# Πολιτεύματα και Σύνταγμα

> Μοναρχία, ολιγαρχία, δημοκρατία, και το Σύνταγμα ως ο ανώτατος νόμος.

Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/constitution-polities

## Τι θα μάθεις

- Να συγκρίνεις την ταξινόμηση των πολιτευμάτων του Αριστοτέλη με τη σημερινή: μοναρχία και αβασίλευτη δημοκρατία, κοινοβουλευτικό και προεδρικό σύστημα, δημοκρατία και αυταρχισμός.
- Να εξηγείς τι σημαίνει «Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία» (άρθρο 1 του Συντάγματος).
- Να ορίζεις το Σύνταγμα ως τον ανώτατο νόμο και να εξηγείς γιατί το ελληνικό είναι αυστηρό (άρθρο 110).
- Να αναγνωρίζεις τις τέσσερις βασικές αρχές του Συντάγματος: λαϊκή κυριαρχία, κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος, διάκριση των λειτουργιών.

## Ποιος κυβερνά, και για ποιον

**Πολίτευμα** είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η εξουσία σε ένα
κράτος: ποιος την ασκεί, πώς αποκτά τη θέση του, και ποια όρια έχει.

Ο **Αριστοτέλης**, στο τρίτο βιβλίο των *Πολιτικών* (1279a–b), έκανε δύο
ερωτήσεις για κάθε πολίτευμα. **Πόσοι** κυβερνούν: ένας, λίγοι ή πολλοί; Και
**για ποιον** κυβερνούν: για το κοινό συμφέρον ή για το δικό τους; Έτσι
βγήκαν έξι μορφές:

| Πόσοι κυβερνούν | Για το κοινό συμφέρον (ορθή μορφή) | Για το δικό τους (παρέκκλιση)                  |
| --------------- | ---------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| ένας            | **βασιλεία**                       | **τυραννίδα**                                  |
| λίγοι           | **αριστοκρατία** («οι άριστοι»)    | **ολιγαρχία** (οι πλούσιοι)                    |
| πολλοί          | **πολιτεία**                       | **δημοκρατία** (οι άποροι, για τον εαυτό τους) |

Πρόσεξε κάτι παράξενο για εμάς: ο Αριστοτέλης βάζει τη «δημοκρατία» στις
**παρεκκλίσεις**. Με τη λέξη εννοούσε την εξουσία των φτωχών που κυβερνούν για
το δικό τους συμφέρον. Τη μορφή που εμείς θα λέγαμε καλή δημοκρατία την
ονόμαζε απλώς «πολιτεία». Οι λέξεις των πολιτευμάτων άλλαξαν νόημα μέσα στους
αιώνες· το δεύτερο ερώτημα του Αριστοτέλη, **για ποιον** κυβερνά η εξουσία,
έμεινε.

*Μια σελίδα από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (βιβλίο Β΄), σε χειρόγραφο που έγραψε ο λόγιος Θεόδωρος Γαζής τον 15ο αιώνα· βρίσκεται στην Αρχιεπισκοπική Βιβλιοθήκη του Ούντινε, στην Ιταλία. Για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια τα έργα του Αριστοτέλη σώθηκαν επειδή κάποιοι τα αντέγραφαν με το χέρι.*

## Τα πολιτεύματα σήμερα

Σήμερα τα πολιτεύματα ταξινομούνται με άλλα κριτήρια.

**Ποιος είναι αρχηγός του κράτους:**

- **Μοναρχία**: αρχηγός είναι ένας βασιλιάς ή μια βασίλισσα, που παίρνει το
  αξίωμα με κληρονομιά. Στις **απόλυτες** μοναρχίες ο μονάρχης κυβερνά· στις
  **συνταγματικές** (όπως στην Ισπανία ή στη Σουηδία) έχει κυρίως
  τελετουργικό ρόλο, και κυβερνά η κυβέρνηση που στηρίζει η Βουλή.
- **Αβασίλευτη δημοκρατία**: αρχηγός είναι ένας πρόεδρος, που εκλέγεται για
  ορισμένο χρόνο.

**Πώς σχετίζονται κυβέρνηση και Βουλή:**

- **Κοινοβουλευτικό** σύστημα: η κυβέρνηση χρειάζεται την **εμπιστοσύνη της
  Βουλής** και φεύγει αν τη χάσει. Ο πρόεδρος έχει περιορισμένες αρμοδιότητες.
  Παραδείγματα: Ελλάδα, Γερμανία, Ιταλία.
- **Προεδρικό** σύστημα: ο πρόεδρος εκλέγεται από τον λαό και είναι ο ίδιος
  επικεφαλής της κυβέρνησης. Παράδειγμα: ΗΠΑ.
- Ανάμεσα στα δύο υπάρχουν μικτά, **ημιπροεδρικά** συστήματα, όπως της
  Γαλλίας.

