# Μέταλλα και κράματα

> Τι κοινό έχουν τα μέταλλα, γιατί ένα μέταλλο διώχνει ένα άλλο, και γιατί φτιάχνουμε κράματα.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/metals

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις κοινές ιδιότητες των μετάλλων και να τις ξεχωρίζεις από των αμετάλλων.
- Να προβλέπεις με τη σειρά δραστικότητας αν γίνεται μια αντίδραση απλής αντικατάστασης.
- Να εξηγείς γιατί φτιάχνουμε κράματα και να δίνεις παραδείγματα από την καθημερινή ζωή.

## Ένα καρφί σε μπλε διάλυμα

Ρίξε ένα σιδερένιο καρφί σε ένα ποτήρι με μπλε διάλυμα θειικού χαλκού. Σε λίγα λεπτά το καρφί σκεπάζεται με ένα **κοκκινωπό** στρώμα. Αν περιμένεις αρκετές ώρες, το μπλε χρώμα του διαλύματος ξεθωριάζει.

Το κοκκινωπό στρώμα είναι **χαλκός**. Ο σίδηρος πήρε τη θέση του χαλκού στην ένωση και τον έδιωξε έξω, ως καθαρό μέταλλο. Αν κάνεις το ανάποδο, και βάλεις ένα χάλκινο σύρμα σε διάλυμα θειικού σιδήρου, δεν γίνεται απολύτως τίποτα.

Γιατί ο ένας διώχνει τον άλλο και όχι το αντίστροφο; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα της ενότητας.

## Τι κοινό έχουν τα μέταλλα

Τα περισσότερα στοιχεία του περιοδικού πίνακα είναι **μέταλλα**: βρίσκονται αριστερά και στο κέντρο του. Όσο διαφορετικά κι αν μοιάζουν ο σίδηρος, ο χαλκός και το αλουμίνιο, μοιράζονται τις ίδιες ιδιότητες:

- Έχουν **μεταλλική λάμψη** όταν η επιφάνειά τους είναι καθαρή.
- Είναι καλοί **αγωγοί** της θερμότητας και του ηλεκτρισμού.
- Είναι **ελατά** (γίνονται φύλλα με σφυρηλάτηση) και **όλκιμα** (γίνονται σύρματα).
- Σε θερμοκρασία δωματίου είναι **στερεά**, με μία εξαίρεση: ο **υδράργυρος**, που είναι υγρός.

Τα **αμέταλλα**, όπως το θείο, ο άνθρακας και το οξυγόνο, είναι συνήθως το αντίθετο: χωρίς λάμψη, κακοί αγωγοί, και τα στερεά τους θρυμματίζονται αντί να λυγίζουν. Ο γραφίτης είναι η γνωστή εξαίρεση: αμέταλλο που άγει τον ηλεκτρισμό.

Στις χημικές αντιδράσεις, τα άτομα των μετάλλων **χάνουν** εύκολα ηλεκτρόνια και γίνονται **θετικά ιόντα**, όπως το $\text{Na}^+$ ή το $\text{Cu}^{2+}$ στα άλατα που ήδη ξέρεις.

## Η σειρά δραστικότητας

Δεν χάνουν όλα τα μέταλλα ηλεκτρόνια το ίδιο εύκολα. Αν τα κατατάξεις από το πιο πρόθυμο στο πιο απρόθυμο, παίρνεις τη **σειρά δραστικότητας**:

$$
\begin{aligned}
&\text{K} \;\; \text{Na} \;\; \text{Ca} \;\; \text{Mg} \;\; \text{Al} \;\; \text{Zn} \;\; \text{Fe} \\
&\text{Sn} \;\; \text{Pb} \;\; (\text{H}) \;\; \text{Cu} \;\; \text{Hg} \;\; \text{Ag} \;\; \text{Au}
\end{aligned}
$$

Αριστερά, το κάλιο και το νάτριο: αντιδρούν βίαια ακόμα και με το νερό, γι' αυτό φυλάγονται κάτω από πετρέλαιο. Δεξιά, ο άργυρος και ο χρυσός: μένουν αναλλοίωτοι για αιώνες, γι' αυτό βρίσκουμε χρυσά κοσμήματα σε αρχαίους τάφους να λάμπουν ακόμα.

