# Πετρέλαιο, καύσιμα και περιβάλλον

> Τι βγαίνει από την καύση, και πού καταλήγει.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/fuels-environment

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τι παράγει η πλήρης και τι η ατελής καύση.
- Να συνδέεις τα προϊόντα της καύσης με το φαινόμενο του θερμοκηπίου και την όξινη βροχή.
- Να συγκρίνεις καύσιμα ως προς τις εκπομπές τους.

## Τι βγαίνει από την καύση

Το πετρέλαιο είναι μείγμα υδρογονανθράκων. Στο διυλιστήριο χωρίζεται με **κλασματική απόσταξη**: κάθε κλάσμα βράζει σε διαφορετική θερμοκρασία, γιατί έχει διαφορετικό μήκος αλυσίδας.

| Κλάσμα                 | Χρήση             |
| ---------------------- | ----------------- |
| υγραέριο               | φιάλες, αναπτήρες |
| βενζίνη                | αυτοκίνητα        |
| κηροζίνη               | αεροπλάνα         |
| πετρέλαιο ντίζελ       | φορτηγά, θέρμανση |
| λιπαντικά και άσφαλτος | μηχανές, δρόμοι   |

*Το διυλιστήριο στους Αγίους Θεοδώρους της Κορινθίας. Εδώ το αργό πετρέλαιο χωρίζεται με κλασματική απόσταξη σε κλάσματα σαν αυτά του πίνακα.*

Όταν καίγεται ένας υδρογονάνθρακας με **επαρκές οξυγόνο**, τα προϊόντα είναι πάντα δύο:

$$
\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}
$$

**Διοξείδιο του άνθρακα** και **νερό**. Αυτή είναι η **πλήρης** καύση.

## Η ατελής καύση

Με λίγο οξυγόνο, η καύση δεν ολοκληρώνεται. Τότε παράγονται:

- **Μονοξείδιο του άνθρακα** ($\text{CO}$): άχρωμο, άοσμο και θανατηφόρο.
- **Αιθάλη**: σωματίδια άνθρακα, η μαύρη καπνιά.

Το μονοξείδιο δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη πολύ ισχυρότερα από το οξυγόνο και εμποδίζει τη μεταφορά του στο σώμα. Δεν το αντιλαμβάνεσαι με καμία αίσθηση.

> **Πρόσεχε**
>
> Μαγκάλι ή ψησταριά με κάρβουνα δεν μπαίνουν **ποτέ** σε εσωτερικό χώρο, ούτε με ανοιχτό παράθυρο. Σόμπα και θερμοσίφωνας αερίου θέλουν **αερισμό** και τακτικό έλεγχο από τεχνικό, και ένας ανιχνευτής μονοξειδίου στο σπίτι δίνει τον συναγερμό που δεν δίνουν οι αισθήσεις.
>
> Η αιτία των δηλητηριάσεων δεν είναι το «ξόδεμα» του οξυγόνου αλλά το **μονοξείδιο** που παράγεται όταν αυτό αρχίσει να λιγοστεύει.
>
> Κίτρινη ή πορτοκαλί φλόγα σε συσκευή αερίου είναι σήμα ατελούς καύσης. Η σωστή φλόγα είναι **μπλε**.

*Η φλόγα ενός λύχνου Bunsen καθώς ανοίγει σιγά σιγά η είσοδος του αέρα, από το 1 ως το 4. Με λίγο αέρα η φλόγα είναι κίτρινη: λάμπουν πυρακτωμένα σωματίδια αιθάλης, σημάδι ατελούς καύσης. Με άφθονο αέρα γίνεται μπλε: η καύση είναι πλήρης.*

## Οι συνέπειες στο περιβάλλον

**Φαινόμενο του θερμοκηπίου:** αέρια της ατμόσφαιρας, κυρίως οι υδρατμοί και το διοξείδιο του άνθρακα, αφήνουν το ηλιακό φως να μπει, αλλά εμποδίζουν μέρος της θερμότητας να φύγει. Χωρίς το φαινόμενο η μέση θερμοκρασία της Γης θα ήταν περίπου $-18\;^\circ$C αντί για περίπου $15\;^\circ$C — οι καύσεις όμως προσθέτουν διοξείδιο, το **ενισχύουν**, και η μέση θερμοκρασία ανεβαίνει.

**Όξινη βροχή:** τα καύσιμα περιέχουν προσμείξεις θείου. Στην καύση δίνουν οξείδια του θείου, που με την υγρασία σχηματίζουν θειικό οξύ. Και στις υψηλές θερμοκρασίες των κινητήρων και των εργοστασίων το άζωτο του αέρα δίνει οξείδια του αζώτου, που σχηματίζουν νιτρικό οξύ.

