# Η αιθανόλη

> Πώς φτιάχνεται το οινόπνευμα με ζύμωση, τι είναι οι αλκοολικοί βαθμοί, και τι κάνει στον οργανισμό.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/ethanol

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις τον τύπο της αιθανόλης και να αναγνωρίζεις το υδροξύλιο ως τη χαρακτηριστική ομάδα των αλκοολών.
- Να περιγράφεις την παραγωγή της αιθανόλης με αλκοολική ζύμωση και να υπολογίζεις τον όγκο της από τους αλκοολικούς βαθμούς.
- Να εξηγείς με στοιχεία τι κάνει η αιθανόλη στον οργανισμό και γιατί ο νόμος προστατεύει τους ανηλίκους.

## Ένα μόριο, πολλές δουλειές

Το αντισηπτικό που βάζεις σε ένα γδάρσιμο, το μπλε οινόπνευμα του γκαζιζέρ, ένα μέρος της βενζίνης στο πρατήριο, και το κρασί ή η μπίρα: όλα αυτά περιέχουν την ίδια ουσία, την **αιθανόλη**. Στην καθημερινή γλώσσα τη λέμε **οινόπνευμα** ή απλώς **αλκοόλ**.

Σε αυτή την ενότητα θα δεις τι είναι χημικά, πώς φτιάχνεται, και τι κάνει όταν μπαίνει στο σώμα.

## Τι είναι η αιθανόλη

Ο τύπος της είναι $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH}$, ή πιο σύντομα $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH}$.

Μοιάζει με το αιθάνιο, $\text{CH}_3\text{CH}_3$, με μία διαφορά: στη θέση ενός υδρογόνου υπάρχει η ομάδα **$-\text{OH}$**, το **υδροξύλιο**. Όλες οι ενώσεις που έχουν υδροξύλιο δεμένο σε αλυσίδα ανθράκων λέγονται **αλκοόλες**, και το όνομά τους τελειώνει σε **-όλη**: μεθανόλη, αιθανόλη, προπανόλη.

Αυτή η μικρή ομάδα αλλάζει τα πάντα. Το αιθάνιο είναι αέριο που δεν ανακατεύεται με το νερό. Η αιθανόλη είναι **υγρό** που βράζει στους $78\ ^\circ\text{C}$ και **αναμειγνύεται με το νερό σε οποιαδήποτε αναλογία**. Είναι άχρωμη, με χαρακτηριστική οσμή, ελαφρύτερη από το νερό (πυκνότητα περίπου $0{,}79\ \text{g/mL}$), και καίγεται με γαλάζια φλόγα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η άκρη της αλυσίδας αποφασίζει*

## Πώς φτιάχνεται: η αλκοολική ζύμωση

Στην ενότητα για τις αντιδράσεις της καθημερινής ζωής είδες τη **ζύμωση**. Η **αλκοολική ζύμωση** είναι η πιο παλιά χημική βιομηχανία του ανθρώπου: οι **ζυμομύκητες** (μαγιά), χωρίς οξυγόνο, μετατρέπουν τη γλυκόζη των φρούτων ή των δημητριακών σε αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα. Οι ζυμομύκητες δίνουν τα ένζυμα της αντίδρασης, αλλά δεν γράφονται στην εξίσωση:

$$
\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 \rightarrow 2\,\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} + 2\,\text{CO}_2
$$

Το $\text{CO}_2$ είναι οι φυσαλίδες που βλέπεις στον μούστο που «βράζει», και αυτό που φουσκώνει τη ζύμη του ψωμιού (εκεί η αιθανόλη εξατμίζεται στον φούρνο).

*Μούστος από κόκκινα σταφύλια την ώρα της ζύμωσης. Ο ροζ αφρός είναι φυσαλίδες διοξειδίου του άνθρακα που βγάζουν οι ζυμομύκητες, και σπρώχνουν τις φλούδες και τα κουκούτσια στην επιφάνεια.*

Η ζύμωση σταματά όταν η αιθανόλη φτάσει περίπου στο $15\%$, γιατί σε τόσο αλκοόλ οι ίδιοι οι ζυμομύκητες πεθαίνουν. Για πιο δυνατά ποτά χρειάζεται **απόσταξη**: η αιθανόλη βράζει στους $78\ ^\circ\text{C}$, πριν από το νερό, οπότε οι πρώτοι ατμοί είναι πλουσιότεροι σε αλκοόλ.

