# Βάσεις

> Η άλλη πλευρά, και γιατί οι δύο πάνε πάντα μαζί.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/bases

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις μια βάση από τις ιδιότητές της και με δείκτες.
- Να εξηγείς τι ελευθερώνουν οι βάσεις στο νερό.
- Να διαλέγεις ποια βάση ταιριάζει σε ποια καθημερινή χρήση.

## Η άλλη πλευρά

Αν τα οξέα ελευθερώνουν $\text{H}^+$, οι **βάσεις** κάνουν το συμπληρωματικό: ελευθερώνουν **ανιόντα υδροξειδίου**.

$$
\text{NaOH} \rightarrow \text{Na}^+ + \text{OH}^-
$$

Και οι ιδιότητές τους είναι, σχεδόν σημείο προς σημείο, το αντίθετο των όξινων:

- Έχουν **πικρή** γεύση και **σαπουνώδη** αφή.
- Αλλάζουν τους δείκτες, προς την αντίθετη κατεύθυνση από τα οξέα.
- Τα υδατικά διαλύματά τους **άγουν** το ρεύμα.
- **Εξουδετερώνουν** τα οξέα.

## Οι δείκτες, από την άλλη μεριά

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάσεις στον πάγκο*

*Φαινολοφθαλεΐνη σε βασικό διάλυμα με pH 9. Το ροζ χρώμα εμφανίζεται μόνο όταν το διάλυμα είναι βασικό· σε όξινο ή ουδέτερο η ίδια ουσία μένει άχρωμη.*

> **Κλειδί**
>
> Οξέα και βάσεις δεν είναι δύο άσχετες κατηγορίες: είναι **αντίθετες**.
>
> Ό,τι κάνει το ένα, το άλλο το αναιρεί. Αναμειγνύοντάς τα στη σωστή αναλογία, οι ιδιότητες και των δύο εξαφανίζονται — και προκύπτει κάτι τρίτο.
>
> Αυτή η αντίδραση λέγεται **εξουδετέρωση**, και είναι το θέμα δύο ενότητες παρακάτω.

## Βάσεις γύρω σου

| Βάση                     | Πού βρίσκεται           |
| ------------------------ | ----------------------- |
| υδροξείδιο του νατρίου   | καθαριστικά αποφράξεως  |
| αμμωνία                  | υγρά καθαρισμού τζαμιών |
| υδροξείδιο του ασβεστίου | ασβέστης στα οικοδομικά |
| όξινο ανθρακικό νάτριο   | μαγειρική σόδα          |
| υδροξείδιο του μαγνησίου | αντιόξινα φάρμακα       |

Οι δύο πρώτες είναι **καυστικές**. Οι δύο τελευταίες τρώγονται. Η μαγειρική σόδα, για την ακρίβεια, είναι άλας και όχι υδροξείδιο, αλλά στο νερό δίνει ασθενώς βασικό διάλυμα. Όπως και στα οξέα, το όνομα της κατηγορίας δεν προδικάζει την επικινδυνότητα.

*Ασβέστωμα στην αυλή της Μονής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο. Ο ασβέστης που απλώνεται στους τοίχους είναι υδροξείδιο του ασβεστίου ανακατεμένο με νερό: μια βάση από τον πίνακα, που την έχεις δει σε κάθε άσπρο σπίτι των νησιών.*

> **Πρόσεχε**
>
> Η σαπουνώδης αφή μιας ισχυρής βάσης **δεν** είναι ακίνδυνη ένδειξη.
>
> Οφείλεται στο ότι η βάση διαλύει τα λίπη του δέρματός σου — δηλαδή έχει ήδη αρχίσει να το προσβάλλει.
>
> Γι' αυτό τα καθαριστικά αποφράξεως θέλουν γάντια, και γι' αυτό η σόδα καυστική ονομάζεται **καυστική**.

