# Αλκάλια και αλογόνα

> Οι δύο πιο δραστικές οικογένειες του πίνακα: το νάτριο που αναφλέγεται στο νερό, και το χλώριο που απολυμαίνει.

Χημεία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/alkali-metals-halogens

## Τι θα μάθεις

- Να εντοπίζεις τα αλκάλια και τα αλογόνα στον περιοδικό πίνακα και να αναφέρεις τις κοινές ιδιότητές τους.
- Να γράφεις την εξίσωση της αντίδρασης ενός αλκαλίου με το νερό και να εξηγείς γιατί δίνει βάση.
- Να ανιχνεύεις τα αλογόνα στα άλατά τους με νιτρικό άργυρο.
- Να αναφέρεις χρήσεις των αλογόνων, και τους κινδύνους τους στο σπίτι και στο περιβάλλον.

## Δύο οικογένειες στις άκρες του πίνακα

Η λέξη **αλκάλιο** έρχεται από το αραβικό al-qaly, τη στάχτη των φυτών. Από τη στάχτη έβγαζαν παλιά τη σόδα και την ποτάσα, ενώσεις του νατρίου και του καλίου. Η λέξη **αλογόνο** είναι ελληνική: «αυτό που γεννά άλατα».

Οι δύο ομάδες κάθονται στις δύο άκρες του περιοδικού πίνακα, στην **1η** και στη **17η** στήλη, και είναι οι πιο δραστικές του. Στην ενότητα για τον περιοδικό πίνακα είδες γιατί: στα αλκάλια περισσεύει ένα ηλεκτρόνιο, στα αλογόνα λείπει ένα. Εδώ θα δεις πώς φαίνεται αυτό στο εργαστήριο και στην καθημερινή ζωή.

## Τα αλκάλια

**Αλκάλια** είναι τα στοιχεία της 1ης ομάδας, εκτός από το υδρογόνο: λίθιο (Li), νάτριο (Na), κάλιο (K), ρουβίδιο (Rb), καίσιο (Cs) και φράγκιο (Fr). Το φράγκιο είναι ραδιενεργό και εξαιρετικά σπάνιο.

Είναι μέταλλα, αλλά πολύ διαφορετικά από τον σίδηρο ή τον χαλκό:

- Είναι **μαλακά**: το νάτριο κόβεται με μαχαίρι σαν κρύο βούτυρο.
- Στη φρέσκια τομή έχουν **αργυρόλευκη λάμψη**, που θαμπώνει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα στον αέρα.
- Έχουν **μικρή πυκνότητα**: το λίθιο, το νάτριο και το κάλιο επιπλέουν στο νερό.
- Έχουν **χαμηλά σημεία τήξης**, γι' αυτό λέγονται και εύτηκτα. Το καίσιο λιώνει στη ζέστη της παλάμης.
- **Οξειδώνονται** αμέσως από το οξυγόνο και την υγρασία του αέρα. Γι' αυτό φυλάσσονται βυθισμένα σε **πετρέλαιο**.

| Στοιχείο | Σημείο τήξης | Πυκνότητα      |
| -------- | ------------ | -------------- |
| λίθιο    | $181$ °C     | $0{,}53$ g/cm³ |
| νάτριο   | $98$ °C      | $0{,}97$ g/cm³ |
| κάλιο    | $63$ °C      | $0{,}86$ g/cm³ |
| ρουβίδιο | $39$ °C      | $1{,}53$ g/cm³ |
| καίσιο   | $28$ °C      | $1{,}93$ g/cm³ |

Όσο κατεβαίνεις στην ομάδα, το σημείο τήξης πέφτει. Οι φυσικές ιδιότητες μιας ομάδας αλλάζουν **με κανονικότητα** καθώς μεγαλώνει ο ατομικός αριθμός.