## Οι αλκοολικοί βαθμοί

Ο **αλκοολικός βαθμός** ενός ποτού είναι τα **mL αιθανόλης σε $100$ mL ποτού**. Στην ετικέτα γράφεται π.χ. «$5\%\ \text{vol}$».

| Ποτό                                       | Συνήθεις αλκοολικοί βαθμοί |
| ------------------------------------------ | -------------------------- |
| Μπίρα                                      | περίπου $4$–$6$            |
| Κρασί                                      | περίπου $11$–$14$          |
| Ποτά από απόσταξη (τσίπουρο, ούζο, ουίσκι) | περίπου $38$–$45$          |

## Τι κάνει η αιθανόλη στον οργανισμό

Η αιθανόλη απορροφάται γρήγορα από το στομάχι και το έντερο, περνά στο αίμα και φτάνει σε όλο το σώμα, και στον εγκέφαλο. Εκεί δρα ως **κατασταλτικό** του νευρικού συστήματος: επιβραδύνει τα αντανακλαστικά, θολώνει την κρίση, χαλάει τον συντονισμό των κινήσεων. Σε μεγάλη ποσότητα σε λίγο χρόνο μπορεί να προκαλέσει εμετό, απώλεια των αισθήσεων και **αλκοολική δηλητηρίαση**, που μπορεί να είναι θανατηφόρα.

Το **ήπαρ** (συκώτι) διασπά την αιθανόλη με αργό, σταθερό ρυθμό. Με τα χρόνια, η συχνή κατανάλωση βλάπτει το ήπαρ (μέχρι και κίρρωση), την καρδιά και το νευρικό σύστημα, και μπορεί να οδηγήσει σε **εξάρτηση**.

Τι λένε οι επίσημοι φορείς:

- Ο **Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας** (Ευρωπαϊκό Γραφείο, 2023) δηλώνει ότι **δεν υπάρχει ασφαλής ποσότητα** αλκοόλ για την υγεία. Η αιθανόλη είναι ταξινομημένη από τον Διεθνή Οργανισμό Έρευνας για τον Καρκίνο στην **Ομάδα 1** των καρκινογόνων, μαζί με τον καπνό και τον αμίαντο, και συνδέεται με τουλάχιστον επτά είδη καρκίνου.
- Σύμφωνα με την έκθεση του ΠΟΥ του $2024$, με στοιχεία του $2019$, περίπου **$2{,}6$ εκατομμύρια θάνατοι τον χρόνο** στον κόσμο οφείλονται στο αλκοόλ, περίπου το $4{,}7\%$ όλων των θανάτων, από ασθένειες, τροχαία και βία.
- Ο εγκέφαλος των εφήβων **αναπτύσσεται ακόμα**, και γι' αυτό είναι πιο ευάλωτος στις βλάβες από το αλκοόλ.

**Ο νόμος στην Ελλάδα.** Απαγορεύεται η πώληση, η προσφορά και η διάθεση αλκοολούχων ποτών σε **ανηλίκους**, δηλαδή σε όσους είναι κάτω των $18$, καθώς και η κατανάλωσή τους από ανηλίκους σε δημόσιους χώρους (ν. 3730/2008, όπως τροποποιήθηκε με τον ν. 5216/2025, που έκανε την παραβίαση ποινικό αδίκημα). Για τους οδηγούς, το όριο αλκοόλ στο αίμα είναι $0{,}5$ g ανά λίτρο, και για τους νέους οδηγούς, τους μοτοσικλετιστές και τους επαγγελματίες οδηγούς $0{,}2$ g ανά λίτρο.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ένας καφές ή ένα κρύο ντους ξεμεθάει.» **Όχι.**
>
> Ο καφές μπορεί να σε κάνει να νιώθεις πιο ξύπνιος, αλλά η αιθανόλη μένει στο αίμα όσο ακριβώς θα έμενε και χωρίς αυτόν. Το ήπαρ τη διασπά με τον δικό του σταθερό ρυθμό, και **μόνο ο χρόνος** τη βγάζει από το σώμα.