> **Κλειδί**
>
> **Απλή αντικατάσταση:** ένα μέταλλο διώχνει από την ένωσή του ένα άλλο μέταλλο **μόνο αν είναι δραστικότερο**, δηλαδή αν βρίσκεται **αριστερότερα** στη σειρά.
>
> $$
> \text{Fe} + \text{CuSO}_4 \rightarrow \text{FeSO}_4 + \text{Cu}
> $$
>
> Ο σίδηρος είναι αριστερά από τον χαλκό, άρα η αντίδραση γίνεται. Το ανάποδο, $\text{Cu} + \text{FeSO}_4$, δεν γίνεται.
>
> Το ίδιο ισχύει για το υδρογόνο των οξέων: τα μέταλλα **πριν** από το (H) αντιδρούν με το υδροχλωρικό οξύ και ελευθερώνουν αέριο υδρογόνο. Ο χαλκός, ο άργυρος και ο χρυσός, που είναι μετά, δεν αντιδρούν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γίνεται ή δεν γίνεται;*

Μια αντικατάσταση γράφεται με χημική εξίσωση, και η εξίσωση πρέπει να είναι ισοσταθμισμένη. Ο άργυρος είναι **μονοσθενής** και ο χαλκός **δισθενής**, οπότε εδώ οι συντελεστές δεν είναι όλοι $1$:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χαλκός σε νιτρικό άργυρο*

*Χάλκινο σύρμα σε διάλυμα νιτρικού αργύρου. Ο χαλκός είναι δραστικότερος και διώχνει τον άργυρο από την ένωση: οι γκρίζοι κρύσταλλοι γύρω από το σύρμα είναι άργυρος. Το διάλυμα, άχρωμο στην αρχή, έχει γίνει γαλάζιο από τα ιόντα χαλκού που πέρασαν σε αυτό.*

> **Πρόσεχε**
>
> «Το πιο δραστικό μέταλλο είναι και το πιο χρήσιμο.» **Όχι απαραίτητα.**
>
> Το νάτριο είναι πολύ δραστικό, και γι' αυτό είναι άχρηστο ως υλικό κατασκευής: στον αέρα αλλοιώνεται μέσα σε λίγα λεπτά, και με το νερό αντιδρά βίαια. Για σωλήνες νερού διαλέγουμε χαλκό, ακριβώς επειδή είναι **λίγο** δραστικός.

## Κράματα: μέταλλα ανακατεμένα

Τα καθαρά μέταλλα συχνά δεν είναι αρκετά καλά για τη δουλειά που θέλουμε. Ο καθαρός χρυσός είναι τόσο μαλακός που χαράζεται με το νύχι. Ο καθαρός σίδηρος σκουριάζει.

Γι' αυτό τα λιώνουμε μαζί με άλλα στοιχεία και φτιάχνουμε **κράματα**: ομογενή μείγματα ενός μετάλλου με άλλα μέταλλα ή με αμέταλλα. Το κράμα έχει **άλλες ιδιότητες** από τα συστατικά του, συνήθως είναι σκληρότερο, και συχνά λιώνει σε χαμηλότερη θερμοκρασία.

| Κράμα                  | Από τι φτιάχνεται                                                    | Γιατί το θέλουμε                                                                |
| ---------------------- | -------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------- |
| Ορείχαλκος             | Χαλκός και ψευδάργυρος                                               | Εύκολος στη μορφοποίηση, δεν οξειδώνεται εύκολα: βρύσες, πόμολα, πνευστά όργανα |
| Κρατέρωμα (μπρούντζος) | Χαλκός και κασσίτερος                                                | Σκληρότερο από τον χαλκό: αγάλματα, καμπάνες, όπλα της Εποχής του Χαλκού        |
| Χάλυβας (ατσάλι)       | Σίδηρος και λίγος άνθρακας, κάτω από $2\%$                           | Πολύ πιο σκληρός και ανθεκτικός από τον σίδηρο: κτίρια, γέφυρες, αυτοκίνητα     |
| Ανοξείδωτος χάλυβας    | Σίδηρος με χρώμιο (τουλάχιστον περίπου $10{,}5\%$) και συχνά νικέλιο | Δεν σκουριάζει: μαχαιροπίρουνα, νεροχύτες                                       |
| Χρυσός $18$ καρατίων   | $75\%$ χρυσός, το υπόλοιπο άργυρος και χαλκός                        | Σκληρότερος από τον καθαρό χρυσό, άρα δεν χαράζεται εύκολα                      |

Τα κέρματα των $10$, $20$ και $50$ λεπτών του ευρώ είναι από το λεγόμενο «σκανδιναβικό χρυσό»: ένα κράμα με περίπου $89\%$ χαλκό και μικρές ποσότητες αλουμινίου, ψευδαργύρου και κασσιτέρου. Δεν περιέχει καθόλου χρυσό· απλώς του μοιάζει.