**Αν η εξουσία ελέγχεται:**

- Στη **δημοκρατία** υπάρχουν ελεύθερες εκλογές με πολλά κόμματα, ελευθερία
  του λόγου και ανεξάρτητα δικαστήρια.
- Στα **αυταρχικά** καθεστώτα μια ομάδα κρατά την εξουσία χωρίς ελεύθερες
  εκλογές· στα **ολοκληρωτικά** επιχειρεί να ελέγξει και την ιδιωτική ζωή και
  τη σκέψη. Τα είδες στην Ιστορία: η δικτατορία του 1967–1974 στην Ελλάδα, ο
  ναζισμός, ο σταλινισμός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μοναρχία ή αβασίλευτη δημοκρατία;*

## Το πολίτευμα της Ελλάδας

Το **άρθρο 1** του Συντάγματος λέει:

> 1. Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.
> 2. Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.
> 3. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους
>    και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.

Κάθε λέξη της πρώτης παραγράφου λέει κάτι: **Δημοκρατία**, γιατί η εξουσία
πηγάζει από τον λαό και αρχηγός του κράτους δεν είναι βασιλιάς·
**Κοινοβουλευτική**, γιατί η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της
Βουλής· **Προεδρευόμενη**, γιατί επικεφαλής του κράτους είναι ένας Πρόεδρος
της Δημοκρατίας, που δεν κυβερνά. Το πώς ακριβώς εκλέγεται ο Πρόεδρος και τι
κάνει η Βουλή θα το δεις στην ενότητα για τις τρεις εξουσίες.

## Τι είναι Σύνταγμα

**Σύνταγμα** είναι ο **θεμελιώδης και ανώτατος νόμος** ενός κράτους. Ορίζει
τη μορφή του πολιτεύματος, τα όργανα του κράτους και τις αρμοδιότητές τους,
και τα **δικαιώματα** των ανθρώπων απέναντι στην εξουσία. Κάθε άλλος νόμος
πρέπει να συμφωνεί μαζί του. Κι αν δεν συμφωνεί, το **άρθρο 93 § 4** ορίζει
ότι τα δικαστήρια «υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμο που το περιεχόμενό
του είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα».

Τα συντάγματα διαφέρουν στο πόσο εύκολα αλλάζουν:

- **Αυστηρό** σύνταγμα αλλάζει μόνο με ειδική, δύσκολη διαδικασία, πιο
  δύσκολη από έναν απλό νόμο. Τέτοιο είναι το ελληνικό.
- **Ελαστικό** σύνταγμα αλλάζει όπως ένας απλός νόμος. Η Βρετανία δεν έχει
  καν ένα ενιαίο γραπτό κείμενο συντάγματος· οι κανόνες της βρίσκονται σε
  νόμους, δικαστικές αποφάσεις και παραδόσεις.

Το ισχύον ελληνικό Σύνταγμα ψηφίστηκε το **1975**, μετά τη δικτατορία, και
αναθεωρήθηκε το **1986, το 2001, το 2008 και το 2019**.

*Το Σύνταγμα του 1844, χειρόγραφο στη Βιβλιοθήκη της Βουλής. Ήταν το πρώτο σύνταγμα του ελληνικού βασιλείου και έκανε την Ελλάδα συνταγματική μοναρχία. Δες τον τίτλο στη δεξιά σελίδα και από κάτω τα πρώτα άρθρα, γραμμένα ένα ένα με το χέρι.*

### Παράδειγμα 1: Γιατί δεν αλλάζει εύκολα το Σύνταγμα; Η διαδικασία του άρθρου 110

1. **Η πρόταση.** Τουλάχιστον **50 βουλευτές** προτείνουν ποια άρθρα πρέπει να
   αναθεωρηθούν.
2. **Η πρώτη Βουλή.** Η Βουλή αποφασίζει ότι χρειάζεται αναθεώρηση, σε **δύο
   ψηφοφορίες** που απέχουν τουλάχιστον έναν μήνα. Η απόφαση ορίζει ποια άρθρα
   θα αλλάξουν. Η κανονική πλειοψηφία είναι τα **τρία πέμπτα** του όλου αριθμού
   των βουλευτών, δηλαδή 180 από τους 300.
3. **Οι εκλογές στη μέση.** Η αναθεώρηση δεν ολοκληρώνεται από την ίδια Βουλή.
   Ακολουθούν εκλογές, και η **επόμενη Βουλή**, στην πρώτη της σύνοδο, ψηφίζει
   το νέο περιεχόμενο των άρθρων, με απόλυτη πλειοψηφία (151). Αν η πρώτη Βουλή
   είχε μαζέψει μόνο 151 και όχι 180, η δεύτερη χρειάζεται 180: η δυσκολία
   μεταφέρεται, δεν χάνεται. Έτσι ο λαός ξέρει ποια άρθρα πρόκειται να αλλάξουν
   όταν ψηφίζει.
4. **Τα όρια.** Δεν επιτρέπεται νέα αναθεώρηση πριν περάσουν **πέντε χρόνια**
   από την προηγούμενη. Και κάποια άρθρα **δεν αναθεωρούνται ποτέ**: αυτά που
   ορίζουν τη μορφή του πολιτεύματος ως Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής
   Δημοκρατίας, και βασικά δικαιώματα όπως η ισότητα μπροστά στον νόμο.
5. **Το συμπέρασμα.** Η δυσκολία είναι σκόπιμη. Το Σύνταγμα προστατεύει τους
   κανόνες του παιχνιδιού από την εκάστοτε πλειοψηφία: καμία κυβέρνηση δεν
   μπορεί να τους αλλάξει μόνη της, βιαστικά και προς όφελός της. Θυμήσου την
   ερώτηση του Αριστοτέλη: για ποιον κυβερνά η εξουσία;

