# Ο περιοδικός πίνακας

> Γιατί ο πίνακας είναι χάρτης συμπεριφοράς, όχι λίστα.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/periodic-table

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς είναι οργανωμένος ο περιοδικός πίνακας σε ομάδες και περιόδους.
- Να συνδέεις τη θέση ενός στοιχείου με τα ηλεκτρόνια της εξωτερικής του στιβάδας.
- Να προβλέπεις τη συμπεριφορά ενός στοιχείου από την ομάδα του.

## Χάρτης, όχι κατάλογος

Ο περιοδικός πίνακας δεν είναι λίστα ταξινομημένη κατά μέγεθος. Είναι **χάρτης συμπεριφοράς**: στοιχεία που αντιδρούν με παρόμοιο τρόπο βρίσκονται στην ίδια στήλη.

Ο Μεντελέγιεφ, το 1869, τον οργάνωσε αφήνοντας μάλιστα **κενά** για στοιχεία που δεν είχαν ανακαλυφθεί — και προέβλεψε τις ιδιότητές τους. Όταν βρέθηκαν, ταίριαζαν.

*Το χειρόγραφο του Μεντελέγιεφ με την πρώτη μορφή του πίνακα, από τον Φεβρουάριο του 1869. Δίπλα σε κάθε σύμβολο γράφει την ατομική μάζα. Ψάξε τα ερωτηματικά, όπως το «? = 68» και το «? = 70»: είναι οι θέσεις που άφησε για στοιχεία που δεν είχαν βρεθεί ακόμη.*

## Πώς διαβάζεται

**Περίοδοι** είναι οι οριζόντιες γραμμές. Ο αριθμός της περιόδου δείχνει πόσες **στιβάδες** ηλεκτρονίων έχει το άτομο.

**Ομάδες** είναι οι κατακόρυφες στήλες. Τα στοιχεία της ίδιας ομάδας έχουν τον ίδιο αριθμό ηλεκτρονίων στην **εξωτερική** στιβάδα — και γι' αυτό μοιάζουν χημικά. (Η μία εξαίρεση στα πρώτα είκοσι είναι το ήλιο: στην ομάδα $18$, με δύο μόνο ηλεκτρόνια, γιατί η πρώτη στιβάδα γεμίζει με δύο.)

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα πρώτα είκοσι στοιχεία*

> **Κλειδί**
>
> Η χημική συμπεριφορά ενός στοιχείου καθορίζεται σχεδόν αποκλειστικά από τα ηλεκτρόνια της **εξωτερικής** στιβάδας.
>
> Γι' αυτό η στήλη είναι πιο σημαντική από τη γραμμή: το νάτριο και το κάλιο βρίσκονται σε διαφορετικές περιόδους αλλά αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο, επειδή και τα δύο έχουν **ένα** εξωτερικό ηλεκτρόνιο.

## Οι τέσσερις ομάδες που αξίζει να ξέρεις

| Ομάδα                  | Εξωτερικά ηλεκτρόνια              | Συμπεριφορά                                |
| ---------------------- | --------------------------------- | ------------------------------------------ |
| **1, αλκάλια**         | $1$                               | δίνουν εύκολα το ηλεκτρόνιο, πολύ δραστικά |
| **2, αλκαλικές γαίες** | $2$                               | δραστικά μέταλλα, λιγότερο από τα αλκάλια  |
| **17, αλογόνα**        | $7$                               | παίρνουν εύκολα ένα ηλεκτρόνιο             |
| **18, ευγενή αέρια**   | $8$ (το ήλιο $2$), γεμάτη στιβάδα | δεν αντιδρούν σχεδόν με τίποτα             |

Η τελευταία γραμμή εξηγεί τις υπόλοιπες: όλα τα άλλα στοιχεία αντιδρούν **προσπαθώντας** να φτάσουν σε γεμάτη εξωτερική στιβάδα, δίνοντας ή παίρνοντας ηλεκτρόνια.

