# Πολυμερισμός και πλαστικά

> Πώς μικρά μόρια ενώνονται σε τεράστιες αλυσίδες, και τι σημαίνει αυτό για τα πλαστικά και την ανακύκλωση.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/polymers-plastics

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι μονομερές, πολυμερές και πολυμερισμός, με το παράδειγμα του πολυαιθυλενίου.
- Να ξεχωρίζεις θερμοπλαστικά από θερμοσκληρυνόμενα πλαστικά και να συνδέεις αυτή τη διαφορά με την ανακύκλωση.
- Να συζητάς με στοιχεία τα πλεονεκτήματα των πλαστικών και το πρόβλημα των απορριμμάτων τους.

## Μια σακούλα από ένα αέριο

Μια λεπτή πλαστική σακούλα και το αέριο **αιθένιο** ($\text{CH}_2{=}\text{CH}_2$), που γνώρισες στους υδρογονάνθρακες, είναι φτιαγμένα από τα ίδια άτομα, με την ίδια αναλογία: έναν άνθρακα για κάθε δύο υδρογόνα.

Η διαφορά είναι το **μέγεθος**. Το μόριο του αιθενίου έχει έξι άτομα. Το μόριο της σακούλας έχει δεκάδες χιλιάδες: είναι μια τεράστια αλυσίδα, φτιαγμένη από χιλιάδες μόρια αιθενίου ενωμένα το ένα πίσω από το άλλο, σαν κρίκοι.

## Μονομερή, πολυμερή, πολυμερισμός

- **Μονομερές** είναι το μικρό μόριο που επαναλαμβάνεται, ο «κρίκος».
- **Πολυμερές** είναι το τεράστιο μόριο που προκύπτει, η «αλυσίδα». Λέγεται και **μακρομόριο**.
- **Πολυμερισμός** είναι η αντίδραση που ενώνει τα μονομερή.

Πώς ενώνονται; Θυμήσου ότι το αιθένιο έχει **διπλό** δεσμό ανάμεσα στους δύο άνθρακες. Ο ένας από τους δύο δεσμούς «ανοίγει», και κάθε άνθρακας αποκτά ένα ελεύθερο χέρι για να πιάσει τον γείτονά του. Έτσι, χιλιάδες μόρια δένονται σε σειρά:

$$
\nu\ \text{CH}_2{=}\text{CH}_2 \;\rightarrow\; (\!-\text{CH}_2-\text{CH}_2-\!)_\nu
$$

Το $\nu$ είναι πολύ μεγάλος αριθμός, συνήθως χιλιάδες. Το προϊόν είναι το **πολυαιθυλένιο**, το πιο κοινό πλαστικό στον κόσμο: σακούλες, μεμβράνες, μπουκάλια απορρυπαντικών.

> **Κλειδί**
>
> Ο πολυμερισμός **δεν προσθέτει** νέα στοιχεία ούτε **αφαιρεί** άτομα: η αλυσίδα έχει την ίδια σύσταση με τα μονομερή της.
>
> Αλλάζει όμως ριζικά το **μέγεθος** του μορίου, και μαζί του οι ιδιότητες. Από αέριο γίνεται στερεό, εύκαμπτο και ανθεκτικό. Είναι η ίδια ιδέα που είδες στην ομόλογη σειρά των αλκανίων, πηγμένη στο άκρο: όσο μακρύτερη η αλυσίδα, τόσο πιο δυνατά έλκονται τα μόρια.

Με τον ίδιο τρόπο, αλλάζοντας το μονομερές, παίρνεις άλλα πλαστικά:

| Μονομερές      | Πολυμερές                | Πού το βρίσκεις                               |
| -------------- | ------------------------ | --------------------------------------------- |
| Αιθένιο        | Πολυαιθυλένιο (PE)       | Σακούλες, μεμβράνες, μπουκάλια απορρυπαντικών |
| Προπένιο       | Πολυπροπυλένιο (PP)      | Καπάκια, δοχεία φαγητού                       |
| Βινυλοχλωρίδιο | Πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC) | Σωλήνες, κουφώματα, μόνωση καλωδίων           |
| Στυρένιο       | Πολυστυρένιο (PS)        | Φελιζόλ, θήκες μιας χρήσης                    |

Πολυμερή δεν φτιάχνει μόνο ο άνθρωπος. Η **κυτταρίνη** του ξύλου και του βαμβακιού, το **άμυλο** της πατάτας, οι **πρωτεΐνες**, το φυσικό **καουτσούκ**, ακόμα και το **DNA**, είναι **φυσικά** πολυμερή.