> **Θυμήσου**
>
> Ποτέ δεν αναμειγνύεις χλωρίνη με αμμωνία ή με όξινα καθαριστικά.
>
> Ο συνδυασμός παράγει τοξικά αέρια — χλωραμίνες ή χλώριο — που έχουν στείλει πολλούς στο νοσοκομείο από απλό καθάρισμα μπάνιου.
>
> Ο κανόνας είναι απλός: **ένα καθαριστικό τη φορά**, με καλό αερισμό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Έχεις άχρωμο διάλυμα. Με φαινολοφθαλεΐνη γίνεται ροζ. Τι είναι;

1. Η φαινολοφθαλεΐνη είναι άχρωμη σε όξινο **και** σε ουδέτερο περιβάλλον.
2. Χρωματίζεται ροζ **μόνο** σε βασικό.
3. Άρα το διάλυμα είναι **βασικό**.
4. Αν ο δείκτης έμενε άχρωμος, δεν θα μπορούσες να ξεχωρίσεις όξινο από ουδέτερο. Θα χρειαζόσουν δεύτερο δείκτη — ή pH.

### Παράδειγμα 2: Γιατί το σαπούνι είναι αποτελεσματικό στα λίπη;

1. Τα σαπούνια είναι ελαφρώς **βασικά** και έχουν μόρια με δύο άκρα.
2. Το ένα άκρο «ταιριάζει» με το νερό, το άλλο με τα λίπη.
3. Έτσι το λίπος περικυκλώνεται και παρασύρεται από το νερό, παρότι από μόνο του δεν διαλύεται σε αυτό.
4. Η βασικότητα βοηθά επιπλέον, γιατί διασπά ορισμένα λίπη — και ακριβώς αυτή η ιδιότητα εξηγεί και τη σαπουνώδη αφή που αφήνουν οι βάσεις στο δέρμα.

### Παράδειγμα 3: Γιατί ένα αντιόξινο χάπι ανακουφίζει από την καούρα;

1. Η καούρα οφείλεται σε γαστρικό υγρό, με **υδροχλωρικό οξύ**, που ανεβαίνει από το στομάχι στον οισοφάγο.
2. Το αντιόξινο περιέχει **βάση**, συνήθως υδροξείδιο του μαγνησίου ή του αργιλίου, ή ανθρακικό ασβέστιο, που εξουδετερώνει κι αυτό τα οξέα.
3. Η βάση εξουδετερώνει μέρος του οξέος, μειώνοντας την οξύτητα.
4. Πρόσεξε ότι δεν εξουδετερώνει **όλο** το οξύ: το στομάχι το χρειάζεται για την πέψη.

   Γι' αυτό τα αντιόξινα έχουν ήπιες βάσεις, που διαλύονται ελάχιστα και δεν καίνε τους ιστούς, και όχι καυστική σόδα.

