# Οργανικές ενώσεις — υδρογονάνθρακες

> Ο άνθρακας δένεται με τέσσερα, και από εκεί ξεκινούν όλα.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/hydrocarbons

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει τόσο πολλές ενώσεις.
- Να γράφεις τον τύπο ενός αλκανίου από τον αριθμό των ανθράκων.
- Να συνδέεις το μήκος της αλυσίδας με τη φυσική κατάσταση της ένωσης.

## Ένα στοιχείο, εκατομμύρια ενώσεις

Τα γνωστά χημικά στοιχεία είναι $118$. Οι γνωστές ενώσεις του **άνθρακα**, μόνες τους, ξεπερνούν τα δέκα εκατομμύρια.

Ο λόγος βρίσκεται στη θέση του στον περιοδικό πίνακα: ο άνθρακας έχει **τέσσερα** ηλεκτρόνια στην εξωτερική στιβάδα, οπότε σχηματίζει **τέσσερις** δεσμούς — και, κρίσιμα, δένεται και με τον **εαυτό του**.

*Άτομο άνθρακα με 6 πρωτόνια και 6 νετρόνια στον πυρήνα, και 6 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K και 4 στην εξωτερική στιβάδα L.*

Έτσι φτιάχνονται αλυσίδες, διακλαδώσεις και δακτύλιοι οποιουδήποτε μήκους.

## Υδρογονάνθρακες

**Υδρογονάνθρακες** είναι οι ενώσεις που περιέχουν **μόνο** άνθρακα και υδρογόνο.

Οι απλούστεροι είναι τα **αλκάνια**: αλυσίδες με απλούς δεσμούς, όπου κάθε άνθρακας κρατά όσα υδρογόνα χωράει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χτίσε την αλυσίδα*

Ο γενικός τύπος των αλκανίων:

$$
\text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu+2}
$$

Το $2\nu + 2$ δεν είναι αυθαίρετο: κάθε άνθρακας της αλυσίδας κρατά δύο υδρογόνα, και οι δύο άκρες από ένα επιπλέον.

> **Κλειδί**
>
> Οι ενώσεις που διαφέρουν μεταξύ τους κατά ένα $\text{CH}_2$ σχηματίζουν **ομόλογη σειρά**.
>
> Οι ιδιότητές τους αλλάζουν **σταδιακά**, όχι απότομα: όσο μεγαλώνει η αλυσίδα, ανεβαίνει το σημείο βρασμού και η ένωση περνά από αέρια σε υγρή και τελικά σε στερεή.
>
> Γι' αυτό είναι δυνατή η διύλιση του πετρελαίου: τα κλάσματά του χωρίζονται ακριβώς επειδή βράζουν σε διαφορετικές θερμοκρασίες.

## Πέρα από τα αλκάνια

Όταν δύο άνθρακες μοιράζονται **διπλό** δεσμό, η ένωση λέγεται **αλκένιο**. Με **τριπλό**, **αλκίνιο**.

Το αιθένιο χρησιμοποιείται στην παραγωγή πλαστικών. Το αιθίνιο, γνωστό ως ασετιλίνη, καίγεται σε πολύ υψηλή θερμοκρασία και χρησιμοποιείται σε συγκολλήσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο τύπος $\text{C}_4\text{H}_{10}$ αντιστοιχεί σε **δύο** διαφορετικές ενώσεις.
>
> Τα τέσσερα άτομα άνθρακα μπορούν να είναι σε ευθεία αλυσίδα ή να σχηματίζουν διακλάδωση. Ίδιος τύπος, άλλη δομή, άλλες ιδιότητες.
>
> Τέτοιες ενώσεις λέγονται **ισομερή**, και είναι ένας ακόμη λόγος που οι οργανικές ενώσεις είναι τόσο πολλές.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς γράφεις τον τύπο ενός αλκανίου χωρίς πίνακα:
>
> Μέτρησε τους άνθρακες. Πολλαπλασίασε επί $2$. Πρόσθεσε $2$.
>
> Για $\nu = 8$, το οκτάνιο: $2 \times 8 + 2 = 18$, άρα $\text{C}_8\text{H}_{18}$ — ένα από τα βασικά συστατικά της βενζίνης.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε τον μοριακό τύπο του προπανίου, που έχει τρεις άνθρακες.

