# Υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λίπη

> Οι οργανικές ενώσεις της τροφής μας: από τι αποτελούνται και τι κάνουν στον οργανισμό.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/biomolecules

## Τι θα μάθεις

- Να κατατάσσεις τους υδατάνθρακες σε μονοσακχαρίτες, δισακχαρίτες και πολυσακχαρίτες, με παραδείγματα.
- Να περιγράφεις τις πρωτεΐνες ως αλυσίδες αμινοξέων και να αναφέρεις τι κάνουν στον οργανισμό.
- Να ξεχωρίζεις λίπη και έλαια και να εξηγείς τη βιολογική τους αξία.
- Να υπολογίζεις την ενέργεια ενός τροφίμου από την ετικέτα του.

## Η τροφή είναι καύσιμο, και υλικό

Η φράση «το αυτοκίνητο τρώει πολλή βενζίνη» λέει κάτι αληθινό. Οι υδρογονάνθρακες της βενζίνης είναι αποθήκες ενέργειας, και ο κινητήρας τους καίει. Ο οργανισμός σου κάνει κάτι παρόμοιο με την τροφή: «καίει» αργά και ελεγχόμενα τις οργανικές ενώσεις της, μέσα στα κύτταρα.

Η τροφή όμως δεν είναι μόνο καύσιμο. Από τα ίδια μόρια χτίζονται οι μύες, το δέρμα, τα ένζυμα και τα αντισώματα.

Ότι πρόκειται για **οργανικές** ενώσεις φαίνεται με ένα πείραμα επίδειξης. Λίγες σταγόνες πυκνού θειικού οξέος, που αφαιρεί το νερό, πάνω σε ζάχαρη: η ζάχαρη μαυρίζει, φουσκώνει και γίνεται κάτι σαν κάρβουνο. Αυτό που μένει είναι **άνθρακας**.

## Θρεπτικά συστατικά

**Θρεπτικά συστατικά** είναι οι ουσίες της τροφής που χρειάζεται ο οργανισμός για να αναπτυχθεί και να συντηρηθεί. Κάνουν τρεις δουλειές: δίνουν **ενέργεια**, δίνουν **πρώτες ύλες** για τους ιστούς, και **ρυθμίζουν** τις αντιδράσεις των κυττάρων.

- **Μακροθρεπτικά**, που δίνουν ενέργεια: οι **υδατάνθρακες**, οι **πρωτεΐνες** και τα **λίπη**.
- **Μικροθρεπτικά**, που δεν δίνουν ενέργεια αλλά χωρίς αυτά ο οργανισμός δεν λειτουργεί: οι βιταμίνες και τα ανόργανα άλατα.

Η ενέργεια της τροφής μετριέται σε **μεγάλες θερμίδες**, kcal, όπως γράφουν οι ετικέτες: $1$ kcal $= 4{,}184$ kJ.

*Λαχανικά, φρούτα, ξηροί καρποί και ψωμί. Το ψωμί και οι σταφίδες δίνουν κυρίως υδατάνθρακες, τα φιστίκια λίπη και πρωτεΐνες, τα λαχανικά κυτταρίνη, βιταμίνες και άλατα. Καμία τροφή δεν είναι μόνο ένα πράγμα.*

## Υδατάνθρακες

Οι **υδατάνθρακες** περιέχουν άνθρακα, υδρογόνο και οξυγόνο. Το όνομα βγαίνει από το «ύδωρ» και τον «άνθρακα», γιατί σε πολλούς από αυτούς υδρογόνο και οξυγόνο είναι σε αναλογία $2$ προς $1$, όπως στο νερό. Είναι η **πιο διαδεδομένη** κατηγορία θρεπτικών ουσιών και η κύρια πηγή ενέργειας.