*Ο Ηνίοχος των Δελφών, του 5ου αιώνα π.Χ., στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών. Είναι φτιαγμένος από κρατέρωμα, το κράμα χαλκού και κασσιτέρου του πίνακα, που λιώνει πιο εύκολα από τον καθαρό χαλκό και χύνεται σε καλούπια.*

> **Θυμήσου**
>
> - Μέταλλα: λάμψη, αγωγιμότητα, ελατά και όλκιμα, δίνουν θετικά ιόντα.
> - Σειρά δραστικότητας: το αριστερότερο μέταλλο διώχνει το δεξιότερο από την ένωσή του.
> - Μέταλλα πριν από το (H) ελευθερώνουν υδρογόνο από τα οξέα.
> - Κράμα: ομογενές μείγμα μετάλλου με άλλα στοιχεία, με ιδιότητες που δεν έχει κανένα από τα συστατικά μόνο του.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βάζεις ένα έλασμα ψευδαργύρου σε διάλυμα θειικού χαλκού. Γίνεται αντίδραση; Αν ναι, γράψε την εξίσωση.

1. Βρίσκω τα δύο μέταλλα στη σειρά: ο Zn είναι **αριστερά** από τον Cu, άρα είναι δραστικότερος.
2. Επομένως ο ψευδάργυρος διώχνει τον χαλκό από την ένωση. Ο ψευδάργυρος, όπως και ο χαλκός, είναι δισθενής, οπότε παίρνει ακριβώς τη θέση του:
   $$
   \text{Zn} + \text{CuSO}_4 \rightarrow \text{ZnSO}_4 + \text{Cu}
   $$
3. **Έλεγχος:** ένα Zn, ένα Cu, ένα S και τέσσερα O σε κάθε πλευρά. Η εξίσωση είναι ισοσταθμισμένη με όλους τους συντελεστές ίσους με $1$.
4. **Τι θα δεις:** κοκκινωπό χαλκό πάνω στο έλασμα, και το μπλε χρώμα να ξεθωριάζει, γιατί τα ιόντα $\text{Cu}^{2+}$, που δίνουν το χρώμα, αντικαθίστανται από άχρωμα ιόντα $\text{Zn}^{2+}$.

### Παράδειγμα 2: Ένα δαχτυλίδι γράφει «750». Τι σημαίνει αυτό, και πόσο καθαρό χρυσό περιέχει, αν ζυγίζει 4 g;

1. Το «750» σημαίνει $750$ μέρη χρυσού στα $1000$ του κράματος, δηλαδή $75\%$. Είναι ο χρυσός των $18$ καρατίων.
2. $$
   0{,}75 \times 4 = 3
   $$
3. Το δαχτυλίδι περιέχει $3\ \text{g}$ καθαρό χρυσό. Το υπόλοιπο $1\ \text{g}$ είναι άλλα μέταλλα, που το κάνουν σκληρότερο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια ιδιότητα έχουν σχεδόν όλα τα μέταλλα;
   - Άγουν καλά τον ηλεκτρισμό και τη θερμότητα
   - Είναι υγρά σε θερμοκρασία δωματίου
   - Θρυμματίζονται σε κομμάτια όταν τα χτυπήσεις με σφυρί
   - Σχηματίζουν αρνητικά ιόντα στα άλατα
2. Πότε ένα μέταλλο διώχνει ένα άλλο από την ένωσή του;
   - Όταν είναι δραστικότερο από το μέταλλο της ένωσης
   - Όταν έχει μεγαλύτερη μάζα από το μέταλλο που είναι στην ένωση
   - Όταν είναι λιγότερο δραστικό από το μέταλλο
   - Πάντα, αρκεί να ζεστάνεις αρκετά το διάλυμα
3. Γιατί ο χαλκός δεν ελευθερώνει υδρογόνο από το υδροχλωρικό οξύ;
   - Γιατί βρίσκεται μετά το υδρογόνο στη σειρά δραστικότητας
   - Γιατί είναι αμέταλλο και τα αμέταλλα δεν αντιδρούν ποτέ με τα οξέα
   - Γιατί βρίσκεται πριν από το υδρογόνο στη σειρά
   - Γιατί το υδροχλωρικό οξύ δεν περιέχει υδρογόνο
4. Ποιο ζευγάρι δίνει αντίδραση απλής αντικατάστασης;
   - Μαγνήσιο σε διάλυμα θειικού ψευδαργύρου
   - Άργυρος σε διάλυμα θειικού χαλκού
   - Χαλκός σε διάλυμα χλωριούχου νατρίου
   - Σίδηρος σε διάλυμα θειικού ψευδαργύρου
5. Τι είναι ένα κράμα;
   - Ομογενές μείγμα μετάλλου με άλλα μέταλλα ή αμέταλλα
   - Χημική ένωση ενός μετάλλου με το οξυγόνο του αέρα
   - Ένα μέταλλο σε εξαιρετικά καθαρή μορφή
   - Ετερογενές μείγμα από ρινίσματα δύο μετάλλων
6. Από τι αποτελείται ο κοινός χάλυβας;
   - Από σίδηρο με λίγο άνθρακα
   - Από χαλκό με λίγο κασσίτερο
   - Από χαλκό με ψευδάργυρο
   - Από καθαρό σίδηρο μόνο
7. Γιατί τα χρυσά κοσμήματα δεν φτιάχνονται συνήθως από καθαρό χρυσό;
   - Γιατί ο καθαρός χρυσός είναι πολύ μαλακός και χαράζεται
   - Γιατί ο καθαρός χρυσός σκουριάζει γρήγορα στον αέρα
   - Γιατί ο καθαρός χρυσός είναι υγρός στους 20 °C
   - Γιατί ο καθαρός χρυσός δεν άγει τη θερμότητα
8. Γιατί το νάτριο φυλάγεται βυθισμένο σε πετρέλαιο;
   - Γιατί είναι πολύ δραστικό και αντιδρά με τον αέρα και το νερό
   - Γιατί είναι πολύ λίγο δραστικό και θέλει βοήθεια για να αντιδράσει
   - Γιατί λιώνει σε θερμοκρασία δωματίου αν μείνει έξω
   - Γιατί το πετρέλαιο το μετατρέπει αργά σε κράμα