1. Εφαρμόζω τον γενικό τύπο των αλκανίων.
2. $$
   2 \times 3 + 2 = 8
   $$
3. Άρα ο τύπος είναι $\text{C}_3\text{H}_8$.
4. **Έλεγχος με το σχήμα:** οι δύο ακραίοι άνθρακες κρατούν από τρία υδρογόνα και ο μεσαίος δύο. Σύνολο $3 + 2 + 3 = 8$. Συμφωνεί.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το μεθάνιο είναι αέριο ενώ η παραφίνη είναι στερεή;

1. Και τα δύο είναι υδρογονάνθρακες, με την ίδια λογική δομής.
2. Το μεθάνιο έχει **έναν** άνθρακα. Η παραφίνη έχει αλυσίδες με **είκοσι και πλέον**.
3. Όσο μεγαλύτερο το μόριο, τόσο ισχυρότερες οι ελκτικές δυνάμεις ανάμεσα στα μόρια — και τόσο δυσκολότερα ξεκολλούν το ένα από το άλλο.
4. Γι' αυτό η ομόλογη σειρά περνά σταδιακά από αέρια, σε υγρά και τελικά σε στερεά, χωρίς κανένα απότομο άλμα.

### Παράδειγμα 3: Πόσα υδρογόνα έχει το δεκάνιο, με δέκα άνθρακες;

1. $$
   2 \times 10 + 2 = 22
   $$
2. Ο τύπος είναι $\text{C}_{10}\text{H}_{22}$.
3. Με δέκα άνθρακες, η ένωση είναι **υγρή** σε θερμοκρασία δωματίου και βρίσκεται στο κλάσμα της κηροζίνης.
4. Η πρόβλεψη έγινε χωρίς πίνακα και χωρίς σχήμα: αρκεί ο κανόνας της ομόλογης σειράς.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο άνθρακας σχηματίζει τόσο μεγάλο πλήθος ενώσεων;
   - Γιατί κάνει τέσσερις δεσμούς και δένεται και με άλλους άνθρακες
   - Γιατί είναι το πιο άφθονο στοιχείο στον φλοιό και στην ατμόσφαιρα της Γης
   - Γιατί έχει μεγάλη ατομική μάζα και πολλά ηλεκτρόνια
   - Γιατί είναι μέταλλο και δίνει εύκολα ηλεκτρόνια
2. Ποιος είναι ο τύπος του αλκανίου με $5$ άτομα άνθρακα;
   - $\text{C}_5\text{H}_{12}$
   - $\text{C}_5\text{H}_{10}$
   - $\text{C}_5\text{H}_5$
   - $\text{C}_5\text{H}_{11}$
3. Γιατί το βουτάνιο είναι αέριο και το εξάνιο υγρό;
   - Γιατί το μεγαλύτερο μόριο έλκεται ισχυρότερα με τα γειτονικά του
   - Γιατί το εξάνιο περιέχει και οξυγόνο στο μόριό του
   - Γιατί το βουτάνιο έχει βαρύτερα και μεγαλύτερα μόρια από το εξάνιο
   - Γιατί το βουτάνιο δεν έχει δεσμούς ανάμεσα στους άνθρακες
4. Τι είναι τα ισομερή;
   - Ενώσεις με ίδιο μοριακό τύπο και διαφορετική δομή
   - Ενώσεις με ίδια δομή και διαφορετικό τύπο
   - Ισότοπα του άνθρακα
   - Ενώσεις που αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο
5. Τι είναι μια ομόλογη σειρά;
   - Ενώσεις που διαφέρουν διαδοχικά κατά ένα $\text{CH}_2$
   - Ενώσεις με την ίδια μάζα και ίδιο τύπο
   - Ενώσεις που βράζουν στην ίδια θερμοκρασία
   - Ενώσεις που περιέχουν μόνο άνθρακα
6. Ποιος είναι ο μοριακός τύπος του μεθανίου;
   - $\text{CH}_4$
   - $\text{C}_2\text{H}_6$
   - $\text{CH}_2$
   - $\text{C}_2\text{H}_4$
7. Τι διαφορά έχει ένα αλκάνιο από ένα αλκένιο;
   - Το αλκένιο έχει διπλό δεσμό ανάμεσα σε δύο άνθρακες
   - Το αλκάνιο έχει τον διπλό δεσμό, όχι το αλκένιο
   - Το αλκένιο δεν περιέχει καθόλου υδρογόνο
   - Διαφέρουν μόνο στο όνομα, όχι στη δομή ή στις ιδιότητες
8. Πώς επηρεάζει το μήκος της ανθρακικής αλυσίδας το σημείο βρασμού;
   - Όσο μεγαλώνει η αλυσίδα, τόσο ανεβαίνει το σημείο βρασμού
   - Όσο μεγαλώνει η αλυσίδα, τόσο πέφτει
   - Δεν το επηρεάζει: όλα βράζουν στους ίδιους βαθμούς
   - Αλλάζει από ένωση σε ένωση χωρίς κανόνα