**Αιωρούμενα σωματίδια:** η αιθάλη επιβαρύνει το αναπνευστικό, ιδιαίτερα σε πόλεις με λεκανοπέδιο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εκπομπές διοξειδίου ανά κιλοβατώρα ρεύματος*

> **Κλειδί**
>
> Το διοξείδιο του άνθρακα **δεν** είναι ρύπος με τη συνηθισμένη έννοια: στις συγκεντρώσεις του αέρα δεν είναι τοξικό και δεν βρομίζει.
>
> Είναι πρόβλημα λόγω **ποσότητας**. Κάθε λίτρο βενζίνης παράγει περίπου $2{,}3$ κιλά διοξειδίου, και το σύνολο των καύσεων του πλανήτη αλλάζει τη σύσταση της ατμόσφαιρας.
>
> Γι' αυτό η λύση δεν είναι φίλτρο — είναι λιγότερη καύση.

> **Θυμήσου**
>
> Τι διορθώνει τι:
>
> **Καταλύτης αυτοκινήτου:** μετατρέπει το μονοξείδιο σε διοξείδιο, τα άκαυστα υπολείμματα καυσίμου σε διοξείδιο και νερό, και τα οξείδια του αζώτου σε άζωτο. Δεν μειώνει το διοξείδιο.
>
> **Αποθείωση καυσίμων:** αφαιρεί το θείο, άρα περιορίζει την όξινη βροχή.
>
> **Φίλτρα σωματιδίων:** συγκρατούν την αιθάλη.
>
> Καμία από τις τρεις δεν αγγίζει το διοξείδιο του άνθρακα. Αυτό μειώνεται μόνο με λιγότερη κατανάλωση ή με πηγές που δεν καίνε.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε την πλήρη καύση του προπανίου, C₃H₈.

1. Τα προϊόντα είναι πάντα διοξείδιο του άνθρακα και νερό.

   Οι τρεις άνθρακες δίνουν $3\text{CO}_2$, τα οκτώ υδρογόνα δίνουν $4\text{H}_2\text{O}$.
2. Μετράω τα οξυγόνα δεξιά: $3 \times 2 + 4 = 10$ άτομα.
3. Άρα χρειάζονται $5$ μόρια $\text{O}_2$ αριστερά:
   $$
   \text{C}_3\text{H}_8 + 5\text{O}_2 \rightarrow 3\text{CO}_2 + 4\text{H}_2\text{O}
   $$
4. **Έλεγχος:** άνθρακες $3$ και $3$, υδρογόνα $8$ και $8$, οξυγόνα $10$ και $10$. Ισοσταθμισμένη.

### Παράδειγμα 2: Η φλόγα του θερμοσίφωνα αερίου είναι κίτρινη. Τι σημαίνει και τι κάνεις;

1. Η σωστή φλόγα καύσης αερίου είναι **μπλε**. Το κίτρινο χρώμα προέρχεται από πυρακτωμένα σωματίδια **αιθάλης**.
2. Αιθάλη σημαίνει **ατελής** καύση, άρα και παραγωγή **μονοξειδίου του άνθρακα**.
3. Το μονοξείδιο είναι άοσμο και θανατηφόρο: δεν υπάρχει αίσθηση που να σε προειδοποιήσει.
4. Η σωστή ενέργεια: κλείνεις τη συσκευή, ανοίγεις παράθυρα και καλείς τεχνικό. Το πρόβλημα είναι συνήθως ανεπαρκής παροχή αέρα ή βουλωμένος καυστήρας.

   Αν κάποιος στο σπίτι έχει πονοκέφαλο, ζάλη ή ναυτία, βγαίνετε όλοι στον καθαρό αέρα και καλείς το $112$.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η όξινη βροχή καταστρέφει τα μάρμαρα;

1. Η όξινη βροχή περιέχει θειικό και νιτρικό οξύ, από τα οξείδια που εκλύονται στις καύσεις.
2. Το μάρμαρο είναι **ανθρακικό ασβέστιο**.
3. Τα οξέα αντιδρούν με τα ανθρακικά άλατα: το στερεό διαλύεται και εκλύεται διοξείδιο του άνθρακα.
4. Το ίδιο συμβαίνει με το ξίδι στον βραστήρα — μόνο που εδώ το «άλας» είναι ο Παρθενώνας.

   Γι' αυτό τα αυθεντικά γλυπτά μεταφέρονται σε μουσεία και στη θέση τους μπαίνουν αντίγραφα.

*Οι Καρυάτιδες του Ερεχθείου στην Ακρόπολη. Αυτές που στέκονται σήμερα στη θέση τους είναι αντίγραφα· τις αρχαίες τις μετέφεραν σε μουσεία για να τις προστατέψουν από τη ρύπανση του αέρα.*