Τους φτιάχνουν τα φυτά με τη **φωτοσύνθεση**: με την ενέργεια του φωτός ενώνουν διοξείδιο του άνθρακα και νερό σε γλυκόζη, και η ενέργεια του ήλιου μένει αποθηκευμένη στους χημικούς δεσμούς της.

$$
6\,\text{CO}_2 + 6\,\text{H}_2\text{O} \;\to\; \text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\,\text{O}_2
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισοστάθμισε τη φωτοσύνθεση*

Οι υδατάνθρακες χωρίζονται σε κατηγορίες ανάλογα με το πόσα μικρά μόρια σακχάρου έχουν ενωθεί:

| Κατηγορία                                       | Παραδείγματα                                                        | Πού τους βρίσκεις                                                 |
| ----------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| **μονοσακχαρίτες**, απλά σάκχαρα                | γλυκόζη, φρουκτόζη ($\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6$ και οι δύο) | φρούτα, μέλι                                                      |
| **δισακχαρίτες**, από δύο απλά σάκχαρα          | σακχαρόζη (η ζάχαρη), λακτόζη                                       | ζαχαροκάλαμο και τεύτλα, γάλα                                     |
| **πολυσακχαρίτες**, από χιλιάδες μόρια γλυκόζης | άμυλο, γλυκογόνο, κυτταρίνη                                         | πατάτα, ψωμί, ρύζι· ήπαρ και μύες· τοιχώματα των φυτικών κυττάρων |

Όταν ενώνονται δύο απλά σάκχαρα, φεύγει ένα μόριο νερού: **γλυκόζη + φρουκτόζη → σακχαρόζη + νερό**. Με τον ίδιο τρόπο, χιλιάδες μόρια γλυκόζης ενώνονται σε έναν πολυσακχαρίτη.

Οι μονοσακχαρίτες και οι δισακχαρίτες είναι **γλυκοί**. Οι πολυσακχαρίτες όχι.

Οι τρεις πολυσακχαρίτες είναι φτιαγμένοι από την ίδια γλυκόζη, αλλά κάνουν άλλη δουλειά. Το **άμυλο** είναι η αποθήκη γλυκόζης των φυτών. Το **γλυκογόνο** είναι η αποθήκη των ζώων και του ανθρώπου, στο ήπαρ και στους μύες. Η **κυτταρίνη** είναι οικοδομικό υλικό: χτίζει τα τοιχώματα των φυτικών κυττάρων και είναι η πιο διαδεδομένη οργανική ένωση στη Γη. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να τη χωνέψει, αλλά ως **φυτικές ίνες** βοηθάει το έντερο.

## Πρωτεΐνες

Το όνομα έρχεται από το «πρώτος», για τον πρωταρχικό ρόλο τους στο κύτταρο. Οι **πρωτεΐνες** περιέχουν πάντα άνθρακα, υδρογόνο, οξυγόνο και **άζωτο**, και συχνά θείο.

Είναι τεράστια μόρια, φτιαγμένα από μικρότερα, τα **αμινοξέα**. Κάθε αμινοξύ έχει δύο χαρακτηριστικές ομάδες:

- την **καρβοξυλομάδα**, $-\text{COOH}$,
- την **αμινομάδα**, $-\text{NH}_2$.

Στις πρωτεΐνες συμμετέχουν περίπου **$20$ αμινοξέα**. Δένονται σε αλυσίδες, και κάθε πρωτεΐνη έχει τη δική της, μοναδική σειρά. Όπως με τα $24$ γράμματα γράφεις κάθε λέξη, έτσι με τα $20$ αμινοξέα χτίζονται χιλιάδες διαφορετικές πρωτεΐνες. Μερικά αμινοξέα ο οργανισμός δεν μπορεί να τα φτιάξει μόνος του και πρέπει να τα πάρει από την τροφή.

Ο οργανισμός χρειάζεται πρωτεΐνες κάθε μέρα, για να:

- **χτίζει και να επισκευάζει** τους ιστούς, μύες, δέρμα, μαλλιά,
- φτιάχνει **ένζυμα**, που επιταχύνουν τις αντιδράσεις στα κύτταρα, και **ορμόνες**,
- φτιάχνει **αντισώματα**, που αντιμετωπίζουν τους εισβολείς,
- **μεταφέρει** ουσίες, όπως η αιμοσφαιρίνη μεταφέρει το οξυγόνο.