### Με το νερό

Ρίξε ένα κομμάτι νάτριο, μεγάλο σαν φακή, σε νερό με λίγες σταγόνες φαινολοφθαλεΐνης. Το νάτριο επιπλέει, λιώνει σε μια λαμπερή σφαίρα, τρέχει πάνω στην επιφάνεια σφυρίζοντας, και γύρω του το νερό γίνεται **ροζ-μωβ**:

$$
2\,\text{Na} + 2\,\text{H}_2\text{O} \;\to\; 2\,\text{Na}^+ + 2\,\text{OH}^- + \text{H}_2
$$

Το αέριο που φεύγει είναι **υδρογόνο**. Το χρώμα δείχνει ότι φτιάχτηκαν ιόντα υδροξειδίου: το διάλυμα που μένει είναι **βάση**, υδροξείδιο του νατρίου. Από αυτή την αντίδραση πήραν οι βάσεις το παλιό τους όνομα, «αλκαλικά» διαλύματα.

Όλα τα αλκάλια κάνουν την ίδια αντίδραση, αλλά όχι με την ίδια ένταση. Το λίθιο αντιδρά **ήπια**, το νάτριο **έντονα**, το κάλιο **βίαια**: το υδρογόνο αναφλέγεται και καίγεται με φλόγα.

*Ένα μικρό κομμάτι καλίου πάνω σε νερό. Η αντίδραση βγάζει τόση θερμότητα, ώστε το υδρογόνο που ελευθερώνεται παίρνει φωτιά. Τέτοιο πείραμα γίνεται μόνο σε εργαστήριο, από χημικό, με ελάχιστη ποσότητα μετάλλου και γυαλιά προστασίας.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισοστάθμισε την αντίδραση του νατρίου με το νερό*

## Τα αλογόνα

**Αλογόνα** είναι τα στοιχεία της 17ης ομάδας: φθόριο (F), χλώριο (Cl), βρόμιο (Br), ιώδιο (I) και άστατο (At), που είναι ραδιενεργό και σπάνιο. Είναι **αμέταλλα**, και ελεύθερα τα βρίσκεις πάντα σε **διατομικά μόρια**: $\text{F}_2$, $\text{Cl}_2$, $\text{Br}_2$, $\text{I}_2$.

| Αλογόνο | Σε θερμοκρασία δωματίου     | Χρώμα                       |
| ------- | --------------------------- | --------------------------- |
| φθόριο  | αέριο                       | ανοιχτό κίτρινο             |
| χλώριο  | αέριο                       | κιτρινοπράσινο              |
| βρόμιο  | υγρό που εξατμίζεται εύκολα | κοκκινοκαφέ                 |
| ιώδιο   | στερεό, που εξαχνώνεται     | σχεδόν μαύρο, με μωβ ατμούς |

Και εδώ η αλλαγή στην ομάδα είναι κανονική: από αέριο σε υγρό σε στερεό, και από ανοιχτό σε σκούρο χρώμα.

Τα αλογόνα είναι **τοξικά**. Το χλώριο χρησιμοποιήθηκε ως πολεμικό αέριο στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Με τα περισσότερα μέταλλα αντιδρούν εύκολα και δίνουν **άλατα**: το νάτριο καίγεται μέσα σε χλώριο και αφήνει λευκή σκόνη, μαγειρικό αλάτι.

$$
2\,\text{Na} + \text{Cl}_2 \;\to\; 2\,\text{NaCl}
$$

> **Κλειδί**
>
> Τα δύο άκρα του πίνακα συμπληρώνουν το ένα το άλλο.
>
> **Αλκάλια:** ένα ηλεκτρόνιο στην εξωτερική στιβάδα. Το **δίνουν** και γίνονται ιόντα με φορτίο $+1$: $\text{Na}^+$, $\text{K}^+$. Όσο πιο κάτω στην ομάδα, τόσο **πιο δραστικά**, γιατί το ηλεκτρόνιο είναι πιο μακριά από τον πυρήνα.
>
> **Αλογόνα:** επτά ηλεκτρόνια στην εξωτερική στιβάδα. **Παίρνουν** ένα και γίνονται ιόντα με φορτίο $-1$: $\text{Cl}^-$, $\text{Br}^-$. Όσο πιο κάτω, τόσο **λιγότερο δραστικά**. Το φθόριο είναι το πιο δραστικό αμέταλλο που υπάρχει.
>
> Ένα αλκάλιο και ένα αλογόνο ενώνονται ένα προς ένα: $\text{NaCl}$, $\text{KBr}$, $\text{LiF}$, $\text{KI}$.