## Ερωτήσεις

1. Τι ελευθερώνουν οι βάσεις όταν διαλύονται στο νερό;
   - Ανιόντα υδροξειδίου
   - Κατιόντα υδρογόνου
   - Μόρια νερού
   - Αέριο υδρογόνο
2. Η φαινολοφθαλεΐνη μένει άχρωμη σε ένα διάλυμα. Τι συμπεραίνεις;
   - Ότι δεν είναι βασικό — μπορεί να είναι όξινο ή ουδέτερο
   - Ότι είναι σίγουρα όξινο, αφού ο δείκτης δεν χρωματίστηκε
   - Ότι είναι σίγουρα ουδέτερο, όπως το καθαρό νερό
   - Ότι ο δείκτης χάλασε και πρέπει να αλλαχτεί
3. Γιατί οι βάσεις έχουν σαπουνώδη αφή;
   - Γιατί διαλύουν τα λίπη του δέρματος
   - Γιατί περιέχουν σαπούνι
   - Γιατί είναι πυκνότερες από το νερό
   - Γιατί εξατμίζονται γρήγορα
4. Ποιος συνδυασμός καθαριστικών είναι επικίνδυνος;
   - Χλωρίνη με αμμωνία
   - Σαπούνι με ζεστό νερό
   - Ξίδι με νερό
   - Σόδα με νερό
5. Γιατί τα αντιόξινα περιέχουν ήπιες βάσεις, όπως το υδροξείδιο του μαγνησίου, και όχι καυστική σόδα;
   - Γιατί η καυστική σόδα θα έκαιγε στόμα, οισοφάγο και στομάχι
   - Γιατί η καυστική σόδα δεν εξουδετερώνει το υδροχλωρικό οξύ
   - Γιατί η καυστική σόδα κοστίζει πολύ περισσότερο
   - Γιατί η καυστική σόδα δεν διαλύεται στο νερό
6. Τι χρώμα παίρνει το μπλε ηλιοτρόπιο σε όξινο διάλυμα;
   - Κόκκινο
   - Μένει μπλε
   - Πράσινο
   - Γίνεται άχρωμο
7. Πέφτει πυκνό διάλυμα βάσης στο δέρμα σου. Τι κάνεις;
   - Ξεπλένεις αμέσως με άφθονο τρεχούμενο νερό
   - Ρίχνεις οξύ για να το εξουδετερώσεις
   - Το σκουπίζεις με πανί
   - Περιμένεις να στεγνώσει
8. Ποια βάση περιέχουν συνήθως τα καθαριστικά αποφράξεως για τον νεροχύτη;
   - Υδροξείδιο του νατρίου
   - Υδροξείδιο του μαγνησίου
   - Υδροξείδιο του ασβεστίου
   - Όξινο ανθρακικό νάτριο

## Ασκήσεις

1. Τι χρώμα γίνεται η φαινολοφθαλεΐνη σε βασικό διάλυμα;
2. Σε ένα άχρωμο διάλυμα η ηλιανθίνη γίνεται κίτρινη. Μπορείς να πεις ότι είναι βασικό; Αν όχι, ποιον από τους άλλους δύο δείκτες θα δοκίμαζες;
3. Δύο αντιόξινα χάπια: το Α έχει ανθρακικό ασβέστιο και το Β υδροξείδιο του μαγνησίου. Θρυμματίζεις το καθένα σε ένα ποτήρι με αραιό υδροχλωρικό οξύ και λίγο βάμμα ηλιοτροπίου, που στην αρχή είναι κόκκινο. Ρίχνεις όσο χάπι χρειάζεται για να εξουδετερωθεί όλο το οξύ.
   α) Στο ένα ποτήρι βγαίνουν φυσαλίδες, στο άλλο όχι. Σε ποιο, και ποιο είναι το αέριο;
   β) Στο ποτήρι του Β δεν βγαίνει αέριο. Πώς ξέρεις ότι κι εκεί εξουδετερώθηκε το οξύ;
4. Έχεις τρία ποτήρια χωρίς ετικέτα, όλα με άχρωμο υγρό: ένα με υδροχλωρικό οξύ, ένα με διάλυμα υδροξειδίου του νατρίου και ένα με καθαρό νερό. Ο μόνος δείκτης που έχεις είναι λίγη φαινολοφθαλεΐνη.
   α) Ποιο ποτήρι αναγνωρίζεις με την πρώτη δοκιμή, και πώς;
   β) Τα άλλα δύο μένουν άχρωμα. Πώς τα ξεχωρίζεις, χωρίς άλλον δείκτη;
5. Σε ένα ποτήρι έχεις αραιό διάλυμα υδροξειδίου του νατρίου με λίγες σταγόνες φαινολοφθαλεΐνης, που είναι ροζ. Φυσάς μέσα με ένα καλαμάκι για μερικά λεπτά, και το ροζ σβήνει.
   α) Ποια ουσία της ανάσας σβήνει το ροζ, και πώς;
   β) Ένας συμμαθητής λέει ότι φταίνε οι υδρατμοί της ανάσας. Πώς τον διαψεύδεις με ένα πείραμα;
   γ) Όταν σβήσει το ροζ, είναι σίγουρα όξινο το διάλυμα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/bases