> **Πρόσεχε**
>
> Το **μπλε οινόπνευμα** του σπιτιού και τα παράνομα ποτά άγνωστης προέλευσης μπορεί να περιέχουν **μεθανόλη**, $\text{CH}_3\text{OH}$. Μοιάζει με την αιθανόλη, αλλά είναι πολύ πιο τοξική: ακόμα και μικρή ποσότητα μπορεί να προκαλέσει τύφλωση ή θάνατο.

## Η αιθανόλη ως καύσιμο

Η αιθανόλη καίγεται καθαρά, δίνοντας διοξείδιο του άνθρακα και νερό. Η **βιοαιθανόλη**, από τη ζύμωση φυτών όπως το ζαχαροκάλαμο και το καλαμπόκι, αναμειγνύεται με τη βενζίνη σε πολλές χώρες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισοστάθμισε την καύση της αιθανόλης*

> **Κλειδί**
>
> Η αιθανόλη είναι μια μικρή οργανική ένωση με υδροξύλιο, $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH}$. Φτιάχνεται με **αλκοολική ζύμωση** της γλυκόζης από ζυμομύκητες, και οι **αλκοολικοί βαθμοί** λένε πόσα mL της περιέχουν τα $100$ mL ενός ποτού.
>
> Είναι χρήσιμη ως διαλύτης, αντισηπτικό και καύσιμο. Ως ποτό είναι **ψυχοδραστική και τοξική ουσία**: σύμφωνα με τον ΠΟΥ δεν υπάρχει ασφαλής ποσότητα, και στους ανηλίκους απαγορεύεται από τον νόμο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα κουτάκι μπίρας έχει 330 mL και γράφει 5% vol. Πόσα mL και πόσα γραμμάρια αιθανόλης περιέχει;

1. Το $5\%\ \text{vol}$ σημαίνει $5$ mL αιθανόλης σε κάθε $100$ mL:
   $$
   0{,}05 \times 330 = 16{,}5\ \text{mL}
   $$
2. Με πυκνότητα $0{,}79\ \text{g/mL}$:
   $$
   16{,}5 \times 0{,}79 \approx 13\ \text{g}
   $$
3. Το κουτάκι περιέχει περίπου $16{,}5$ mL ή $13$ g καθαρή αιθανόλη.

### Παράδειγμα 2: Ένα ποτήρι με 40 mL τσίπουρο έχει 40% vol. Έχει λιγότερη ή περισσότερη αιθανόλη από το κουτάκι μπίρας του προηγούμενου παραδείγματος;

1. $$
   0{,}40 \times 40 = 16\ \text{mL}
   $$
2. Το μικρό ποτήρι έχει $16$ mL αιθανόλης· το κουτάκι μπίρας είχε $16{,}5$ mL.
3. Περιέχουν **σχεδόν την ίδια** ποσότητα αιθανόλης. Ο όγκος του ποτού παραπλανά: ό,τι μετράει για τον οργανισμό είναι η καθαρή αιθανόλη, όχι πόσο μεγάλο είναι το ποτήρι.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο τύπος της αιθανόλης;
   - $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH}$
   - $\text{CH}_3\text{CH}_3$
   - $\text{CH}_3\text{OH}$
   - $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{OH}$
2. Ποια ομάδα κάνει μια οργανική ένωση αλκοόλη;
   - Το υδροξύλιο, $-\text{OH}$
   - Το καρβοξύλιο, $-\text{COOH}$
   - Ο διπλός δεσμός $\text{C}{=}\text{C}$
   - Η ομάδα μεθυλίου, $-\text{CH}_3$
3. Ποια είναι τα προϊόντα της αλκοολικής ζύμωσης της γλυκόζης;
   - Αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα
   - Αιθανόλη και οξυγόνο
   - Διοξείδιο του άνθρακα, νερό και ενέργεια
   - Αιθανικό οξύ και υδρογόνο
4. Τι σημαίνει «12% vol» στην ετικέτα ενός κρασιού;
   - 12 mL αιθανόλης σε κάθε 100 mL κρασιού
   - 12 g αιθανόλης σε κάθε λίτρο κρασιού
   - 12 mL νερού σε κάθε 100 mL κρασιού
   - 12 ημέρες ζύμωσης για να φτιαχτεί
5. Γιατί για το τσίπουρο χρειάζεται απόσταξη, ενώ για το κρασί όχι;
   - Η ζύμωση σταματά γύρω στο 15%, όταν πεθαίνουν οι ζυμομύκητες
   - Η απόσταξη προσθέτει ζάχαρη για να συνεχιστεί η ζύμωση
   - Το τσίπουρο φτιάχνεται από μεθανόλη και όχι από αιθανόλη
   - Η αιθανόλη βράζει ψηλότερα από το νερό και πρέπει να μείνει πίσω
6. Πώς δρα η αιθανόλη στο νευρικό σύστημα;
   - Ως κατασταλτικό: επιβραδύνει τα αντανακλαστικά και θολώνει την κρίση
   - Ως διεγερτικό: κάνει τα αντανακλαστικά ταχύτερα, ακριβέστερα και πιο σίγουρα
   - Δεν φτάνει στον εγκέφαλο, γιατί μένει όλη στο στομάχι
   - Επηρεάζει μόνο το ήπαρ και όχι το νευρικό σύστημα
7. Τι μειώνει την αιθανόλη στο αίμα κάποιου που έχει πιει;
   - Μόνο ο χρόνος, όσο το ήπαρ τη διασπά
   - Ένας δυνατός καφές, που τη διασπά
   - Ένα κρύο ντους, που την εξατμίζει
   - Ένα πλούσιο γεύμα αμέσως μετά
8. Τι ορίζει ο νόμος στην Ελλάδα για τα αλκοολούχα ποτά και τους ανηλίκους;
   - Απαγορεύεται να πωλούνται ή να προσφέρονται σε όσους είναι κάτω των 18
   - Επιτρέπονται από τα 16, αρκεί να τα αγοράζει ένας γονιός για λογαριασμό του ανηλίκου
   - Απαγορεύονται μόνο τα ποτά από απόσταξη, όχι η μπίρα και το κρασί
   - Δεν υπάρχει όριο ηλικίας, μόνο συστάσεις του Υπουργείου Υγείας