### Πώς ανιχνεύεις ένα αλογόνο

Τα άλατα των αλογόνων με τον άργυρο **δεν διαλύονται** στο νερό. Αν ρίξεις σταγόνες νιτρικού αργύρου, $\text{AgNO}_3$, σε διάλυμα που περιέχει ιόντα αλογόνου, σχηματίζονται αμέσως μικροί στερεοί κόκκοι που θολώνουν το υγρό, ένα **ίζημα**:

$$
\text{Ag}^+ + \text{Cl}^- \;\to\; \text{AgCl}\downarrow
$$

Το χρώμα του ιζήματος λέει ποιο αλογόνο υπάρχει: **λευκό** ο χλωριούχος άργυρος, **υποκίτρινο** ο βρωμιούχος, **κίτρινο** ο ιωδιούχος.

*Ίζημα χλωριούχου αργύρου, AgCl. Το λευκό στερεό δεν διαλύεται και κάθεται στον πάτο του σωλήνα. Με τον ίδιο τρόπο ελέγχεται αν ένα νερό περιέχει χλωριόντα.*

## Πού τα συναντάς

| Αλογόνο | Χρήση                                                                                                                      |
| ------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| χλώριο  | απολύμανση του νερού της βρύσης και της πισίνας· η **χλωρίνη** είναι λευκαντικό με ένωση του χλωρίου· το πλαστικό PVC      |
| φθόριο  | το φθοριούχο νάτριο της οδοντόκρεμας κάνει την αδαμαντίνη των δοντιών πιο ανθεκτική στα οξέα· το αντικολλητικό τεφλόν      |
| ιώδιο   | το βάμμα ιωδίου για τις πληγές· ο θυρεοειδής αδένας το χρειάζεται για τις ορμόνες του, γι' αυτό μπαίνει στο ιωδιούχο αλάτι |
| βρόμιο  | ο βρωμιούχος άργυρος στα φιλμ της ασπρόμαυρης φωτογραφίας                                                                  |

Μια χρήση είχε σοβαρή παρενέργεια. Οι **χλωροφθοράνθρακες** (CFCs) έμπαιναν παλιά στα ψυγεία και στα σπρέι, και ανέβαιναν στη στρατόσφαιρα, όπου κατέστρεφαν το **όζον** που μας προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία. Με τη Συμφωνία του Μόντρεαλ (1987) απαγορεύτηκαν σταδιακά σε όλο τον κόσμο, και η τρύπα του όζοντος άρχισε να κλείνει.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ποτέ μη βάζεις χλωρίνη μαζί με άλλο καθαριστικό**, ειδικά με όξινα καθαριστικά για τα άλατα της τουαλέτας ή με αμμωνία.
>
> Η χλωρίνη με ένα οξύ ελευθερώνει **αέριο χλώριο**, και με την αμμωνία άλλα τοξικά αέρια. Και τα δύο, σε κλειστό μπάνιο, ερεθίζουν βαριά τα μάτια και τους πνεύμονες. Γι' αυτό η ετικέτα της χλωρίνης γράφει «μην αναμειγνύετε με άλλα προϊόντα».

> **Θυμήσου**
>
> Το **στοιχείο** και το **ιόν** του είναι εντελώς άλλα πράγματα.
>
> Το νάτριο αντιδρά έντονα με το νερό, το χλώριο είναι δηλητηριώδες αέριο. Τα ιόντα τους, $\text{Na}^+$ και $\text{Cl}^-$, είναι το αλάτι που βάζεις στη σαλάτα.
>
> Το ίδιο και το φθόριο: ως αέριο είναι από τις πιο επικίνδυνες ουσίες του εργαστηρίου, ως ιόν $\text{F}^-$ μπαίνει σε ελάχιστη ποσότητα στην οδοντόκρεμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ρίχνεις ένα μικρό κομμάτι λιθίου σε νερό με φαινολοφθαλεΐνη. Τι θα παρατηρήσεις, και ποια είναι η εξίσωση;