Ενέργεια δίνουν μόνο έμμεσα, όταν λείπουν οι άλλες πηγές ή σε πολύ έντονη άσκηση.

*Το ασπράδι του αυγού είναι κυρίως νερό και πρωτεΐνες. Στη ζέστη του τηγανιού οι πρωτεϊνικές αλυσίδες ξεδιπλώνονται και μπλέκονται μεταξύ τους, και το διάφανο υγρό γίνεται λευκό και στερεό. Γι' αυτό το βρασμένο αυγό δεν ξαναγίνεται ωμό.*

## Λίπη και έλαια

Τα **λίπη** και τα **έλαια** ανήκουν στα **λιπίδια**. Χημικά είναι ενώσεις της **γλυκερίνης** με **λιπαρά οξέα**. Η διαφορά τους είναι η κατάσταση σε θερμοκρασία δωματίου:

- **λίπη**, όταν είναι **στερεά**: βούτυρο, λαρδί, το λίπος του κρέατος,
- **έλαια**, όταν είναι **υγρά**: ελαιόλαδο, ηλιέλαιο, σπορέλαια, ιχθυέλαια.

Τα περισσότερα ζωικά είναι λίπη και τα περισσότερα φυτικά είναι έλαια, αλλά υπάρχουν εξαιρέσεις, όπως το λάδι του ψαριού και το βούτυρο κακάο.

Οι λιπαρές ουσίες χρειάζονται στον οργανισμό γιατί:

- δίνουν πολλή ενέργεια, πάνω από διπλάσια ανά γραμμάριο από τις άλλες δύο κατηγορίες,
- δίνουν **απαραίτητα λιπαρά οξέα**, που ο οργανισμός δεν φτιάχνει μόνος του,
- **μεταφέρουν** τις βιταμίνες A, D, E και K, που διαλύονται μόνο σε λίπος,
- σχηματίζουν κάτω από το δέρμα στρώμα που **κρατάει τη θερμότητα** του σώματος.

> **Κλειδί**
>
> Η ενέργεια που δίνει ένα γραμμάριο από κάθε κατηγορία:
>
> | Θρεπτικό συστατικό | Ενέργεια ανά γραμμάριο |
> | ------------------ | ---------------------- |
> | υδατάνθρακες       | $4$ kcal               |
> | πρωτεΐνες          | $4$ kcal               |
> | λίπη και έλαια     | $9$ kcal               |
>
> Πολλαπλασίασε τα γραμμάρια της ετικέτας με αυτούς τους αριθμούς και πρόσθεσε: αυτή είναι η ενεργειακή αξία του τροφίμου.

> **Πρόσεχε**
>
> «Τα λίπη είναι βλαβερά, καλύτερα καθόλου.» **Όχι.**
>
> Χωρίς λιπαρές ουσίες ο οργανισμός δεν μπορεί να απορροφήσει τις βιταμίνες A, D, E, K και δεν παίρνει τα απαραίτητα λιπαρά οξέα. Το ίδιο ισχύει και για τους υδατάνθρακες: είναι η κύρια πηγή ενέργειας του εγκεφάλου.
>
> Κάθε κατηγορία έχει τη δουλειά της. Μια ισορροπημένη διατροφή έχει **και τις τρεις**.

## Ο κύκλος του άνθρακα

Ο άνθρακας των τροφών δεν χάνεται. Γυρίζει σε κύκλο ανάμεσα στην ατμόσφαιρα, στα φυτά, στα ζώα και στο έδαφος:

1. Τα φυτά παίρνουν $\text{CO}_2$ από τον αέρα και με τη **φωτοσύνθεση** φτιάχνουν υδατάνθρακες.
2. Τα ζώα τρώνε τα φυτά, και ο άνθρακας γίνεται μέρος των δικών τους ενώσεων.
3. Με την **αναπνοή** φυτά και ζώα «καίνε» τις ενώσεις αυτές και επιστρέφουν $\text{CO}_2$ στον αέρα.
4. Όταν πεθαίνουν, οι **μικροοργανισμοί** τα αποσυνθέτουν και ελευθερώνουν ξανά $\text{CO}_2$.