## Οι βασικές αρχές του Συντάγματος

| Αρχή                         | Τι σημαίνει                                                                                           | Πού στο Σύνταγμα              |
| ---------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------- |
| **Λαϊκή κυριαρχία**          | κάθε εξουσία πηγάζει από τον λαό· ο λαός αποφασίζει με εκλογές και, σπανιότερα, με δημοψήφισμα        | άρθρο 1 §§ 2–3, άρθρο 44 § 2  |
| **Κράτος δικαίου**           | και το ίδιο το κράτος υπακούει στους νόμους· κανείς δεν τιμωρείται χωρίς νόμο· τα δικαστήρια ελέγχουν | άρθρο 7 § 1, άρθρο 93 § 4     |
| **Κοινωνικό κράτος**         | το κράτος δεν αρκεί να μην εμποδίζει· φροντίζει για παιδεία, υγεία, εργασία, αξιοπρεπή ζωή            | άρθρο 25 § 1, άρθρα 16 και 21 |
| **Διάκριση των λειτουργιών** | νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική λειτουργία σε διαφορετικά όργανα                                   | άρθρο 26                      |

Ένα παράδειγμα για το πώς μια αρχή γίνεται πράξη: η **θανατική ποινή**. Στην
Ελλάδα η τελευταία εκτέλεση έγινε το 1972. Καταργήθηκε με νόμο το 1993 για τα εγκλήματα του καιρού ειρήνης, η
αναθεώρηση του 2001 έγραψε στο άρθρο 7 § 3 ότι δεν επιβάλλεται (με εξαίρεση
μόνο κακουργήματα σε καιρό πολέμου), και το 2004 η Ελλάδα δέχτηκε τη διεθνή
της κατάργηση σε **κάθε** περίσταση. Ένα κράτος που σέβεται την αξία του
ανθρώπου, ακόμα και του ενόχου, βάζει όρια στην ίδια του την εξουσία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια αρχή του Συντάγματος φαίνεται εδώ;*

> **Κλειδί**
>
> Ο Αριστοτέλης ρωτούσε **πόσοι** κυβερνούν και **για ποιον**. Σήμερα
> ξεχωρίζουμε μοναρχία και αβασίλευτη δημοκρατία, κοινοβουλευτικό και
> προεδρικό σύστημα, δημοκρατία και αυταρχισμό. Η Ελλάδα είναι
> **Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία** (άρθρο 1). Το **Σύνταγμα**
> είναι ο ανώτατος νόμος· είναι **αυστηρό** (άρθρο 110) και στηρίζεται σε
> τέσσερις αρχές: **λαϊκή κυριαρχία, κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος,
> διάκριση των λειτουργιών**.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αριστοτέλης**: βασιλεία/τυραννίδα, αριστοκρατία/ολιγαρχία, πολιτεία/δημοκρατία.
> - Συνταγματική μοναρχία ή αβασίλευτη δημοκρατία· κοινοβουλευτικό, προεδρικό, ημιπροεδρικό σύστημα.
> - **Άρθρο 1**: Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία, θεμέλιο η λαϊκή κυριαρχία.
> - Σύνταγμα του **1975**· αναθεωρήσεις 1986, 2001, 2008, 2019.
> - **Άρθρο 110**: 50 βουλευτές προτείνουν, δύο ψηφοφορίες, η επόμενη Βουλή αποφασίζει, συνολικά 180 ψήφοι σε μία από τις δύο Βουλές, πέντε χρόνια ανάμεσα σε δύο αναθεωρήσεις.
> - **Άρθρο 93 § 4**: τα δικαστήρια δεν εφαρμόζουν αντισυνταγματικό νόμο.

