# Εμβόλια και αντιβιοτικά

> Δύο μεγάλες ιδέες της ιατρικής, και γιατί το αντιβιοτικό δεν πιάνει τη γρίπη.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/vaccines-antibiotics

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς ένα εμβόλιο χτίζει ανοσία χωρίς να περάσεις την ασθένεια, και τι είναι η συλλογική ανοσία.
- Να εξηγείς πώς δρουν τα αντιβιοτικά και γιατί δεν δρουν στους ιούς.
- Να περιγράφεις πώς εμφανίζεται η αντοχή στα αντιβιοτικά και πώς περιορίζεται.

## Η αρρώστια που δεν υπάρχει πια

Η **ευλογιά** ήταν μια από τις πιο θανατηφόρες ασθένειες της ιστορίας. Σκότωνε περίπου έναν στους τρεις αρρώστους και άφηνε πολλούς από τους επιζώντες με σημάδια ή τυφλούς. Μόνο στον 20ό αιώνα υπολογίζεται ότι σκότωσε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους.

Το 1796 ο Άγγλος γιατρός **Έντουαρντ Τζένερ** παρατήρησε ότι οι αρμέχτρες που είχαν κολλήσει από τις αγελάδες μια ήπια αρρώστια, τη **δαμαλίτιδα**, δεν έπαιρναν ευλογιά. Έβαλε υγρό από μια πληγή δαμαλίτιδας σε μια μικρή τομή στο χέρι ενός οκτάχρονου αγοριού. Όταν αργότερα το αγόρι εκτέθηκε στην ευλογιά, δεν αρρώστησε. (Ένα τέτοιο πείραμα σε παιδί δεν θα επιτρεπόταν σήμερα.)

Από τη λατινική λέξη *vacca*, αγελάδα, βγήκε η λέξη *vaccine*: το **εμβόλιο**.

*Ο Έντουαρντ Τζένερ σε πορτρέτο της εποχής του. Πρόσεξε το βιβλίο στο τραπέζι: η εικόνα στη σελίδα είναι μια αγελάδα, η «vacca» από την οποία πήρε το όνομά του το εμβόλιο.*

Με παγκόσμιο πρόγραμμα εμβολιασμού, το τελευταίο φυσικό κρούσμα ευλογιάς καταγράφηκε το 1977, και το 1980 ο **Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας** ανακοίνωσε ότι η ασθένεια **εξαλείφθηκε**. Είναι η πρώτη ανθρώπινη ασθένεια που εξαφανίστηκε χάρη στον άνθρωπο.

## Πώς δουλεύει ένα εμβόλιο

Θυμήσου από την προηγούμενη ενότητα: την πρώτη φορά που συναντάς ένα μικρόβιο, η ειδική άμυνα αργεί και αρρωσταίνεις· μετά μένουν **κύτταρα μνήμης**.

Το εμβόλιο σου δίνει τη μνήμη **χωρίς** την αρρώστια. Περιέχει τα **αντιγόνα** ενός μικροβίου σε μορφή που δεν μπορεί να σε αρρωστήσει. Το ανοσοποιητικό αντιδρά σαν να ήταν πραγματική λοίμωξη: φτιάχνει αντισώματα και κύτταρα μνήμης. Αν συναντήσεις αργότερα το πραγματικό μικρόβιο, η απάντηση είναι γρήγορη και δυνατή, και συνήθως δεν αρρωσταίνεις ή αρρωσταίνεις πολύ πιο ελαφριά.

Αυτή είναι **ενεργητική ανοσία**: τη χτίζει το ίδιο σου το σώμα.

Υπάρχουν διάφορα είδη εμβολίων:

| Είδος              | Τι περιέχει                                                                 | Παράδειγμα                |
| ------------------ | --------------------------------------------------------------------------- | ------------------------- |
| **Εξασθενημένο**   | ζωντανό μικρόβιο, τόσο αδύναμο που δεν προκαλεί ασθένεια σε υγιή άνθρωπο    | ιλαρά, παρωτίτιδα, ερυθρά |
| **Αδρανοποιημένο** | νεκρό μικρόβιο                                                              | πολιομυελίτιδα (ενέσιμο)  |
| **Τμήματος**       | μόνο ένα κομμάτι του μικροβίου, π.χ. μια πρωτεΐνη                           | ηπατίτιδα Β               |
| **Τοξοειδές**      | αδρανοποιημένη τοξίνη                                                       | τέτανος                   |
| **mRNA**           | οδηγίες για να φτιάξουν για λίγο τα κύτταρά σου ένα αβλαβές κομμάτι του ιού | COVID-19                  |

Το mRNA ενός εμβολίου δεν μπαίνει στον πυρήνα και δεν αλλάζει το DNA σου· διασπάται μέσα σε λίγες μέρες.

Κάποια εμβόλια χρειάζονται **αναμνηστική δόση** μετά από χρόνια, για να «φρεσκάρεται» η μνήμη. Το εμβόλιο της γρίπης γίνεται κάθε χρόνο, γιατί ο ιός αλλάζει τα αντιγόνα του.