## Τι είναι τα πλαστικά

**Πλαστικά** λέμε τα συνθετικά πολυμερή που μπορούν να πάρουν σχήμα όταν θερμανθούν ή χυθούν σε καλούπι. Έγιναν τόσο διαδεδομένα επειδή είναι **ελαφριά**, **φθηνά**, **ανθεκτικά** στο νερό και στα χημικά, και **μονωτικά** της θερμότητας και του ηλεκτρισμού.

Δεν συμπεριφέρονται όμως όλα ίδια στη θερμότητα:

- Τα **θερμοπλαστικά** μαλακώνουν όταν θερμανθούν και σκληραίνουν ξανά όταν κρυώσουν, όσες φορές θέλεις. Οι αλυσίδες τους είναι χωριστές και γλιστρούν η μία δίπλα στην άλλη. Τέτοια είναι το πολυαιθυλένιο, το PET των μπουκαλιών, το PVC.
- Τα **θερμοσκληρυνόμενα** παίρνουν σχήμα **μία φορά**. Οι αλυσίδες τους δένονται μεταξύ τους σε ένα πλέγμα, και με τη θέρμανση δεν λιώνουν: καίγονται. Τέτοια είναι ο βακελίτης (1907, το πρώτο πλήρως συνθετικό πλαστικό) και η μελαμίνη των πιάτων.

*Τηλέφωνο από βακελίτη, των δεκαετιών του 1930 ή του 1940, σε μουσείο του Μόντρεαλ. Ο βακελίτης είναι θερμοσκληρυνόμενος: πήρε το σχήμα του μία φορά στο καλούπι και, αν τον ζεστάνεις, δεν θα μαλακώσει ξανά.*

> **Πρόσεχε**
>
> Τα θερμοπλαστικά **ανακυκλώνονται** πιο εύκολα: τα λιώνεις και φτιάχνεις νέα αντικείμενα. Αλλά μόνο αν χωριστούν ανά είδος, γιατί διαφορετικά πλαστικά λιωμένα μαζί δίνουν ένα κακής ποιότητας μείγμα.
>
> Γι' αυτό πολλά αντικείμενα έχουν ένα τρίγωνο με αριθμό από το $1$ ως το $7$: δεν σημαίνει ότι το αντικείμενο «ανακυκλώνεται», αλλά **ποιο πλαστικό** είναι. Το $1$ είναι PET, το $2$ πολυαιθυλένιο υψηλής πυκνότητας, το $3$ PVC, το $4$ πολυαιθυλένιο χαμηλής πυκνότητας, το $5$ PP, το $6$ PS, και το $7$ «άλλα».

*Δέματα από πατημένα μπουκάλια PET σε κέντρο ανακύκλωσης στην Τσεχία, χωρισμένα ακόμη και κατά χρώμα. Όσο πιο καθαρό είναι κάθε δέμα, τόσο καλύτερο υλικό βγαίνει όταν λιώσει.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο πλαστικό για ποιο αντικείμενο;*

## Το πρόβλημα: η αντοχή τους

Η μεγαλύτερη αρετή των πλαστικών είναι και το μεγαλύτερο πρόβλημά τους. Οι μικροοργανισμοί δεν μπορούν να διασπάσουν εύκολα τις αλυσίδες τους, οπότε ένα πλαστικό που πετιέται στη φύση μπορεί να μείνει εκεί για **εκατοντάδες χρόνια**. Με τον ήλιο και τα κύματα σπάει σε όλο και μικρότερα κομμάτια, τα **μικροπλαστικά** (μικρότερα από $5$ mm), που βρίσκονται πλέον από τον βυθό των ωκεανών ως τα ψάρια που τρώμε.

Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ (Global Plastics Outlook, 2022), το $2019$ παράχθηκαν στον κόσμο περίπου $460$ εκατομμύρια τόνοι πλαστικών. Την ίδια χρονιά έγιναν απορρίμματα περίπου $353$ εκατομμύρια τόνοι, και από αυτούς ανακυκλώθηκε μόνο περίπου το $9\%$. Το μεγαλύτερο μέρος θάφτηκε, κάηκε ή κατέληξε στο περιβάλλον.

Γι' αυτό η Ευρωπαϊκή Ένωση, με την οδηγία για τα πλαστικά μιας χρήσης, απαγόρευσε από το $2021$ αντικείμενα όπως τα πλαστικά καλαμάκια, μαχαιροπίρουνα και πιάτα. Η σειρά που προτείνεται είναι: πρώτα **λιγότερο** πλαστικό, μετά **επαναχρησιμοποίηση**, και μετά **ανακύκλωση**.