*Άτομο νέου με 10 πρωτόνια και 10 νετρόνια στον πυρήνα, και 10 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K και 8 στη γεμάτη εξωτερική στιβάδα L.*

*Ευγενή αέρια σε κλειστούς γυάλινους σωλήνες: ήλιο, νέον, αργό, και δύο βαρύτερα της ίδιας ομάδας, κρυπτό και ξένο. Όταν περάσει ρεύμα, το καθένα φωτοβολεί με το δικό του χρώμα. Δεν αντιδρούν σχεδόν με τίποτα, ούτε με το γυαλί ούτε με τα ηλεκτρόδια.*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο περιοδικός πίνακας είναι ταξινομημένος κατά **ατομικό αριθμό**, όχι κατά ατομική μάζα.
>
> Ο Μεντελέγιεφ τον είχε φτιάξει κατά μάζα, και σε δύο τρία σημεία αναγκάστηκε να αλλάξει τη σειρά για να βγαίνουν οι ιδιότητες.
>
> Όταν ανακαλύφθηκε ο ατομικός αριθμός, φάνηκε ότι οι «εξαιρέσεις» του ήταν στην πραγματικότητα ο σωστός κανόνας.

> **Θυμήσου**
>
> Τα μέταλλα βρίσκονται **αριστερά** και στο κέντρο, τα αμέταλλα **δεξιά**.
>
> Τα μέταλλα τείνουν να **χάνουν** ηλεκτρόνια και να γίνονται θετικά ιόντα.
>
> Τα αμέταλλα τείνουν να **κερδίζουν** και να γίνονται αρνητικά.
>
> Γι' αυτό μέταλλο και αμέταλλο δίνουν συνήθως μαζί ιοντική ένωση — όπως το νάτριο με το χλώριο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το νάτριο και το κάλιο αντιδρούν και τα δύο βίαια με το νερό. Γιατί;

1. Και τα δύο ανήκουν στην **ομάδα 1**.
2. Άρα έχουν από **ένα** ηλεκτρόνιο στην εξωτερική τους στιβάδα.
3. Αυτό το ηλεκτρόνιο χάνεται εύκολα, και η αντίδραση με το νερό είναι έντονη.
4. Το κάλιο αντιδρά **ακόμη πιο βίαια**, γιατί είναι χαμηλότερα στην ομάδα: το εξωτερικό του ηλεκτρόνιο απέχει περισσότερο από τον πυρήνα και συγκρατείται ασθενέστερα.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το ήλιο και το νέον δεν σχηματίζουν ενώσεις;

1. Ανήκουν στην **ομάδα 18**, τα ευγενή αέρια.
2. Η εξωτερική τους στιβάδα είναι **γεμάτη**: δύο ηλεκτρόνια για το ήλιο, οκτώ για το νέον.
3. Δεν έχουν λόγο ούτε να δώσουν ούτε να πάρουν ηλεκτρόνια.
4. Αυτή η αδράνεια είναι χρήσιμη: το ήλιο γεμίζει μπαλόνια χωρίς κίνδυνο ανάφλεξης, και το αργό προστατεύει συγκολλήσεις από την οξείδωση.

### Παράδειγμα 3: Στοιχείο έχει ατομικό αριθμό 17. Τι μπορείς να πεις για αυτό;

1. Έχει **17 πρωτόνια**, άρα και $17$ ηλεκτρόνια αν είναι ουδέτερο.
2. Στον πίνακα βρίσκεται στην **ομάδα 17**, δηλαδή στα αλογόνα, και στην **τρίτη περίοδο**.
3. Άρα έχει $7$ ηλεκτρόνια στην εξωτερική στιβάδα και τείνει να κερδίσει ένα ακόμη.
4. Είναι το **χλώριο**. Η πρόβλεψη της συμπεριφοράς του έγινε από τη θέση του, χωρίς να χρειαστεί να το ξέρεις απ' έξω — και αυτό ακριβώς είναι η αξία του πίνακα.

