# Άλατα και εξουδετέρωση

> Οξύ συν βάση δίνει αλάτι και νερό. Πάντα.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/salts-neutralisation

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις την αντίδραση εξουδετέρωσης οξέος και βάσης.
- Να ισοσταθμίζεις μια απλή χημική εξίσωση.
- Να αναγνωρίζεις πού συμβαίνει εξουδετέρωση στην καθημερινή ζωή.

## Οξύ συν βάση, πάντα το ίδιο αποτέλεσμα

Ανακάτεψε υδροχλωρικό οξύ με υδροξείδιο του νατρίου, στη σωστή αναλογία. Οι όξινες ιδιότητες εξαφανίζονται. Οι βασικές επίσης.

Στη θέση τους μένει **αλατόνερο** — δηλαδή ένα άλας διαλυμένο σε νερό.

$$
\text{HCl} + \text{NaOH} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}
$$

Αυτή η αντίδραση λέγεται **εξουδετέρωση** και το σχήμα της είναι πάντα το ίδιο:

**οξύ + βάση → άλας + νερό**

## Τι συμβαίνει στα ιόντα

Το οξύ δίνει $\text{H}^+$. Η βάση δίνει $\text{OH}^-$. Αυτά τα δύο ενώνονται:

$$
\text{H}^+ + \text{OH}^- \rightarrow \text{H}_2\text{O}
$$

Τα υπόλοιπα ιόντα — εδώ το $\text{Na}^+$ και το $\text{Cl}^-$ — μένουν στο διάλυμα και σχηματίζουν το **άλας**.

Γι' αυτό η εξουδετέρωση δουλεύει με **κάθε** ζεύγος οξέος και βάσης: το κρίσιμο βήμα είναι πάντα η ένωση των δύο ιόντων σε νερό.

> **Κλειδί**
>
> Το «άλας» στη Χημεία δεν σημαίνει «μαγειρικό αλάτι».
>
> Είναι ολόκληρη **κατηγορία** ενώσεων: ό,τι προκύπτει από την αντικατάσταση του υδρογόνου ενός οξέος από μέταλλο (ή από αμμώνιο, $\text{NH}_4^+$).
>
> Το $\text{NaCl}$ είναι ένα από αυτά. Το θειικό ασβέστιο του γύψου, το νιτρικό κάλιο των λιπασμάτων και το ανθρακικό ασβέστιο του μαρμάρου είναι επίσης άλατα.

*Κρύσταλλοι γύψου. Ο γύψος είναι θειικό ασβέστιο, ένα άλας που υπάρχει στη φύση ως ορυκτό· από αυτόν φτιάχνεται και ο γύψος των οικοδομών.*

*Το αρχαίο λατομείο της Σπηλιάς στην Πεντέλη. Το πεντελικό μάρμαρο, με το οποίο χτίστηκε ο Παρθενώνας, είναι κυρίως ανθρακικό ασβέστιο: κι αυτό ένα άλας.*

## Ισοστάθμιση

Μια χημική εξίσωση πρέπει να έχει **ίδιο αριθμό ατόμων** κάθε στοιχείου δεξιά και αριστερά. Η ύλη δεν δημιουργείται ούτε χάνεται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισοστάθμισε την εξουδετέρωση*

Πρόσεξε ότι αλλάζεις **μόνο** τους συντελεστές μπροστά από τους τύπους. Οι δείκτες μέσα στους τύπους είναι δεδομένοι: το νερό είναι $\text{H}_2\text{O}$ και δεν γίνεται $\text{H}_2\text{O}_2$ για να βολέψει.

> **Πρόσεχε**
>
> Η εξουδετέρωση είναι **εξώθερμη**: εκλύει θερμότητα.
>
> Αναμειγνύοντας πυκνό οξύ με πυκνή βάση, το μείγμα μπορεί να βράσει και να εκτιναχθεί.
>
> Στο εργαστήριο η προσθήκη γίνεται πάντα **σταδιακά**, με ανάδευση, και ποτέ σε κλειστό δοχείο.

> **Θυμήσου**
>
> Εξουδετέρωση γύρω σου:
>
> **Αντιόξινα:** βάση εξουδετερώνει το οξύ του στομάχου.
>
> **Ασβέστωμα χωραφιών:** ασβέστης ανεβάζει το pH όξινου εδάφους.
>
> **Οδοντόκρεμα:** πολλές είναι ελαφρώς βασικές και εξουδετερώνουν μέρος των οξέων που παράγουν τα βακτήρια στο στόμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε την εξουδετέρωση του θειικού οξέος με υδροξείδιο του νατρίου.

1. Το σχήμα είναι σταθερό: οξύ + βάση δίνει άλας και νερό.
2. Τα ιόντα που μένουν είναι $\text{Na}^+$ από τη βάση και θειικό από το οξύ.

