# Το pH

> Μια λογαριθμική κλίμακα — γι' αυτό το 4 δεν είναι «λίγο πιο όξινο» από το 5.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/ph

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις την κλίμακα pH και να κατατάσσεις ένα διάλυμα ως όξινο, ουδέτερο ή βασικό.
- Να εξηγείς γιατί κάθε μονάδα pH σημαίνει δεκαπλάσια διαφορά.
- Να συνδέεις τιμές pH με καθημερινές ουσίες.

## Γιατί το 4 δεν είναι «λίγο πιο όξινο» από το 5

Οι δείκτες απαντούν σε ερώτηση ναι ή όχι: όξινο ή βασικό. Δεν λένε **πόσο**.

Το **pH** το λέει, με μία κλίμακα από το $0$ ως το $14$:

| pH           | Χαρακτηρισμός |
| ------------ | ------------- |
| κάτω από $7$ | όξινο         |
| ακριβώς $7$  | ουδέτερο      |
| πάνω από $7$ | βασικό        |

Η παγίδα κρύβεται στο ότι η κλίμακα είναι **λογαριθμική**. Κάθε μονάδα δεν προσθέτει: **πολλαπλασιάζει επί δέκα**.

Ο λόγος είναι ο τρόπος που ορίζεται: το pH λέει **σε ποια δεκαδική θέση** πέφτει η συγκέντρωση των $\text{H}^+$. Σε pH $3$ είναι $0{,}001$ (σε μονάδες που θα μάθεις στο Λύκειο), σε pH $4$ είναι $0{,}0001$. Ένα μηδενικό ακόμα σημαίνει δέκα φορές λιγότερα ιόντα υδρογόνου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η κλίμακα pH*

> **Κλειδί**
>
> Μία μονάδα pH σημαίνει **δέκα φορές** διαφορά στην οξύτητα.
>
> Άρα το pH $3$ δεν είναι «λίγο πιο όξινο» από το pH $5$: είναι **εκατό φορές** πιο όξινο.
>
> Γι' αυτό μια πτώση του pH μιας λίμνης κατά μία μόνο μονάδα μπορεί να είναι οικολογική καταστροφή, όχι λεπτομέρεια.

## Πώς μετριέται

**Πεχαμετρικό χαρτί:** εμποτισμένο με μείγμα δεικτών. Δίνει χρώμα που συγκρίνεις με χρωματική κλίμακα. Γρήγορο, με ακρίβεια περίπου μίας μονάδας.

**Πεχάμετρο:** ηλεκτρονικό όργανο με ηλεκτρόδιο. Δίνει ακρίβεια δεκάτου ή και εκατοστού.

Και τα δύο μετρούν στην πράξη τη **συγκέντρωση των $\text{H}^+$** στο διάλυμα.

*Πεχαμετρικό χαρτί. Βρέχεις ένα κομματάκι με το διάλυμα και συγκρίνεις το χρώμα του με την κλίμακα στο κουτί. Τα κόκκινα και πορτοκαλί κομμάτια βράχηκαν σε όξινα διαλύματα, τα σκούρα μπλε σε βασικά.*

*Πεχάμετρο τσέπης μέσα σε ποτήρι με νερό. Η οθόνη δείχνει pH 8,3, ελαφρώς βασικό, με ακρίβεια δεκάτου. Δείχνει και τη θερμοκρασία, 20,8 °C, γιατί το pH εξαρτάται από αυτήν.*

> **Πρόσεχε**
>
> Το pH αφορά **υδατικά διαλύματα**.
>
> Δεν έχει νόημα να ρωτήσεις ποιο είναι το pH του λαδιού, του ξηρού αλατιού ή ενός κομματιού μετάλλου.
>
> Και μια δεύτερη λεπτομέρεια: το pH εξαρτάται από τη **θερμοκρασία**. Το καθαρό νερό στους $50\;^\circ$C έχει pH λίγο κάτω από $7$ και παραμένει ουδέτερο.