1. Το λίθιο έχει πυκνότητα $0{,}53$ g/cm³, μικρότερη από του νερού: **επιπλέει**.
2. Είναι αλκάλιο, άρα αντιδρά με το νερό δίνοντας υδρογόνο και ιόντα υδροξειδίου. Είναι όμως το πρώτο της ομάδας, οπότε η αντίδραση είναι **ήπια**: φυσαλίδες, χωρίς φλόγα.
3. $$
   2\,\text{Li} + 2\,\text{H}_2\text{O} \;\to\; 2\,\text{Li}^+ + 2\,\text{OH}^- + \text{H}_2
   $$
4. Τα $\text{OH}^-$ κάνουν το διάλυμα **βασικό**, και η φαινολοφθαλεΐνη γίνεται ροζ-μωβ.

### Παράδειγμα 2: Τρία μπουκαλάκια χωρίς ετικέτα έχουν διαλύματα NaCl, KBr και KI. Πώς ξεχωρίζεις ποιο είναι ποιο;

1. Παίρνω λίγο από το καθένα σε τρεις δοκιμαστικούς σωλήνες και ρίχνω σταγόνες νιτρικού αργύρου, $\text{AgNO}_3$.
2. Και στους τρεις σχηματίζεται ίζημα, γιατί και τα τρία έχουν ιόντα αλογόνου.
3. Κοιτάζω το χρώμα: **λευκό** σημαίνει $\text{AgCl}$, άρα NaCl. **Υποκίτρινο** σημαίνει $\text{AgBr}$, άρα KBr. **Κίτρινο** σημαίνει $\text{AgI}$, άρα KI.
4. Για το ιωδιούχο:
   $$
   \text{Ag}^+ + \text{I}^- \;\to\; \text{AgI}\downarrow
   $$
   Τα ιόντα $\text{K}^+$ και $\text{NO}_3^-$ μένουν διαλυμένα και δεν παίρνουν μέρος.

### Παράδειγμα 3: Το ρουβίδιο βρίσκεται κάτω από το κάλιο στην 1η ομάδα. Τι περιμένεις για το σημείο τήξης του και για την αντίδρασή του με το νερό;

1. Στην ομάδα των αλκαλίων το σημείο τήξης **πέφτει** προς τα κάτω: λίθιο $181$ °C, νάτριο $98$ °C, κάλιο $63$ °C.
2. Άρα το ρουβίδιο θα λιώνει σε **ακόμα χαμηλότερη** θερμοκρασία από τους $63$ °C. Πράγματι, λιώνει στους $39$ °C.
3. Η δραστικότητα **αυξάνεται** προς τα κάτω, γιατί το εξωτερικό ηλεκτρόνιο είναι πιο μακριά από τον πυρήνα και φεύγει πιο εύκολα.
4. Άρα με το νερό αντιδρά **πιο βίαια** από το κάλιο, σχεδόν εκρηκτικά, και δίνει πάλι υδρογόνο και διάλυμα βάσης.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί το νάτριο φυλάσσεται βυθισμένο σε πετρέλαιο;
   - Για να μην αντιδρά με το οξυγόνο και την υγρασία του αέρα
   - Για να μη λιώνει στη θερμοκρασία του δωματίου
   - Για να μην εξατμίζεται όπως το βρόμιο και το ιώδιο
   - Για να μένει μαλακό και να κόβεται με μαχαίρι
2. Τι παράγεται όταν το κάλιο αντιδρά με το νερό;
   - Υδρογόνο και διάλυμα βάσης
   - Οξυγόνο και διάλυμα οξέος
   - Υδρογόνο και ουδέτερο αλάτι
   - Ατμός, χωρίς καμία χημική αλλαγή
3. Ποιο αλκάλιο αντιδρά πιο βίαια με το νερό;
   - Το κάλιο
   - Το λίθιο
   - Το νάτριο
   - Όλα το ίδιο
4. Σε θερμοκρασία δωματίου, ποιο αλογόνο είναι **υγρό**;
   - Το βρόμιο
   - Το χλώριο
   - Το ιώδιο
   - Το φθόριο
5. Τι ιόν σχηματίζει συνήθως ένα άτομο αλογόνου;
   - Αρνητικό ιόν με φορτίο $-1$
   - Θετικό ιόν με φορτίο $+1$
   - Αρνητικό ιόν με φορτίο $-7$
   - Κανένα ιόν, γιατί είναι αμέταλλο
6. Ρίχνεις νιτρικό άργυρο σε ένα διάλυμα και σχηματίζεται **κίτρινο** ίζημα. Ποιο ιόν είχε το διάλυμα;
   - Ιωδιόντα, $\text{I}^-$
   - Χλωριόντα, $\text{Cl}^-$
   - Βρωμιόντα, $\text{Br}^-$
   - Ιόντα νατρίου, $\text{Na}^+$
7. Γιατί η χλωρίνη δεν πρέπει να αναμειγνύεται με όξινο καθαριστικό τουαλέτας;
   - Ελευθερώνεται τοξικό αέριο χλώριο
   - Η χλωρίνη χάνει τη δράση της και δεν λευκαίνει
   - Σχηματίζεται ίζημα που βουλώνει τις σωληνώσεις
   - Παράγεται υδρογόνο που εκρήγνυται
8. Ποιος είναι ο τύπος της ένωσης του λιθίου με το φθόριο;
   - $\text{LiF}$
   - $\text{LiF}_2$
   - $\text{Li}_2\text{F}$
   - $\text{Li}_7\text{F}$