## Ασκήσεις

1. Σε ποια θερμοκρασία βράζει η αιθανόλη;
2. Πόσα mL τσίπουρο με $40\%$ vol έχουν την ίδια αιθανόλη με ένα ποτήρι κρασί των $150$ mL με $12\%$ vol;
3. Ανακατεύεις $100$ mL ούζο με $40\%$ vol και $300$ mL νερό. Θεώρησε ότι οι όγκοι απλώς προστίθενται. Η πυκνότητα της αιθανόλης είναι $0{,}79$ g/mL.
   α) Πόσους αλκοολικούς βαθμούς έχει το μείγμα;
   β) Ένας φίλος λέει: «$40$ και $0$ κάνουν $20$ στη μέση». Πότε θα είχε δίκιο;
   γ) Πόσα γραμμάρια αιθανόλης έχει ένα ποτήρι των $200$ mL από το μείγμα;
4. Στο εργαστήριο ανακατεύεις $50$ mL καθαρή αιθανόλη με $50$ mL νερό. Ο όγκος του μείγματος βγαίνει περίπου $96$ mL, όχι $100$: τα μόρια του νερού χώνονται ανάμεσα στα μόρια της αιθανόλης. Η πυκνότητα της αιθανόλης είναι $0{,}79$ g/mL και του νερού $1{,}00$ g/mL.
   α) Πόση είναι η μάζα του μείγματος;
   β) Πόσους αλκοολικούς βαθμούς έχει το μείγμα;
   γ) Ποια είναι η πυκνότητα του μείγματος, και ποια θα ήταν αν οι όγκοι απλώς προστίθενταν;
5. Στη ζύμωση του μούστου, κάθε $180$ g γλυκόζης δίνουν $92$ g αιθανόλης, με πυκνότητα $0{,}79$ g/mL. Οι ζυμομύκητες σταματούν όταν η αιθανόλη φτάσει το $15\%$ vol. Θεώρησε ότι όλα τα σάκχαρα του μούστου είναι γλυκόζη και ότι κάθε λίτρο μούστου δίνει ένα λίτρο κρασί.
   α) Ένας μούστος έχει $200$ g σάκχαρα στο λίτρο. Αν ζυμωθούν όλα, πόσους αλκοολικούς βαθμούς έχει το κρασί;
   β) Ένας μούστος από λιαστά σταφύλια έχει $300$ g σάκχαρα στο λίτρο. Γιατί το κρασί του βγαίνει γλυκό;
   γ) Πόσα γραμμάρια σάκχαρα μένουν σε κάθε λίτρο αυτού του κρασιού;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/ethanol
