# Ο άνθρακας: διαμάντι, γραφίτης, κάρβουνο

> Ένα στοιχείο σε πολύ διαφορετικές μορφές, από τους φυσικούς γαιάνθρακες ως τον ενεργό άνθρακα.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/carbon

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς το διαμάντι και ο γραφίτης, από το ίδιο στοιχείο, έχουν τόσο διαφορετικές ιδιότητες.
- Να διακρίνεις τους φυσικούς από τους τεχνητούς άνθρακες και να ξέρεις πώς σχηματίζονται.
- Να συνδέεις κάθε μορφή του άνθρακα με τη χρήση της.

## Το ίδιο στοιχείο, δύο κόσμοι

Η μύτη του μολυβιού σου είναι μαλακή, γκρίζα και αφήνει σημάδι στο χαρτί. Ένα διαμάντι είναι διάφανο, λαμπερό, και το σκληρότερο φυσικό υλικό που ξέρουμε: χαράζει το γυαλί.

Κι όμως, και τα δύο είναι φτιαγμένα από **ένα και μόνο στοιχείο**: τον **άνθρακα**. Αν κάψεις ένα διαμάντι σε καθαρό οξυγόνο, που χρειάζεται πολύ υψηλή θερμοκρασία, δεν μένει τίποτα· βγαίνει μόνο διοξείδιο του άνθρακα, ακριβώς όπως από τον γραφίτη.

Οι διαφορετικές μορφές του ίδιου στοιχείου λέγονται **αλλοτροπικές μορφές**. Τι κάνει τη διαφορά; Όχι τα άτομα, αλλά **ο τρόπος που δένονται μεταξύ τους**.

## Διαμάντι και γραφίτης

Από την ενότητα των υδρογονανθράκων ξέρεις ότι ο άνθρακας σχηματίζει τέσσερις δεσμούς και δένεται εύκολα με τον εαυτό του. Στις καθαρές του μορφές δένεται **μόνο** με άλλα άτομα άνθρακα.

**Στο διαμάντι**, κάθε άτομο είναι δεμένο με **τέσσερα** γειτονικά, προς όλες τις κατευθύνσεις του χώρου. Το αποτέλεσμα είναι ένα συμπαγές τρισδιάστατο πλέγμα, χωρίς κανένα αδύναμο σημείο. Γι' αυτό είναι τόσο σκληρό. Και επειδή όλα τα ηλεκτρόνια είναι «δεσμευμένα» σε δεσμούς, **δεν άγει** τον ηλεκτρισμό.

**Στον γραφίτη**, κάθε άτομο είναι δεμένο με **τρία** γειτονικά, σε επίπεδα **φύλλα** με εξάγωνα σαν κηρήθρα. Τα φύλλα είναι γερά, αλλά συγκρατούνται μεταξύ τους πολύ χαλαρά και γλιστρούν το ένα πάνω στο άλλο. Γι' αυτό ο γραφίτης είναι μαλακός και αφήνει γραμμή στο χαρτί: κάθε φορά που γράφεις, ξεκολλάς φύλλα. Το τέταρτο ηλεκτρόνιο κάθε ατόμου μένει ελεύθερο να κινείται κατά μήκος των φύλλων, και έτσι ο γραφίτης **άγει** τον ηλεκτρισμό, παρόλο που είναι αμέταλλο.

|                       | Διαμάντι                                        | Γραφίτης                       |
| --------------------- | ----------------------------------------------- | ------------------------------ |
| Δεσμοί κάθε ατόμου    | $4$, προς όλες τις κατευθύνσεις                 | $3$, μέσα σε επίπεδο φύλλο     |
| Σκληρότητα            | Το σκληρότερο φυσικό υλικό                      | Μαλακός, γλιστράει             |
| Ηλεκτρική αγωγιμότητα | Δεν άγει                                        | Άγει                           |
| Χρήσεις               | Κοσμήματα, κοπτικά εργαλεία για γυαλί και πέτρα | Μολύβια, λιπαντικό, ηλεκτρόδια |