> **Θυμήσου**
>
> - Μονομερές → (πολυμερισμός) → πολυμερές. Ο διπλός δεσμός «ανοίγει» και τα μόρια δένονται σε αλυσίδα.
> - Θερμοπλαστικά: λιώνουν ξανά και ξανά, ανακυκλώνονται. Θερμοσκληρυνόμενα: παίρνουν σχήμα μία φορά.
> - Ο αριθμός στο τρίγωνο λέει ποιο πλαστικό είναι, όχι ότι σίγουρα ανακυκλώνεται.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια αλυσίδα πολυαιθυλενίου σχηματίστηκε από 5000 μόρια αιθενίου. Πόσα άτομα άνθρακα και πόσα υδρογόνου έχει;

1. Κάθε μόριο αιθενίου, $\text{C}_2\text{H}_4$, έχει $2$ άνθρακες και $4$ υδρογόνα.
2. Ο πολυμερισμός δεν προσθέτει ούτε αφαιρεί άτομα, άρα οι άνθρακες είναι $5000 \times 2 = 10\,000$ και τα υδρογόνα $5000 \times 4 = 20\,000$.
3. Η αναλογία μένει ένας άνθρακας προς δύο υδρογόνα, όπως στο αιθένιο. (Στις δύο άκρες της αλυσίδας υπάρχουν λίγα επιπλέον άτομα, αμελητέα μπροστά σε τόσες χιλιάδες.)

### Παράδειγμα 2: Από περίπου 353 εκατομμύρια τόνους πλαστικών απορριμμάτων ανακυκλώθηκε το 9%. Πόσοι τόνοι ανακυκλώθηκαν και πόσοι όχι;

1. $$
   0{,}09 \times 353 \approx 32
   $$
   Περίπου $32$ εκατομμύρια τόνοι ανακυκλώθηκαν.
2. $$
   353 - 32 = 321
   $$
   Περίπου $321$ εκατομμύρια τόνοι δεν ανακυκλώθηκαν.
3. Δηλαδή, για κάθε τόνο που ανακυκλώνεται, περίπου δέκα δεν ανακυκλώνονται. Γι' αυτό η ανακύκλωση μόνη της δεν αρκεί, και μετράει πρώτα να χρησιμοποιούμε λιγότερο πλαστικό.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι ένα πολυμερές;
   - Τεράστιο μόριο από πολλά επαναλαμβανόμενα μικρά μόρια
   - Μείγμα από πολλές διαφορετικές μικρές ενώσεις
   - Μικρό μόριο με διπλό δεσμό, όπως το αιθένιο
   - Οποιαδήποτε ουσία φτιάχνεται σε εργοστάσιο
2. Γιατί το αιθένιο μπορεί να πολυμεριστεί, ενώ το αιθάνιο όχι;
   - Γιατί ο διπλός του δεσμός μπορεί να ανοίξει και να δεθεί με γείτονες
   - Γιατί το αιθένιο έχει περισσότερα άτομα άνθρακα από το αιθάνιο
   - Γιατί το αιθάνιο είναι υγρό και τα υγρά δεν πολυμερίζονται
   - Γιατί το αιθένιο περιέχει οξυγόνο, που ενώνει τα μόρια
3. Τι ισχύει για τη σύσταση του πολυαιθυλενίου σε σύγκριση με το αιθένιο;
   - Έχει την ίδια αναλογία: έναν άνθρακα για κάθε δύο υδρογόνα
   - Έχει περισσότερο υδρογόνο, γιατί ο πολυμερισμός το προσθέτει
   - Έχει λιγότερο υδρογόνο, γιατί χάνει νερό στον πολυμερισμό
   - Έχει και οξυγόνο, γιατί ο πολυμερισμός γίνεται στον αέρα
4. Τι κάνει ένα θερμοπλαστικό όταν το θερμάνεις;
   - Μαλακώνει, και μπορεί να πάρει ξανά νέο σχήμα
   - Καίγεται χωρίς να μαλακώσει καθόλου πριν
   - Γίνεται ξανά το αέριο μονομερές του
   - Σκληραίνει μόνιμα και δεν αλλάζει πια
5. Τι σημαίνει ο αριθμός μέσα στο τρίγωνο πάνω σε ένα πλαστικό αντικείμενο;
   - Από ποιο είδος πλαστικού είναι φτιαγμένο
   - Πόσες φορές έχει ήδη ανακυκλωθεί
   - Πόσα χρόνια θα κάνει να διασπαστεί
   - Ότι σίγουρα γίνεται δεκτό στον μπλε κάδο
6. Ποιο από τα παρακάτω είναι φυσικό πολυμερές;
   - Η κυτταρίνη του βαμβακιού
   - Το πολυστυρένιο του φελιζόλ
   - Το αιθένιο του φυσικού αερίου
   - Το PVC των σωλήνων νερού
7. Γιατί τα πλαστικά μένουν τόσο πολύ στο περιβάλλον;
   - Οι μικροοργανισμοί δεν διασπούν εύκολα τις αλυσίδες τους
   - Διαλύονται στο νερό και απλώνονται σε όλη τη θάλασσα
   - Είναι βαριά και βουλιάζουν αμέσως στον βυθό
   - Αντιδρούν με το οξυγόνο και γίνονται νέο πλαστικό
8. Ποια είναι η προτεινόμενη σειρά για να μειωθούν τα πλαστικά απορρίμματα;
   - Λιγότερο πλαστικό, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση
   - Ανακύκλωση, επαναχρησιμοποίηση, λιγότερο πλαστικό
   - Καύση, ταφή, ανακύκλωση των υπολοίπων
   - Επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση, ταφή