## Ερωτήσεις

1. Τι κοινό έχουν τα στοιχεία της ίδιας **ομάδας**;
   - Τον ίδιο αριθμό ηλεκτρονίων στην εξωτερική στιβάδα
   - Τον ίδιο αριθμό πρωτονίων στον πυρήνα τους
   - Την ίδια ατομική μάζα, άρα και ίδιο βάρος
   - Τον ίδιο αριθμό στιβάδων ηλεκτρονίων
2. Γιατί τα ευγενή αέρια δεν αντιδρούν σχεδόν με τίποτα;
   - Γιατί έχουν γεμάτη εξωτερική στιβάδα
   - Γιατί είναι πολύ ελαφριά
   - Γιατί δεν έχουν ηλεκτρόνια
   - Γιατί είναι αέρια σε θερμοκρασία δωματίου
3. Στοιχείο βρίσκεται στην ομάδα 1 και στην τρίτη περίοδο. Ποιο είναι;
   - Το νάτριο
   - Το λίθιο
   - Το κάλιο
   - Το μαγνήσιο
4. Με ποιο κριτήριο είναι ταξινομημένα τα στοιχεία στον σύγχρονο περιοδικό πίνακα;
   - Κατά αύξοντα ατομικό αριθμό
   - Κατά ατομική μάζα
   - Κατά χρονολογία ανακάλυψης
   - Αλφαβητικά
5. Στοιχείο της ομάδας 17 τείνει να:
   - Κερδίσει ένα ηλεκτρόνιο
   - Χάσει ένα ηλεκτρόνιο
   - Χάσει επτά ηλεκτρόνια
   - Μην αντιδράσει καθόλου
6. Τι είναι η **περίοδος** στον περιοδικό πίνακα;
   - Η οριζόντια σειρά· στοιχεία με ίδιο αριθμό στιβάδων
   - Η κατακόρυφη στήλη, με στοιχεία παρόμοιας συμπεριφοράς
   - Η σειρά των ευγενών αερίων
   - Ο χρόνος ημιζωής ενός ραδιενεργού στοιχείου
7. Πού βρίσκονται τα μέταλλα στον περιοδικό πίνακα;
   - Αριστερά και στο κέντρο
   - Δεξιά
   - Μόνο στην τελευταία γραμμή
   - Διάσπαρτα, χωρίς κανόνα
8. Το λίθιο βρίσκεται πάνω από το νάτριο στην ομάδα $1$. Πώς αντιδρά με το νερό σε σύγκριση με το νάτριο;
   - Πιο ήπια: το εξωτερικό του ηλεκτρόνιο είναι πιο κοντά στον πυρήνα
   - Πιο βίαια: είναι ελαφρύτερο και κινείται πιο γρήγορα στο νερό
   - Ακριβώς το ίδιο: έχουν τον ίδιο αριθμό εξωτερικών ηλεκτρονίων
   - Καθόλου: τα μέταλλα της δεύτερης περιόδου δεν αντιδρούν με νερό

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται οι κατακόρυφες στήλες του περιοδικού πίνακα;
2. Ένα ουδέτερο άτομο έχει δύο στιβάδες ηλεκτρονίων, και η εξωτερική έχει $6$ ηλεκτρόνια. Ποιος είναι ο ατομικός του αριθμός, σε ποια περίοδο βρίσκεται, και ποιο στοιχείο είναι;
3. Ένα ουδέτερο άτομο έχει τρεις στιβάδες ηλεκτρονίων και δύο ηλεκτρόνια λιγότερα από το αργό.
   α) Ποιο στοιχείο είναι, και πόσα ηλεκτρόνια έχει στην εξωτερική στιβάδα;
   β) Δίνει ή παίρνει ηλεκτρόνια, πόσα, και τι φορτίο έχει το ιόν του;
   γ) Με ποιο από τα πρώτα $20$ στοιχεία μοιάζει περισσότερο χημικά;
4. Τρία στοιχεία Α, Β και Γ έχουν διαδοχικούς ατομικούς αριθμούς, με αυτή τη σειρά. Το Β είναι ευγενές αέριο, αλλά όχι το ήλιο. Ποιοι είναι οι τρεις αριθμοί, δεν το ξέρεις.
   α) Σε ποια ομάδα ανήκει το Α, και σε ποια το Γ;
   β) Είναι το Γ στην ίδια περίοδο με τα Α και Β;
   γ) Ποιο από τα Α και Γ τείνει να δώσει ένα ηλεκτρόνιο, και ποιο να πάρει;
5. Δύο στοιχεία Χ και Ψ είναι από τα $20$ πρώτα του περιοδικού πίνακα. Το Χ σχηματίζει ιόν με φορτίο $+2$ και το Ψ ιόν με φορτίο $-1$, και καθένα από τα δύο ιόντα έχει τόσα ηλεκτρόνια όσα το αργό.
   α) Ποια είναι τα Χ και Ψ;
   β) Γράψε τον τύπο της ένωσης που σχηματίζουν.
   γ) Είναι τα Χ και Ψ στην ίδια περίοδο; Πόσες στιβάδες ηλεκτρονίων έχει καθένα από τα δύο ιόντα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/periodic-table