## Ασκήσεις

1. Ποιος είναι ο μοριακός τύπος του αιθανίου, που έχει δύο άνθρακες;
2. Ένα αλκάνιο έχει $14$ άτομα υδρογόνου. Πόσους άνθρακες έχει, πώς λέγεται, και είναι αέριο ή υγρό σε θερμοκρασία δωματίου;
3. Σε ένα αλκάνιο τα άτομα υδρογόνου είναι $2{,}25$ φορές τα άτομα άνθρακα.
   α) Ποιος είναι ο μοριακός του τύπος;
   β) Πώς αλλάζει αυτός ο λόγος όσο μακραίνει η αλυσίδα; Μπορεί να γίνει ποτέ $2$ ή μικρότερος;
4. Δύο μόρια αλκανίων, ένα από το καθένα, έχουν μαζί $25$ άτομα, άνθρακα και υδρογόνου.
   α) Αν τα δύο αλκάνια είναι διαδοχικά μέλη της ομόλογης σειράς, ποια είναι;
   β) Χωρίς αυτόν τον όρο, ποια ζευγάρια αλκανίων είναι δυνατά;
   γ) Δείξε ότι κανένα ζευγάρι μορίων αλκανίων δεν έχει μαζί $30$ άτομα.
5. Το βουτάνιο, $\text{C}_4\text{H}_{10}$, έχει δύο ισομερή: την ευθεία αλυσίδα, και μια αλυσίδα τριών ανθράκων με τον τέταρτο δεμένο στον μεσαίο. Δύο σχήματα δείχνουν το ίδιο μόριο αν κάθε άτομο είναι δεμένο με τα ίδια άτομα, όπως κι αν είναι σχεδιασμένα.
   α) Πόσα ισομερή έχει το πεντάνιο, $\text{C}_5\text{H}_{12}$;
   β) Ένας συμμαθητής σχεδιάζει την ευθεία αλυσίδα των πέντε ανθράκων λυγισμένη σε σχήμα Π. Σε ένα δεύτερο σχήμα δένει τον πέμπτο άνθρακα στον ακριανό άνθρακα μιας αλυσίδας τεσσάρων. Λέει ότι βρήκε δύο ισομερή ακόμη. Έχει δίκιο;
   γ) Γιατί το προπάνιο, $\text{C}_3\text{H}_8$, δεν έχει ισομερή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/hydrocarbons