> **Θυμήσου**
>
> Το pH του σώματος δεν είναι ένα:
>
> **Στομάχι:** περίπου $1{,}5$ — έντονα όξινο, για την πέψη.
>
> **Αίμα:** $7{,}4$ — ελαφρώς βασικό, και ρυθμίζεται αυστηρά. Απόκλιση μερικών δεκάτων είναι απειλητική για τη ζωή.
>
> **Δέρμα:** γύρω στο $5{,}5$ — ελαφρώς όξινο, ως προστασία από μικρόβια. Γι' αυτό διαφημίζονται καθαριστικά «με pH $5{,}5$»: δεν το κάνουν βασικό, όπως ένα κοινό σαπούνι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διάλυμα Α έχει pH 3 και διάλυμα Β έχει pH 6. Πόσο πιο όξινο είναι το Α;

1. Η διαφορά είναι $6 - 3 = 3$ μονάδες.
2. Κάθε μονάδα σημαίνει δεκαπλάσια οξύτητα:
   $$
   10^3 = 1000
   $$
3. Το Α είναι **χίλιες φορές** πιο όξινο από το Β.
4. Το συχνό λάθος είναι η απάντηση «διπλάσιο» ή «τρεις φορές». Η λογαριθμική κλίμακα δεν διαβάζεται σαν συνηθισμένος αριθμός.

### Παράδειγμα 2: Μετράς το pH της βροχής και βρίσκεις 4,5. Τι σημαίνει;

1. Η τιμή είναι κάτω από $7$, άρα η βροχή είναι **όξινη**.
2. Η κανονική βροχή έχει pH γύρω στο $5{,}6$, γιατί διαλύει διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα.
3. Η διαφορά είναι $1{,}1$ μονάδες, και $10^{1{,}1} \approx 12{,}6$: το $4{,}5$ είναι περίπου **δεκατρείς φορές** πιο όξινο από το $5{,}6$.
4. Η αιτία είναι συνήθως οξείδια του θείου και του αζώτου από καύσεις, που σχηματίζουν θειικό και νιτρικό οξύ.

   Οι συνέπειες: διάβρωση μαρμάρων, οξίνιση λιμνών, βλάβη στα δάση.

### Παράδειγμα 3: Προσθέτεις βάση σε όξινο διάλυμα με pH 3. Προς τα πού κινείται η τιμή;

1. Η βάση εξουδετερώνει μέρος των $\text{H}^+$.
2. Λιγότερα $\text{H}^+$ σημαίνει **λιγότερο όξινο** διάλυμα.
3. Άρα το pH **ανεβαίνει**: από $3$ προς το $4$, το $5$ και πάνω.
4. Αν προσθέσεις ακριβώς όση βάση χρειάζεται, φτάνεις στο $7$. Αν το παρακάνεις, το διάλυμα γίνεται **βασικό** και το pH περνά πάνω από το $7$.

   Αυτή η διαδικασία είναι η ογκομέτρηση, και ο δείκτης δείχνει ακριβώς πότε πρέπει να σταματήσεις.