   Το άλας είναι το θειικό νάτριο, $\text{Na}_2\text{SO}_4$.
3. $$
   \text{H}_2\text{SO}_4 + 2\text{NaOH} \rightarrow \text{Na}_2\text{SO}_4 + 2\text{H}_2\text{O}
   $$
4. **Έλεγχος ατόμων:** αριστερά $4$ υδρογόνα, δεξιά $4$. Νάτρια $2$ και $2$. Θείο $1$ και $1$. Οξυγόνα $6$ και $6$.

   Χρειάστηκαν δύο μόρια βάσης επειδή το θειικό οξύ δίνει **δύο** $\text{H}^+$.

### Παράδειγμα 2: Έχεις όξινο έδαφος με pH 5. Τι προσθέτεις;

1. Θέλεις να **ανεβάσεις** το pH, άρα χρειάζεσαι κάτι βασικό.
2. Στη γεωργία χρησιμοποιείται **ασβέστης**, δηλαδή υδροξείδιο ή ανθρακικό ασβέστιο.
3. Η βάση εξουδετερώνει την περίσσεια οξύτητας και το pH πλησιάζει το ουδέτερο.
4. Δεν στοχεύεις πάντα στο $7$: κάθε καλλιέργεια έχει το δικό της ιδανικό εύρος. Οι πατάτες, για παράδειγμα, προτιμούν ελαφρώς όξινο έδαφος.

### Παράδειγμα 3: Λένε: «σόδα στο τσίμπημα της μέλισσας, ξίδι στης σφήκας». Στέκει χημικά;

1. Η συνταγή στηρίζεται στην εξουδετέρωση: όξινο δηλητήριο θέλει βάση, βασικό δηλητήριο θέλει οξύ.
2. Το δηλητήριο της μέλισσας είναι πράγματι ελαφρώς **όξινο**, με pH περίπου $5$. Η μαγειρική σόδα είναι **βασική**, οπότε η λογική στέκει.
3. Το δηλητήριο της σφήκας όμως **δεν** είναι βασικό: οι μετρήσεις δίνουν pH κοντά στο $7$. Για το ξίδι δεν υπάρχει χημικός λόγος.
4. Και στις δύο περιπτώσεις η πρακτική αξία είναι μικρή: το δηλητήριο έχει μπει **κάτω** από το δέρμα, και τον πόνο τον προκαλούν οι ουσίες του, όχι η οξύτητά του. Βοηθά μια κρύα κομπρέσα.

   Αν όμως πρηστεί το πρόσωπο ή δυσκολεύεται η αναπνοή, είναι αλλεργική αντίδραση: καλείς αμέσως το $112$.

## Ερωτήσεις

1. Τι προκύπτει πάντα από την αντίδραση ενός οξέος με μια βάση;
   - Άλας και νερό
   - Αέριο υδρογόνο
   - Διοξείδιο του άνθρακα
   - Ένα ισχυρότερο οξύ
2. Γιατί χρειάζονται δύο μόρια $\text{NaOH}$ για κάθε μόριο $\text{H}_2\text{SO}_4$;
   - Γιατί το θειικό οξύ δίνει δύο κατιόντα υδρογόνου
   - Γιατί το $\text{NaOH}$ είναι ασθενής βάση και χρειάζεται διπλή ποσότητα
   - Για να βγει περισσότερο νερό
   - Είναι τυχαία επιλογή
3. Τι σημαίνει «άλας» στη Χημεία;
   - Ένωση όπου μέταλλο έχει πάρει τη θέση του υδρογόνου ενός οξέος
   - Μόνο το μαγειρικό αλάτι, το χλωριούχο νάτριο της θάλασσας
   - Κάθε λευκό κρυσταλλικό στερεό που μοιάζει με το αλάτι της κουζίνας
   - Κάθε ουσία που διαλύεται στο νερό και του δίνει γεύση
4. Πού συμβαίνει εξουδετέρωση στην καθημερινή ζωή;
   - Όταν παίρνεις αντιόξινο για την καούρα
   - Όταν βράζεις νερό
   - Όταν λιώνει ο πάγος
   - Όταν διαλύεις ζάχαρη σε ζεστό τσάι και ανακατεύεις
5. Τι πρέπει να προσέχεις όταν αναμειγνύεις πυκνό οξύ με πυκνή βάση;
   - Ότι η αντίδραση εκλύει θερμότητα και το μείγμα μπορεί να βράσει
   - Ότι η αντίδραση απορροφά θερμότητα και το μείγμα παγώνει
   - Ότι παράγεται εκρηκτικό αέριο υδρογόνο από τα δύο
   - Τίποτα, αφού το προϊόν είναι απλώς αλατόνερο
6. Το μαγειρικό αλάτι $\text{NaCl}$ από ποιο οξύ και ποια βάση προκύπτει;
   - Υδροχλωρικό οξύ και υδροξείδιο του νατρίου
   - Θειικό οξύ και υδροξείδιο του νατρίου
   - Υδροχλωρικό οξύ και υδροξείδιο του ασβεστίου
   - Νιτρικό οξύ και αμμωνία
7. Γιατί βοηθάει η μαγειρική σόδα σε τσίμπημα μέλισσας;
   - Γιατί είναι βασική και εξουδετερώνει το όξινο δηλητήριο
   - Γιατί είναι όξινη και διαλύει το δηλητήριο
   - Γιατί ψύχει το δέρμα όταν εξατμίζεται το νερό της πάστας
   - Γιατί σκοτώνει τα μικρόβια του κεντριού
8. Το υδροξείδιο του αργιλίου, $\text{Al(OH)}_3$, υπάρχει σε αντιόξινα. Ποια είναι η ισοσταθμισμένη εξουδετέρωσή του με υδροχλωρικό οξύ;
   - $3\text{HCl} + \text{Al(OH)}_3 \rightarrow \text{AlCl}_3 + 3\text{H}_2\text{O}$
   - $\text{HCl} + \text{Al(OH)}_3 \rightarrow \text{AlCl}_3 + \text{H}_2\text{O}$
   - $2\text{HCl} + \text{Al(OH)}_3 \rightarrow \text{AlCl}_3 + 2\text{H}_2\text{O}$
   - $3\text{HCl} + \text{Al(OH)}_3 \rightarrow \text{AlCl}_3 + \text{H}_2\text{O}$