## Ερωτήσεις

1. Τι παράγει η **πλήρης** καύση ενός υδρογονάνθρακα;
   - Διοξείδιο του άνθρακα και νερό
   - Μονοξείδιο του άνθρακα και νερό
   - Μόνο θερμότητα
   - Οξυγόνο και άνθρακα
2. Γιατί το μονοξείδιο του άνθρακα είναι τόσο επικίνδυνο;
   - Γιατί είναι άοσμο και δεσμεύει την αιμοσφαιρίνη αντί του οξυγόνου
   - Γιατί έχει έντονη μυρωδιά που ερεθίζει τους πνεύμονες και προκαλεί ασφυξία
   - Γιατί είναι εκρηκτικό
   - Γιατί καταστρέφει το όζον
3. Η φλόγα μιας συσκευής αερίου είναι κίτρινη αντί για μπλε. Τι σημαίνει;
   - Ατελής καύση, άρα κίνδυνος μονοξειδίου
   - Ότι η συσκευή δουλεύει πιο αποδοτικά
   - Ότι το αέριο είναι καθαρότερο
   - Τίποτα, είναι φυσιολογικό
4. Τι κάνει ο καταλύτης ενός αυτοκινήτου;
   - Μετατρέπει το μονοξείδιο σε διοξείδιο και τα οξείδια του αζώτου σε άζωτο
   - Μετατρέπει το διοξείδιο του άνθρακα σε οξυγόνο και άνθρακα
   - Αφαιρεί το θείο από το καύσιμο πριν αυτό φτάσει στους κυλίνδρους του κινητήρα
   - Επιταχύνει την καύση στους κυλίνδρους και αυξάνει την ισχύ
5. Ποια πρόσμειξη των καυσίμων ευθύνεται κυρίως για την όξινη βροχή;
   - Το θείο
   - Ο άνθρακας
   - Το υδρογόνο
   - Ο μόλυβδος
6. Τι είναι το φαινόμενο του θερμοκηπίου;
   - Αέρια της ατμόσφαιρας κρατούν μέρος της θερμότητας που θα έφευγε στο διάστημα
   - Η τρύπα του όζοντος, που αφήνει την υπεριώδη ακτινοβολία να περάσει
   - Η όξινη βροχή, που σχηματίζεται από τα οξείδια των καύσεων
   - Η αύξηση της ακτινοβολίας που στέλνει ο Ήλιος στη Γη τις τελευταίες δεκαετίες
7. Τι είναι η όξινη βροχή και από πού προέρχεται;
   - Βροχή με διαλυμένα οξείδια του θείου και του αζώτου από καύσεις
   - Βροχή που πέφτει πάνω σε εδάφη πλούσια σε οξέα
   - Βροχή με pH πάνω από $7$, λόγω αμμωνίας
   - Βροχή που περιέχει μόνο διοξείδιο του άνθρακα από τις εξατμίσεις
8. Για την ίδια ποσότητα ενέργειας, ποιο ορυκτό καύσιμο εκλύει το λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα;
   - Το φυσικό αέριο
   - Ο λιγνίτης
   - Το πετρέλαιο ντίζελ
   - Το πετρέλαιο θέρμανσης

## Ασκήσεις

1. Γράψε με χημικούς τύπους τα δύο προϊόντα της πλήρους καύσης του μεθανίου $\text{CH}_4$.
2. Ισοστάθμισε την πλήρη καύση του βουτανίου του αναπτήρα, $\text{C}_4\text{H}_{10} + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O}$. Δώσε τους συντελεστές με τη σειρά, ακέραιους και όσο γίνεται μικρούς.
3. Κάθε πρωί ο γονιός σου σε πηγαίνει με το αυτοκίνητο στο σχολείο και γυρίζει στο σπίτι. Το μεσημέρι έρχεται να σε πάρει. Την απόσταση και τις μέρες του σχολείου τις εκτιμάς εσύ. Από τα παρακάτω, χρησιμοποίησε όσα χρειάζεσαι: το αυτοκίνητο καίει στην πόλη περίπου $7$ λίτρα βενζίνη στα $100$ km· το ρεζερβουάρ του χωράει $50$ λίτρα· ένα λίτρο βενζίνης ζυγίζει $0{,}75$ kg· κάθε kg βενζίνης δίνει στην καύση $3{,}1$ kg διοξειδίου του άνθρακα· το αυτοκίνητο ζυγίζει $1{,}2$ τόνους.
   α) Πόσο διοξείδιο του άνθρακα βγαίνει σε μια σχολική χρονιά από αυτές τις διαδρομές;
   β) Σε πόσες σχολικές χρονιές το διοξείδιο αυτό ξεπερνά σε μάζα το ίδιο το αυτοκίνητο;
4. Η πλήρης καύση ενός μορίου ενός αλκανίου χρειάζεται $8$ μόρια οξυγόνου.
   α) Ποιο είναι το αλκάνιο;
   β) Σε έναν χαλασμένο καυστήρα, κάθε $2$ μόρια αυτού του αλκανίου βρίσκουν μόνο $13$ μόρια οξυγόνου. Όλο το υδρογόνο γίνεται νερό, και κάθε άνθρακας γίνεται $\text{CO}_2$ ή $\text{CO}$, χωρίς αιθάλη. Πόσα μόρια από το καθένα βγαίνουν;
   γ) Με πόσα μόρια οξυγόνου, για τα ίδια $2$ μόρια, θα έβγαινε μόνο $\text{CO}$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/fuels-environment