*Ακατέργαστο διαμάντι, όπως βγαίνει από τη γη. Οι έδρες του δεν είναι κομμένες από άνθρωπο: το σχήμα του βγαίνει από το πλέγμα των ατόμων άνθρακα, όπου το καθένα είναι δεμένο με τέσσερα γειτονικά.*

> **Πρόσεχε**
>
> Το «μολύβι» **δεν περιέχει μόλυβδο**.
>
> Η μύτη του είναι γραφίτης ανακατεμένος με άργιλο. Το όνομα έμεινε από παλιά, όταν οι άνθρωποι νόμιζαν ότι ο γκρίζος, γυαλιστερός γραφίτης ήταν είδος μολύβδου.

*Ένα μολύβι ανοιγμένο στα δύο. Η γκρίζα ράβδος στη μέση είναι γραφίτης ανακατεμένος με άργιλο. Μόλυβδο δεν θα βρεις πουθενά.*

Τον 20ό αιώνα βρέθηκαν και νέες μορφές. Το **φουλερένιο** $\text{C}_{60}$ (1985) είναι ένα μόριο από $60$ άτομα σε σχήμα μπάλας ποδοσφαίρου. Το **γραφένιο** είναι ένα μόνο φύλλο γραφίτη, πάχους ενός ατόμου· η απομόνωσή του χάρισε στους Αντρέ Γκέιμ και Κονσταντίν Νοβοσέλοφ το Νόμπελ Φυσικής του 2010.

## Φυσικοί άνθρακες: φυτά θαμμένα για εκατομμύρια χρόνια

Οι **φυσικοί άνθρακες** (ή γαιάνθρακες) σχηματίστηκαν από φυτά που θάφτηκαν σε βάλτους, χωρίς αέρα. Κάτω από στρώματα χώματος, με πίεση και θερμότητα, έχασαν σιγά σιγά νερό και άλλα στοιχεία, και έμειναν όλο και πιο πλούσια σε άνθρακα.

Ανάλογα με το πόσο «ψήθηκαν», από τον νεότερο και φτωχότερο στον παλαιότερο και πλουσιότερο σε άνθρακα:

**τύρφη** → **λιγνίτης** → **λιθάνθρακας** → **ανθρακίτης**

Ο ανθρακίτης έχει πάνω από $90\%$ άνθρακα και δίνει την περισσότερη θερμότητα. Ο λιγνίτης είναι πολύ φτωχότερος και έχει πολύ νερό. Στην Ελλάδα υπάρχει άφθονος λιγνίτης, κυρίως στην περιοχή Κοζάνης–Πτολεμαΐδας και στη Μεγαλόπολη, και για δεκαετίες έδινε το μεγαλύτερο μέρος του ηλεκτρισμού της χώρας. Σήμερα οι λιγνιτικοί σταθμοί κλείνουν σταδιακά, γιατί η καύση του λιγνίτη βγάζει πολύ διοξείδιο του άνθρακα για κάθε μονάδα ενέργειας.

*Το λιγνιτωρυχείο και ο σταθμός ηλεκτρισμού της Μεγαλόπολης. Ο λιγνίτης βγαίνει από τα σκαλοπάτια του ορυχείου και καίγεται ακριβώς δίπλα. Τα λευκά σύννεφα από τους πύργους ψύξης είναι κυρίως υδρατμοί· το διοξείδιο του άνθρακα της καύσης δεν φαίνεται.*

## Τεχνητοί άνθρακες: θέρμανση χωρίς αέρα

Αν θερμάνεις ένα υλικό που περιέχει άνθρακα **χωρίς αέρα**, δεν καίγεται. Χάνει τα πτητικά του συστατικά, και μένει ένα στερεό πολύ πλούσιο σε άνθρακα. Έτσι φτιάχνονται οι **τεχνητοί άνθρακες**:

- **Κοκ:** από λιθάνθρακα. Χρησιμοποιείται στις υψικαμίνους, για να πάρουμε σίδηρο από τα ορυκτά του.
- **Ξυλάνθρακας:** από ξύλο. Είναι το κάρβουνο της ψησταριάς.
- **Αιθάλη:** η μαύρη καπνιά από ατελή καύση. Δίνει το μαύρο χρώμα στα ελαστικά των αυτοκινήτων και στα μελάνια.
- **Ενεργός άνθρακας:** άνθρακας με τεράστιο πλήθος μικροσκοπικών πόρων. Ένα μόνο γραμμάριο έχει εσωτερική επιφάνεια εκατοντάδων τετραγωνικών μέτρων, όπου «κολλάνε» (προσροφώνται) ουσίες. Χρησιμοποιείται σε φίλτρα νερού, σε μάσκες αερίων και στα νοσοκομεία σε ορισμένες δηλητηριάσεις.

> **Κλειδί**
>
> Οι ιδιότητες ενός υλικού δεν εξαρτώνται μόνο από το **ποια** άτομα έχει, αλλά και από το **πώς είναι δεμένα**.
>
> Διαμάντι και γραφίτης είναι $100\%$ άνθρακας. Τέσσερις δεσμοί σε τρεις διαστάσεις δίνουν το σκληρότερο φυσικό υλικό· τρεις δεσμοί σε φύλλα δίνουν ένα από τα μαλακότερα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μορφή του άνθρακα για ποια δουλειά;*

## Όταν ο άνθρακας καίγεται

Όλες οι μορφές του άνθρακα καίγονται. Με **αρκετό** οξυγόνο δίνουν διοξείδιο του άνθρακα:

$$
\text{C} + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2
$$

Με **λίγο** οξυγόνο, η καύση είναι ατελής και δίνει **μονοξείδιο του άνθρακα**:

$$
2\,\text{C} + \text{O}_2 \rightarrow 2\,\text{CO}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Το μονοξείδιο του άνθρακα είναι **άχρωμο, άοσμο και δηλητηριώδες**. Δεσμεύει την αιμοσφαιρίνη στη θέση του οξυγόνου, και δεν το καταλαβαίνεις πριν είναι αργά.
>
> Γι' αυτό τα κάρβουνα, το μαγκάλι και η ψησταριά δεν ανάβουν **ποτέ** σε κλειστό χώρο. Κάθε χειμώνα οι αρχές προειδοποιούν ξανά, γιατί κάθε χειμώνα υπάρχουν θύματα.

> **Θυμήσου**
>
> - Αλλοτροπικές μορφές: διαφορετικές μορφές του ίδιου στοιχείου.
> - Διαμάντι: $4$ δεσμοί σε τρεις διαστάσεις, σκληρό, δεν άγει. Γραφίτης: $3$ δεσμοί σε φύλλα, μαλακός, άγει.
> - Φυσικοί άνθρακες: τύρφη → λιγνίτης → λιθάνθρακας → ανθρακίτης, όλο και πλουσιότεροι σε άνθρακα.
> - Τεχνητοί άνθρακες: θέρμανση χωρίς αέρα. Κοκ, ξυλάνθρακας, αιθάλη, ενεργός άνθρακας.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα πείραμα: βάζεις σε ένα κύκλωμα με λαμπάκι πρώτα μια μύτη μολυβιού και μετά ένα διαμάντι. Τι θα δεις, και γιατί;

1. Με τη μύτη του μολυβιού, το λαμπάκι **ανάβει**, αμυδρά. Ο γραφίτης άγει.
2. Με το διαμάντι, το λαμπάκι **μένει σβηστό**.
3. Η εξήγηση είναι στους δεσμούς. Στον γραφίτη κάθε άτομο χρησιμοποιεί τρία από τα τέσσερα ηλεκτρόνιά του σε δεσμούς, και το τέταρτο κινείται ελεύθερα. Στο διαμάντι και τα τέσσερα είναι σε δεσμούς, οπότε δεν μένει κανένα ελεύθερο φορτίο να μεταφέρει το ρεύμα.
4. Το λαμπάκι ανάβει αμυδρά, και όχι δυνατά, γιατί η μύτη έχει και άργιλο, που δεν άγει.