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τέσσερα πρώτα αλογόνα, και σε ποια ομάδα του περιοδικού πίνακα βρίσκονται;
2. Από τα πέντε αλκάλια του πίνακα, ένα λιώνει ήδη σε νερό των $70$ °C, επιπλέει στο νερό, και αντιδρά μαζί του τόσο βίαια που το υδρογόνο παίρνει φωτιά. Ποιο είναι;
3. Ρίχνεις σταγόνες νιτρικού αργύρου, $\text{AgNO}_3$, σε τρία ποτήρια: (Α) απεσταγμένο νερό, (Β) νερό της βρύσης, (Γ) θαλασσινό νερό. Το Α μένει διαυγές, το Β θολώνει ελαφρά με λευκό ίζημα, και το Γ δίνει πυκνό λευκό ίζημα.
   α) Ποιο ιόν δείχνει το λευκό ίζημα, και γιατί το Γ δίνει πολύ περισσότερο από το Β;
   β) Σε τι χρησιμεύει το ποτήρι Α, αφού ξέρεις ότι το απεσταγμένο νερό δεν έχει άλατα;
4. Το χλωριούχο νερό είναι αραιό διάλυμα χλωρίου, $\text{Cl}_2$, σε νερό, σχεδόν άχρωμο. Τα διαλύματα $\text{KCl}$, $\text{KBr}$ και $\text{KI}$ είναι άχρωμα. Σε έναν δοκιμαστικό σωλήνα με διάλυμα $\text{KBr}$ ρίχνεις λίγο χλωριούχο νερό, και το διάλυμα γίνεται πορτοκαλοκαφέ.
   α) Ποια ουσία δίνει το χρώμα, και από πού ήρθε;
   β) Γράψε την ιοντική εξίσωση της αντίδρασης.
   γ) Ρίχνεις βρόμιο σε διάλυμα $\text{KCl}$, και σε άλλον σωλήνα σε διάλυμα $\text{KI}$. Πού γίνεται αντίδραση;
5. Ένας χημικός αφήνει $6{,}2$ g από ένα κράμα νατρίου και καλίου να αντιδράσουν πλήρως με νερό, σε ειδική συσκευή, και μετρά το υδρογόνο που βγαίνει. Ξέρει ότι $23$ g νατρίου δίνουν με το νερό $1$ g υδρογόνου, και ότι το ίδιο $1$ g δίνουν $39$ g καλίου.
   α) Ένας βοηθός μετράει $0{,}30$ g υδρογόνου. Δείξε ότι έκανε λάθος.
   β) Η σωστή μέτρηση είναι $0{,}20$ g. Πόσο νάτριο και πόσο κάλιο έχει το κράμα;
   γ) Για κάθε άτομο καλίου, πόσα άτομα νατρίου έχει το κράμα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/chemistry/alkali-metals-halogens