## Ερωτήσεις

1. Διάλυμα έχει pH $9$. Τι είναι;
   - Βασικό
   - Όξινο
   - Ουδέτερο
   - Δεν μπορεί να υπάρξει τέτοιο pH
2. Πόσο πιο όξινο είναι ένα διάλυμα με pH $2$ από ένα με pH $5$;
   - $1000$ φορές
   - $3$ φορές
   - $30$ φορές
   - $2{,}5$ φορές
3. Ποιο pH αντιστοιχεί σε καθαρό νερό;
   - $7$
   - $0$
   - $14$
   - $1$
4. Το pH του αίματος είναι περίπου $7{,}4$. Τι σημαίνει;
   - Ότι είναι ελαφρώς βασικό
   - Ότι είναι ελαφρώς όξινο
   - Ότι είναι ουδέτερο
   - Ότι μεταβάλλεται ελεύθερα
5. Σε διάλυμα με pH $4$ προσθέτεις βάση. Τι γίνεται η τιμή;
   - Ανεβαίνει
   - Κατεβαίνει
   - Μένει ίδια
   - Πάει αμέσως στο $14$
6. Διάλυμα με pH $3$ σε σχέση με διάλυμα pH $5$: πόσες φορές πιο όξινο;
   - $100$ φορές
   - $2$ φορές
   - $10$ φορές
   - $1000$ φορές
7. Μια βροχή έχει pH $4{,}3$. Τι την κατέβασε κάτω από το $5{,}6$ της κανονικής βροχής;
   - Οξείδια του θείου και του αζώτου από καύσεις
   - Το διοξείδιο του άνθρακα της ατμόσφαιρας
   - Το αλάτι που σηκώνεται από τη θάλασσα
   - Η σκόνη που φέρνει ο αέρας από την έρημο
8. Θέλεις να ξεχωρίσεις ένα διάλυμα με pH $6{,}2$ από ένα με pH $6{,}6$. Τι χρησιμοποιείς;
   - Πεχάμετρο με ηλεκτρόδιο
   - Πεχαμετρικό χαρτί με χρωματική κλίμακα
   - Βάμμα ηλιοτροπίου σε δοκιμαστικό σωλήνα
   - Φαινολοφθαλεΐνη σε δοκιμαστικό σωλήνα

## Ασκήσεις

1. Το σάλιο έχει pH $6$. Είναι όξινο, ουδέτερο ή βασικό;
2. Ένα διάλυμα είναι $100$ φορές πιο όξινο από το καθαρό νερό, και ένα άλλο $1000$ φορές πιο βασικό. Ποιο pH έχει το καθένα;
3. Θέλεις να μάθεις αν η βροχή στη γειτονιά σου είναι όξινη βροχή, δηλαδή πιο όξινη από την κανονική βροχή, που έχει pH $5{,}6$.
   α) Το πεχαμετρικό χαρτί δείχνει pH $5$, αλλά μπορεί να πέφτει έξω ως μία μονάδα προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Μπορείς να πεις με σιγουριά ότι η βροχή είναι πιο όξινη από την κανονική;
   β) Μέσα σε αυτό το εύρος, πόσες φορές πιο όξινη είναι η πιο όξινη τιμή από την πιο ήπια;
   γ) Το πεχάμετρο δείχνει pH $4{,}6$. Πόσες φορές πιο όξινη από την κανονική είναι η βροχή;
4. Έχεις $10$ mL από ένα διάλυμα οξέος με pH $2$ και το αραιώνεις προσθέτοντας καθαρό νερό.
   α) Συμπληρώνεις με νερό ως το $1$ L. Ποιο είναι τώρα το pH;
   β) Πόσο νερό πρέπει να προσθέσεις στα $10$ mL για να φτάσει το pH στο $3$;
   γ) Αν συνεχίσεις να ρίχνεις νερό, μπορεί το διάλυμα να γίνει βασικό, με pH $8$;
5. Έχεις $100$ mL διαλύματος οξέος με pH $2$ και θέλεις να το φέρεις σε pH $3$. Θεώρησε ότι οι όγκοι προστίθενται και ότι, όταν ανακατεύεις δύο όξινα διαλύματα, τα ιόντα υδρογόνου τους απλώς μαζεύονται και απλώνονται σε όλο τον όγκο.
   α) Ένας φίλος σου προτείνει να προσθέσεις $100$ mL διαλύματος με pH $4$, «γιατί ο μέσος όρος του $2$ και του $4$ είναι $3$». Βγαίνει pH $3$;
   β) Πόσα mL από το διάλυμα με pH $4$ πρέπει να προσθέσεις για να φτάσεις στο pH $3$;
   γ) Με καθαρό νερό θα αρκούσαν $900$ mL. Γιατί από το διάλυμα με pH $4$ χρειάζεσαι περισσότερο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/ph