### Παράδειγμα 2: Ένα υποθετικό δείγμα ανθρακίτη έχει 90% άνθρακα και ένα δείγμα λιγνίτη, όπως βγαίνει από το ορυχείο, 30%. Πόσο άνθρακα έχουν 50 kg από το καθένα;

1. **Ανθρακίτης:**
   $$
   0{,}90 \times 50 = 45\ \text{kg}
   $$
2. **Λιγνίτης:**
   $$
   0{,}30 \times 50 = 15\ \text{kg}
   $$
3. Ο ίδιος σωρός ανθρακίτη έχει **τριπλάσιο** άνθρακα. Το μεγαλύτερο μέρος του λιγνίτη είναι νερό και άλλες ουσίες που δεν δίνουν ενέργεια, και γι' αυτό καίγεται κοντά στο ορυχείο: δεν συμφέρει να μεταφέρεις τόσο νερό.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι οι αλλοτροπικές μορφές ενός στοιχείου;
   - Μορφές του ίδιου στοιχείου με διαφορετική διάταξη ατόμων
   - Ενώσεις του στοιχείου με διαφορετικά άλλα στοιχεία
   - Άτομα του στοιχείου με διαφορετικό αριθμό νετρονίων στον πυρήνα
   - Μείγματα του στοιχείου με μικρές ποσότητες μετάλλων
2. Γιατί το διαμάντι είναι τόσο σκληρό;
   - Κάθε άτομο δένεται με τέσσερα, σε πλέγμα προς όλες τις κατευθύνσεις
   - Περιέχει μικρές ποσότητες σιδήρου ανάμεσα στα άτομα του άνθρακα
   - Κάθε άτομο δένεται με τρία, σε επίπεδα φύλλα που γλιστρούν
   - Τα άτομα του άνθρακα στο διαμάντι είναι μεγαλύτερα και βαρύτερα
3. Γιατί ο γραφίτης άγει τον ηλεκτρισμό;
   - Ένα ηλεκτρόνιο κάθε ατόμου μένει ελεύθερο να κινείται
   - Ο γραφίτης είναι μέταλλο, όπως ο μόλυβδος του μολυβιού
   - Κάθε άτομο χρησιμοποιεί και τα τέσσερα ηλεκτρόνια σε δεσμούς
   - Τα φύλλα του γλιστρούν και μεταφέρουν το ρεύμα με την κίνησή τους
4. Ποιος φυσικός άνθρακας είναι ο πλουσιότερος σε άνθρακα;
   - Ο ανθρακίτης
   - Ο λιγνίτης
   - Η τύρφη
   - Το κοκ
5. Πώς φτιάχνονται οι τεχνητοί άνθρακες, όπως ο ξυλάνθρακας;
   - Με θέρμανση υλικού που περιέχει άνθρακα, χωρίς αέρα
   - Με καύση του υλικού σε άφθονο οξυγόνο
   - Με ταφή φυτών σε βάλτους για εκατομμύρια χρόνια
   - Με ψύξη του διοξειδίου του άνθρακα ώσπου να στερεοποιηθεί
6. Τι κάνει τον ενεργό άνθρακα κατάλληλο για φίλτρα;
   - Οι αμέτρητοι πόροι του, όπου προσροφώνται ουσίες
   - Η μεγάλη σκληρότητά του, που σπάει τα μικρόβια
   - Η αγωγιμότητά του, που διασπά τις ουσίες με ρεύμα
   - Το ότι διαλύεται στο νερό και το απολυμαίνει
7. Γιατί το μαγκάλι με κάρβουνα δεν ανάβει ποτέ σε κλειστό δωμάτιο;
   - Η ατελής καύση βγάζει μονοξείδιο του άνθρακα, που είναι δηλητήριο
   - Τα κάρβουνα σε κλειστό χώρο μπορεί να γίνουν διαμάντια με την πίεση
   - Το διοξείδιο του άνθρακα της καύσης μυρίζει πολύ άσχημα
   - Ο ξυλάνθρακας δεν καίγεται χωρίς το ρεύμα αέρα της ψησταριάς
8. Από τι είναι φτιαγμένη η μύτη ενός μολυβιού;
   - Από γραφίτη ανακατεμένο με άργιλο
   - Από μόλυβδο ανακατεμένο με άργιλο
   - Από ξυλάνθρακα πιεσμένο σε ράβδο
   - Από αιθάλη ανακατεμένη με κερί