Ο άνθρωπος προσθέτει στον κύκλο έναν επιπλέον δρόμο: καίει **ορυκτά καύσιμα**, άνθρακα που ήταν θαμμένος για εκατομμύρια χρόνια. Έτσι το $\text{CO}_2$ του αέρα αυξάνεται πιο γρήγορα από όσο το απορροφούν τα φυτά και οι ωκεανοί.

> **Θυμήσου**
>
> Οι τρεις κατηγορίες με μια ματιά:
>
> **Υδατάνθρακες:** C, H, O. Δομική μονάδα η γλυκόζη. Κύρια πηγή ενέργειας, και η κυτταρίνη οικοδομικό υλικό των φυτών.
>
> **Πρωτεΐνες:** C, H, O, **N**. Δομικές μονάδες τα αμινοξέα. Χτίζουν και επισκευάζουν, γίνονται ένζυμα και αντισώματα.
>
> **Λίπη και έλαια:** C, H, O. Γλυκερίνη με λιπαρά οξέα. Αποθήκη ενέργειας, βιταμίνες, μόνωση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στα 100 mL γάλακτος υπάρχουν 3,2 g πρωτεΐνες, 4,6 g υδατάνθρακες και 3,5 g λιπαρά. Πόση ενέργεια παίρνεις από ένα ποτήρι 250 mL;

1. Ενέργεια στα $100$ mL, κατηγορία κατηγορία:

   πρωτεΐνες $3{,}2 \cdot 4 = 12{,}8$ kcal, υδατάνθρακες $4{,}6 \cdot 4 = 18{,}4$ kcal, λιπαρά $3{,}5 \cdot 9 = 31{,}5$ kcal.
2. Σύνολο στα $100$ mL: $12{,}8 + 18{,}4 + 31{,}5 = 62{,}7$ kcal.
3. Το ποτήρι είναι $2{,}5$ φορές τα $100$ mL:
   $$
   62{,}7 \cdot 2{,}5 \approx 157 \; \text{kcal}
   $$
4. **Παρατήρηση:** τα λιπαρά είναι τα λιγότερα σε γραμμάρια, αλλά δίνουν σχεδόν τη μισή ενέργεια, γιατί κάθε γραμμάριό τους δίνει $9$ kcal.

### Παράδειγμα 2: Ένα άγνωστο λευκό στερεό, όταν καεί, δίνει μεταξύ άλλων και ενώσεις του αζώτου. Σε ποια από τις τρεις κατηγορίες μπορεί να ανήκει;

1. Οι υδατάνθρακες έχουν μόνο C, H, O. Αποκλείονται.
2. Τα λίπη και τα έλαια έχουν επίσης μόνο C, H, O. Αποκλείονται κι αυτά.
3. Από τις τρεις, μόνο οι **πρωτεΐνες** περιέχουν πάντα άζωτο, στην αμινομάδα $-\text{NH}_2$ των αμινοξέων τους.
4. Άρα από τις τρεις κατηγορίες, είναι **πρωτεΐνη**, ή κάποιο από τα αμινοξέα της.