## Ασκήσεις

1. Ποιο είναι το μόνο μέταλλο που είναι υγρό σε θερμοκρασία δωματίου;
2. Ένα βραχιόλι από χρυσό $18$ καρατίων περιέχει $9$ g καθαρό χρυσό. Τα καράτια λένε πόσα από κάθε $24$ μέρη της μάζας είναι καθαρός χρυσός. Πόσο ζυγίζει το βραχιόλι, και πόσα γραμμάρια είναι τα άλλα μέταλλα;
3. Έχεις τρία άγνωστα μέταλλα Α, Β και Γ. Το Α βγάζει φυσαλίδες σε υδροχλωρικό οξύ, ενώ το Β και το Γ όχι. Ένα έλασμα του Β, μέσα σε διάλυμα άλατος του Γ, σκεπάζεται με Γ.
   α) Βάλε τα τρία μέταλλα και το (H) στη σειρά δραστικότητας, από το πιο δραστικό.
   β) Βάζεις ένα έλασμα του Α σε διάλυμα άλατος του Β. Θα γίνει αντίδραση;
   γ) Το ένα από τα τρία είναι ο σίδηρος, ένα ο χαλκός και ένα ο άργυρος. Ποιο είναι ποιο;
4. Ένα κομμάτι ορείχαλκου, κράμα χαλκού και ψευδαργύρου, ζυγίζει $20{,}0$ g. Το ρίχνεις σε υδροχλωρικό οξύ, σε περίσσεια, και περιμένεις ώσπου να σταματήσουν οι φυσαλίδες. Για κάθε $65$ g ψευδαργύρου που αντιδρούν βγαίνουν $2$ g υδρογόνου.
   α) Μένει στο τέλος κάποιο στερεό στο ποτήρι; Αν ναι, ποιο;
   β) Βγήκαν $0{,}24$ g υδρογόνου. Πόσο ψευδάργυρο είχε το κράμα, στα εκατό;
   γ) Ένας συμμαθητής λέει ότι θα έβρισκε τη σύσταση και χωρίς να μετρήσει το υδρογόνο. Πώς, και τι θα έβρισκε;
   δ) Κάνεις το ίδιο με ένα κέρμα των $20$ λεπτών, από «σκανδιναβικό χρυσό». Τι περιμένεις να δεις;
5. Βυθίζεις ένα έλασμα ψευδαργύρου σε διάλυμα θειικού χαλκού. Για κάθε $65$ g ψευδαργύρου που διαλύονται, σχηματίζονται $64$ g χαλκού. Θεώρησε ότι όλος ο χαλκός κάθεται πάνω στο έλασμα.
   α) Μετά από λίγη ώρα βγάζεις, ξεπλένεις και στεγνώνεις το έλασμα. Ζυγίζει περισσότερο ή λιγότερο από πριν; Γιατί, αφού σκεπάστηκε με χαλκό;
   β) Το έλασμα έχασε $0{,}05$ g. Πόσος χαλκός κάθεται πάνω του;
   γ) Στη θέση του ψευδαργύρου βάζεις σιδερένιο έλασμα, που για κάθε $56$ g σιδήρου αφήνει $64$ g χαλκού. Αν καθίσει πάλι $3{,}2$ g χαλκός, πώς αλλάζει η μάζα του ελάσματος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/metals