## Ασκήσεις

1. Ποιος τεχνητός άνθρακας χρησιμοποιείται στις υψικαμίνους για την παραγωγή σιδήρου;
2. Πόσα kg λιγνίτη με $30\%$ άνθρακα έχουν τόσο άνθρακα όσο $20$ kg ανθρακίτη με $90\%$;
3. Όταν καίγονται πλήρως $12$ g άνθρακα, δίνουν $44$ g $\text{CO}_2$. Σε καθαρό οξυγόνο καις $1{,}2$ g διαμάντι και, σε άλλο δοχείο, $1{,}2$ g καθαρό γραφίτη.
   α) Πόσο $\text{CO}_2$ δίνει το καθένα; Τι δείχνει το αποτέλεσμα;
   β) Ένα μαύρο δείγμα $1{,}2$ g, που πουλιέται ως καθαρός γραφίτης, δίνει $4{,}0$ g $\text{CO}_2$ και αφήνει λίγη στάχτη. Είναι καθαρός γραφίτης; Πόσο άνθρακα έχει, στα εκατό;
4. Τα φυσικά κάρβουνα γίνονται πλουσιότερα σε άνθρακα επειδή χάνουν νερό και άλλα συστατικά, όχι επειδή κερδίζουν άνθρακα. Ένα υποθετικό στρώμα τύρφης ζυγίζει $1000$ t και έχει $20\%$ άνθρακα. Θεώρησε ότι ο άνθρακάς του δεν χάνεται καθόλου όσο μετατρέπεται, και ότι στην καύση $\text{CO}_2$ δίνει μόνο ο άνθρακας: $12$ t άνθρακα δίνουν $44$ t $\text{CO}_2$.
   α) Με τα χρόνια, το στρώμα γίνεται λιγνίτης με $30\%$ άνθρακα. Πόσους τόνους ζυγίζει τώρα;
   β) Αργότερα γίνεται ανθρακίτης με $90\%$ άνθρακα. Πόση μάζα έχει χάσει από την αρχή;
   γ) Ένα κιλό ανθρακίτη δίνει πολύ περισσότερο $\text{CO}_2$ από ένα κιλό τύρφης. Αν καεί ολόκληρο το στρώμα, βγαίνει περισσότερο $\text{CO}_2$ ως ανθρακίτης ή ως τύρφη;
5. Σε ένα κλειστό δοχείο υπάρχουν $12$ g άνθρακα και $24$ g οξυγόνου. Ο άνθρακας καίγεται, και στο τέλος δεν έχει μείνει ούτε άνθρακας ούτε οξυγόνο. Ξέρεις ότι $12$ g άνθρακα δίνουν $44$ g $\text{CO}_2$ με $32$ g οξυγόνου, ή $28$ g $\text{CO}$ με $16$ g οξυγόνου.
   α) Γιατί τα προϊόντα δεν μπορεί να είναι μόνο $\text{CO}_2$, ούτε μόνο $\text{CO}$;
   β) Πόσα γραμμάρια $\text{CO}_2$ και πόσα $\text{CO}$ σχηματίστηκαν;
   γ) Πόσο οξυγόνο θα έπρεπε να υπάρχει τουλάχιστον, ώστε να μη σχηματιστεί καθόλου μονοξείδιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/carbon