## Ερωτήσεις

1. Πυκνό θειικό οξύ πάνω σε ζάχαρη την κάνει μαύρη σαν κάρβουνο. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι η ζάχαρη περιέχει άνθρακα
   - Ότι η ζάχαρη περιέχει θειικό οξύ
   - Ότι η ζάχαρη καίγεται με το οξυγόνο
   - Ότι η ζάχαρη είναι ανόργανη ένωση
2. Ποιος από τους παρακάτω υδατάνθρακες είναι **πολυσακχαρίτης**;
   - Το άμυλο
   - Η γλυκόζη
   - Η σακχαρόζη
   - Η φρουκτόζη
3. Με ποια μορφή αποθηκεύει τη γλυκόζη ο ανθρώπινος οργανισμός;
   - Ως γλυκογόνο στο ήπαρ και στους μύες
   - Ως άμυλο στο ήπαρ και στους μύες
   - Ως κυτταρίνη κάτω από το δέρμα
   - Ως σακχαρόζη στο αίμα και στα νεφρά
4. Ποιες δύο ομάδες έχει κάθε αμινοξύ;
   - Καρβοξυλομάδα $-\text{COOH}$ και αμινομάδα $-\text{NH}_2$
   - Υδροξύλιο $-\text{OH}$ και αμινομάδα $-\text{NH}_2$
   - Καρβοξυλομάδα $-\text{COOH}$ και υδροξύλιο $-\text{OH}$
   - Δύο αμινομάδες $-\text{NH}_2$, μία σε κάθε άκρη
5. Ποιο στοιχείο περιέχουν πάντα οι πρωτεΐνες, ενώ οι υδατάνθρακες και τα λίπη όχι;
   - Άζωτο
   - Άνθρακα
   - Οξυγόνο
   - Σίδηρο
6. Ποια από τις παρακάτω δουλειές την κάνουν κυρίως οι **πρωτεΐνες**;
   - Φτιάχνουν ένζυμα και αντισώματα
   - Μεταφέρουν τις βιταμίνες A, D, E, K
   - Χτίζουν τα τοιχώματα των φυτικών κυττάρων
   - Αποθηκεύουν τη γλυκόζη στα φυτά
7. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα **λίπος** και ένα **έλαιο**;
   - Το λίπος είναι στερεό στο δωμάτιο, το έλαιο υγρό
   - Το λίπος είναι ζωικό πάντα, το έλαιο φυτικό πάντα
   - Το λίπος δίνει ενέργεια, το έλαιο δεν δίνει
   - Το λίπος έχει άζωτο, το έλαιο δεν έχει
8. Ένα σνακ έχει $10$ g υδατάνθρακες, $2$ g πρωτεΐνες και $5$ g λιπαρά. Πόση ενέργεια δίνει;
   - $93$ kcal
   - $68$ kcal
   - $17$ kcal
   - $153$ kcal

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι τρεις πολυσακχαρίτες της ενότητας, και από ποιο απλό σάκχαρο φτιάχνονται;
2. Ένα κεσεδάκι στραγγιστό γιαούρτι δίνει $125$ kcal. Έχει $4{,}5$ g λιπαρά και $6$ g υδατάνθρακες, και την υπόλοιπη ενέργεια τη δίνουν οι πρωτεΐνες. Πόσα γραμμάρια πρωτεΐνες έχει;
3. Υπολόγισε περίπου πόσα κιλά υδατάνθρακες τρως σε έναν χρόνο. Οι διατροφολόγοι προτείνουν περίπου τη μισή ενέργεια της ημέρας να έρχεται από υδατάνθρακες. Πόση ενέργεια χρειάζεσαι κάθε μέρα, το εκτιμάς εσύ.
   α) Πόσα γραμμάρια υδατάνθρακες τρως τη μέρα;
   β) Πόσα κιλά υδατάνθρακες τρως σε έναν χρόνο;
4. Η γλυκόζη και η φρουκτόζη έχουν και οι δύο τύπο $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6$. Όταν ενώνονται δύο απλά σάκχαρα, φεύγει ένα μόριο νερού.
   α) Ποιος είναι ο μοριακός τύπος της σακχαρόζης;
   β) Μια αλυσίδα αμύλου φτιάχνεται από $1000$ μόρια γλυκόζης, ενωμένα το ένα πίσω από το άλλο με τον ίδιο τρόπο. Πόσα μόρια νερού φεύγουν, και πόσα άτομα υδρογόνου έχει η αλυσίδα;
   γ) Ισχύει στη σακχαρόζη και στο άμυλο η αναλογία υδρογόνου προς οξυγόνο $2$ προς $1$, όπως στο νερό;
   δ) Στη χώνεψη, ο οργανισμός σπάει το άμυλο πάλι σε γλυκόζη. Από $162$ g αμύλου βγαίνουν περισσότερα ή λιγότερα από $162$ g γλυκόζης;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/biomolecules