## Ασκήσεις

1. Στην εξουδετέρωση, τι σχηματίζουν μαζί τα ιόντα $\text{H}^+$ και $\text{OH}^-$;
2. Ο γύψος είναι θειικό ασβέστιο, $\text{CaSO}_4$. Με ποιο οξύ και ποια βάση θα τον έφτιαχνες με εξουδετέρωση, και πόσα μόρια νερού βγαίνουν για κάθε $\text{CaSO}_4$;
3. Ένα νοητικό πείραμα: ανακατεύεις σε νερό $2$ μόρια φωσφορικού οξέος, $\text{H}_3\text{PO}_4$, και $3$ μόρια υδροξειδίου του ασβεστίου, $\text{Ca(OH)}_2$.
   α) Πόσα ιόντα $\text{H}^+$ και πόσα $\text{OH}^-$ μπαίνουν στο ποτήρι; Εξουδετερώνονται όλα;
   β) Ποιος είναι ο τύπος του άλατος που σχηματίζεται;
   γ) Πόσα μόρια νερού σχηματίζονται;
4. Ένα νοητικό πείραμα με σταγονόμετρο. Δύο ποτήρια έχουν τον ίδιο αριθμό μορίων οξέος: το Α υδροχλωρικό οξύ, το Β ένα άγνωστο οξύ. Ρίχνεις και στα δύο λίγη φαινολοφθαλεΐνη και μετά το ίδιο διάλυμα $\text{NaOH}$, σταγόνα σταγόνα, ώσπου να γίνει ροζ. Το Α θέλει $15$ σταγόνες και το Β $30$. Κάθε σταγόνα φέρνει τον ίδιο αριθμό ιόντων $\text{OH}^-$.
   α) Τι συμπεραίνεις για κάθε μόριο του άγνωστου οξέος;
   β) Εξατμίζεις το νερό του Β. Το άλας που μένει έχει, για κάθε άτομο θείου, τέσσερα άτομα οξυγόνου και δύο νατρίου. Ποιο ήταν το οξύ;
   γ) Ένας συμμαθητής ρίχνει στο Β μόνο $15$ σταγόνες, όσες και στο Α, και λέει ότι τα δύο ποτήρια είναι πια ίδια. Τι χρώμα θα έδειχνε σε καθένα το βάμμα ηλιοτροπίου;
5. Ένα νοητικό πείραμα: σε ένα ποτήρι υπάρχουν $10$ μόρια οξέος, μερικά $\text{HCl}$ και τα υπόλοιπα $\text{H}_2\text{SO}_4$, τουλάχιστον ένα από το καθένα. Δεν ξέρεις πόσα είναι από το καθένα.
   α) Πόσα μόρια $\text{NaOH}$ μπορεί να χρειάζεται η πλήρης εξουδετέρωση; Βρες τον μικρότερο και τον μεγαλύτερο αριθμό.
   β) Η εξουδετέρωση χρειάστηκε $14$ μόρια $\text{NaOH}$. Πόσα μόρια είναι από κάθε οξύ;
   γ) Εξατμίζεις το νερό. Ποια άλατα μένουν, και πόσα από το καθένα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/salts-neutralisation
