καθολική και φανερή
   - Άμεση, προαιρετική και ίση
   - Καθολική, δημόσια και ηλεκτρονική
2. Ποια ηλικιακά όρια ισχύουν στις βουλευτικές εκλογές;
   - Ψηφίζεις από τα 17, εκλέγεσαι από τα 25
   - Ψηφίζεις από τα 18, εκλέγεσαι από τα 21
   - Ψηφίζεις από τα 16, εκλέγεσαι από τα 18
   - Ψηφίζεις από τα 17, εκλέγεσαι από τα 40
3. Ένα κόμμα παίρνει 2,8% των έγκυρων ψήφων σε όλη τη χώρα. Τι γίνεται με τον ισχύοντα νόμο;
   - Δεν παίρνει καμία έδρα, γιατί δεν έφτασε το 3%
   - Παίρνει περίπου οκτώ έδρες, όσο το ποσοστό του
   - Παίρνει μόνο τις έδρες όπου βγήκε πρώτο
   - Οι ψήφοι του πάνε στο πρώτο κόμμα ως μπόνους
4. Το πρώτο κόμμα παίρνει 30%. Πόσες έδρες μπόνους του δίνει ο ν. 4654/2020;
   - 30 έδρες
   - 50 έδρες
   - 20 έδρες
   - 25 έδρες
5. Μια Βουλή ψηφίζει νέο εκλογικό νόμο με 170 βουλευτές υπέρ. Από πότε θα ισχύσει;
   - Από τις μεθεπόμενες εκλογές
   - Από τις αμέσως επόμενες εκλογές
   - Από τη μέρα που δημοσιεύεται
   - Μόνο αν τον εγκρίνει δημοψήφισμα
6. Ποιο από τα παρακάτω είναι το κοινό γνώρισμα κάθε πολιτικού κόμματος σε μια δημοκρατία;
   - Διεκδικεί την εξουσία μέσα από εκλογές
   - Έχει πάντα βουλευτές στη Βουλή
   - Συμφωνεί με την κυβέρνηση της χώρας
   - Χρηματοδοτείται μόνο από τα μέλη του
7. Ποιος είναι ο ρόλος της αντιπολίτευσης σε μια κοινοβουλευτική δημοκρατία;
   - Ελέγχει την κυβέρνηση και προτείνει άλλες λύσεις
   - Περιμένει σιωπηλά τις επόμενες εκλογές
   - Εγκρίνει τους υπουργούς πριν ορκιστούν
   - Εμποδίζει κάθε νόμο της πλειοψηφίας
8. Τι γίνεται με τα λευκά ψηφοδέλτια στο μοίρασμα των εδρών;
   - Δεν μετρούν: οι έδρες μοιράζονται με βάση τα έγκυρα
   - Πηγαίνουν στο κόμμα που βγήκε πρώτο σε ψήφους
   - Μοιράζονται εξίσου σε όλα τα κόμματα της Βουλής
   - Αφήνουν άδειες έδρες στη Βουλή για τέσσερα χρόνια

## Ασκήσεις

1. Πόσες έδρες χρειάζεται ένα κόμμα για να έχει μόνο του την απόλυτη πλειοψηφία της Βουλής;
2. Γιατί η μυστικότητα της ψήφου είναι προϋπόθεση για να είναι οι εκλογές ελεύθερες; Εξήγησε με ένα παράδειγμα.
3. «Έλληνες πολίτες που έχουν το εκλογικό δικαίωμα μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν και να συμμετέχουν σε πολιτικά κόμματα, που η οργάνωση και η δράση τους οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.» — Σύνταγμα, άρθρο 29 παρ. 1. Ποιο δικαίωμα δίνει το άρθρο, και ποιο όριο βάζει στα κόμματα;
4. Κάποιοι θέλουν εκλογικό σύστημα απλής αναλογικής, χωρίς μπόνους· άλλοι προτιμούν μπόνους για το πρώτο κόμμα. Ποιο σου φαίνεται καλύτερο, και τι χάνεις με την επιλογή σου; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε πλευρά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/elections-parties