## Ασκήσεις

1. Ποιο είναι το μονομερές του πολυπροπυλενίου;
2. Μια αλυσίδα πολυπροπυλενίου έχει $30\,000$ άτομα άνθρακα. Από πόσα μόρια προπενίου, $\text{C}_3\text{H}_6$, φτιάχτηκε, και πόσα άτομα υδρογόνου έχει;
3. Μια υποθετική πόλη πετάει κάθε χρόνο $12\,000$ t πλαστικά απορρίμματα και ανακυκλώνει το $9\%$ τους, όσο ο μέσος όρος του κόσμου. Ο δήμος συζητά δύο σχέδια. Στο σχέδιο Α η ανακύκλωση ανεβαίνει στο $18\%$ και τα απορρίμματα μένουν ίδια. Στο σχέδιο Β τα απορρίμματα μειώνονται κατά $15\%$ και η ανακύκλωση μένει στο $9\%$.
   α) Πόσοι τόνοι πλαστικών δεν ανακυκλώνονται σήμερα;
   β) Ποιο σχέδιο αφήνει λιγότερους τόνους που δεν ανακυκλώνονται;
   γ) Σε πόσο πρέπει να ανέβει η ανακύκλωση στο σχέδιο Α, για να φτάσει το σχέδιο Β;
4. Ένα πλαστικό φτιάχνεται από μείγμα δύο μονομερών, αιθενίου, $\text{CH}_2{=}\text{CH}_2$, και βινυλοχλωριδίου, $\text{CH}_2{=}\text{CHCl}$, που ενώνονται στην ίδια αλυσίδα με τον ίδιο τρόπο. Αγνόησε τα λίγα άτομα στις άκρες της αλυσίδας.
   α) Μια αλυσίδα έχει $10\,000$ άτομα άνθρακα και $1000$ άτομα χλωρίου. Πόσα μόρια από κάθε μονομερές την έφτιαξαν;
   β) Πόσα άτομα υδρογόνου έχει η αλυσίδα;
   γ) Κάποιος αναφέρει μια αλυσίδα από τα ίδια δύο μονομερή, με $10\,000$ άτομα άνθρακα και $14\,000$ άτομα υδρογόνου. Δείξε ότι κάνει λάθος.
5. Έχεις τρία κομμάτια πλαστικού χωρίς σήμα: ένα από πολυαιθυλένιο, ένα από πολυπροπυλένιο και ένα από PVC. Τα μονομερή τους είναι το αιθένιο, $\text{C}_2\text{H}_4$, το προπένιο, $\text{C}_3\text{H}_6$, και το βινυλοχλωρίδιο, $\text{C}_2\text{H}_3\text{Cl}$. Σε εργαστήριο με απαγωγό, καις πλήρως λίγο από το καθένα και περνάς τα καυσαέρια μέσα από διάλυμα νιτρικού αργύρου. Το χλώριο, όπου υπάρχει, φεύγει ως υδροχλώριο, $\text{HCl}$.
   α) Ποιο κομμάτι δίνει ίζημα στο διάλυμα, και τι χρώμα έχει;
   β) Τα άλλα δύο δίνουν μόνο $\text{CO}_2$ και $\text{H}_2\text{O}$. Μπορείς να τα ξεχωρίσεις από την αναλογία των μορίων $\text{CO}_2$ και $\text{H}_2\text{O}$ που βγάζει το καθένα;
   γ) Μια αλυσίδα PVC φτιάχτηκε από $6000$ μόρια βινυλοχλωριδίου. Πόσα μόρια $\text{CO}_2$, $\text{HCl}$ και $\text{H}_2\text{O}$ δίνει η πλήρης καύση της;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/polymers-plastics