## Ερωτήσεις

1. Με ποια δύο κριτήρια ταξινόμησε ο Αριστοτέλης τα πολιτεύματα;
   - Πόσοι κυβερνούν, και αν κυβερνούν για το κοινό συμφέρον
   - Αν υπάρχει βασιλιάς, και αν υπάρχει γραπτό σύνταγμα
   - Πόσο μεγάλη είναι η πόλη, και πόσο πλούσιοι οι πολίτες
   - Αν η κυβέρνηση έχει την εμπιστοσύνη μιας εκλεγμένης Βουλής
2. Πού κατατάσσει ο Αριστοτέλης τη «δημοκρατία»;
   - Στις παρεκκλίσεις, ως εξουσία των απόρων για τον εαυτό τους
   - Στις ορθές μορφές, ως το καλύτερο από όλα τα πολιτεύματα που υπάρχουν
   - Στις μορφές όπου κυβερνά ένας, δίπλα στη βασιλεία
   - Στις μορφές όπου κυβερνούν οι λίγοι και πλούσιοι
3. Τι ξεχωρίζει το κοινοβουλευτικό από το προεδρικό σύστημα;
   - Η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της Βουλής
   - Ο αρχηγός του κράτους κληρονομεί το αξίωμά του
   - Δεν γίνονται ποτέ εκλογές για την ανάδειξη Βουλής
   - Ο πρόεδρος είναι ο ίδιος επικεφαλής της κυβέρνησης
4. Ποιο από τα παρακάτω κράτη-μέλη της ΕΕ είναι συνταγματική μοναρχία;
   - Η Ολλανδία
   - Η Γαλλία
   - Η Ιταλία
   - Η Κύπρος
5. Γιατί το ελληνικό πολίτευμα λέγεται «προεδρευόμενη» και όχι «προεδρική» δημοκρατία;
   - Ο Πρόεδρος είναι αρχηγός του κράτους, αλλά δεν κυβερνά
   - Ο Πρόεδρος εκλέγεται κάθε χρόνο από όλο τον λαό
   - Ο Πρόεδρος είναι επικεφαλής της κυβέρνησης
   - Ο Πρόεδρος κληρονομεί το αξίωμα από τον γονιό του, όπως ένας βασιλιάς
6. Γιατί το ελληνικό Σύνταγμα λέγεται «αυστηρό»;
   - Αλλάζει μόνο με ειδική διαδικασία, πιο δύσκολη από έναν απλό νόμο
   - Προβλέπει πολύ βαριές ποινές για όποιον πολίτη παραβιάσει κάποιον νόμο
   - Δεν έχει αλλάξει ποτέ από τότε που ψηφίστηκε, το 1975
   - Δεν είναι γραμμένο σε ένα κείμενο, αλλά σε παραδόσεις
7. Ένα δικαστήριο δεν εφαρμόζει έναν νόμο, γιατί κρίνει ότι είναι αντίθετος στο Σύνταγμα. Ποια αρχή φαίνεται κυρίως;
   - Το κράτος δικαίου
   - Το κοινωνικό κράτος
   - Η λαϊκή κυριαρχία
   - Η συνταγματική μοναρχία
8. Τι προσθέτει η αρχή του κοινωνικού κράτους σε ένα κράτος που απλώς σέβεται τις ελευθερίες;
   - Το κράτος φροντίζει ενεργά για παιδεία, υγεία και αξιοπρεπή ζωή
   - Το κράτος αφήνει την παιδεία και την υγεία μόνο στους ιδιώτες
   - Οι κοινωνικές ομάδες ψηφίζουν μόνες τους τους δικούς τους νόμους
   - Το κράτος αποφασίζει τι θα σκέφτεται ο καθένας για την κοινωνία

## Ασκήσεις

1. Πώς ορίζει το άρθρο 1 του Συντάγματος το πολίτευμα της Ελλάδας;
2. Εξήγησε γιατί το Σύνταγμα λέγεται «ανώτατος νόμος» και τι γίνεται με έναν νόμο που το παραβιάζει.
3. «Οι διατάξεις του Συντάγματος υπόκεινται σε αναθεώρηση, εκτός από εκείνες που καθορίζουν τη βάση και τη μορφή του πολιτεύματος, ως Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας […]. Δεν επιτρέπεται αναθεώρηση του Συντάγματος πριν περάσει πενταετία από την περάτωση της προηγούμενης.» — Σύνταγμα της Ελλάδας, άρθρο 110 §§ 1 και 6. Τι προστατεύει το καθένα από τα δύο όρια, και από ποιον;
4. Κάποιοι πιστεύουν ότι οι μεγάλες αποφάσεις πρέπει να παίρνονται πιο συχνά με δημοψήφισμα, άλλοι ότι πρέπει να τις παίρνει κυρίως η Βουλή. Εσύ τι λες; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε πλευρά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/civics/constitution-polities