**Είναι ασφαλή;** Κάθε εμβόλιο δοκιμάζεται σε χιλιάδες, συχνά δεκάδες χιλιάδες, εθελοντές πριν εγκριθεί, και παρακολουθείται και μετά. Οι συνηθισμένες παρενέργειες είναι ήπιες και περνούν σε μια-δυο μέρες: πόνος στο χέρι, λίγος πυρετός, κούραση. Σοβαρές αντιδράσεις συμβαίνουν πολύ σπάνια. Μελέτες σε εκατομμύρια παιδιά δεν βρήκαν καμία σχέση των εμβολίων με τον αυτισμό. Η επιστημονική κοινότητα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συμφωνούν ότι τα οφέλη των εγκεκριμένων εμβολίων ξεπερνούν πολύ τους κινδύνους.

## Η συλλογική ανοσία

Κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να εμβολιαστούν: νεογέννητα που είναι ακόμα πολύ μικρά, άνθρωποι που κάνουν χημειοθεραπεία, άνθρωποι με σοβαρές αλλεργίες σε συστατικά ενός εμβολίου.

Αυτοί προστατεύονται **από τους άλλους**. Αν σχεδόν όλοι γύρω τους έχουν ανοσία, το μικρόβιο δεν βρίσκει δρόμο για να φτάσει ως αυτούς: κάθε άρρωστος συναντά κυρίως ανθρώπους που δεν κολλάνε, και η αλυσίδα σπάει. Αυτό λέγεται **συλλογική ανοσία** (ή «ανοσία της αγέλης»).

Όσο πιο μεταδοτική είναι μια ασθένεια, τόσο μεγαλύτερο ποσοστό χρειάζεται να έχει ανοσία. Για την ιλαρά, μια από τις πιο μεταδοτικές ασθένειες, χρειάζεται περίπου το $95\%$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο αιώνες εμβόλια και αντιβιοτικά*

## Τα αντιβιοτικά

Το 1928 ο **Αλεξάντερ Φλέμινγκ** γύρισε από διακοπές και βρήκε ένα τρυβλίο με βακτήρια μολυσμένο από μούχλα. Γύρω από τη μούχλα, τον μύκητα *Penicillium*, τα βακτήρια είχαν πεθάνει. Ο μύκητας έβγαζε μια ουσία που τα σκότωνε: την **πενικιλίνη**, το πρώτο **αντιβιοτικό**.

Τα **αντιβιοτικά** είναι φάρμακα που σκοτώνουν τα βακτήρια ή σταματούν τον πολλαπλασιασμό τους. Το μυστικό τους είναι ότι χτυπούν δομές που έχουν τα **βακτήρια** αλλά **όχι τα δικά σου κύτταρα**:

- Η πενικιλίνη εμποδίζει το βακτήριο να χτίσει το **κυτταρικό του τοίχωμα**. Τα κύτταρά σου δεν έχουν τέτοιο τοίχωμα.
- Άλλα αντιβιοτικά μπλοκάρουν τα **ριβοσώματα των βακτηρίων**, που διαφέρουν αρκετά από τα δικά σου.

Πριν από τα αντιβιοτικά, μια γρατζουνιά που μολυνόταν ή μια πνευμονία μπορούσαν εύκολα να αποβούν θανατηφόρες.

**Γιατί δεν δρουν στους ιούς.** Θυμήσου τι είναι ένας ιός: γενετικό υλικό σε καψίδιο. **Δεν έχει τοίχωμα, δεν έχει ριβοσώματα, δεν έχει μεταβολισμό.** Όλα όσα χτυπά ένα αντιβιοτικό απλώς δεν υπάρχουν στον ιό. Και ο ιός πολλαπλασιάζεται μέσα στα δικά σου κύτταρα, με τα δικά σου ριβοσώματα, που το αντιβιοτικό αφήνει ήσυχα.

Για κάποιους ιούς υπάρχουν ειδικά **αντιικά** φάρμακα, για παράδειγμα για τη γρίπη και για τον HIV. Είναι όμως εντελώς άλλη κατηγορία φαρμάκων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θα βοηθούσε ένα αντιβιοτικό;*

> **Πρόσεχε**
>
> «Έχω γρίπη, ας πάρω ένα αντιβιοτικό για να περάσει γρηγορότερα.» Το αντιβιοτικό **δεν** θα κάνει τίποτα στον ιό της γρίπης. Θα σκοτώσει όμως πολλά από τα **ωφέλιμα βακτήρια** του εντέρου σου, και θα βοηθήσει να επικρατήσουν βακτήρια **ανθεκτικά** στο φάρμακο.
>
> Ούτε είναι αντιπυρετικό ή παυσίπονο. Αν νιώθεις καλύτερα στις τρεις μέρες, είναι επειδή το ανοσοποιητικό σου νίκησε τον ιό — θα το είχε κάνει και χωρίς το χάπι.

## Η αντοχή στα αντιβιοτικά

Σε έναν πληθυσμό εκατομμυρίων βακτηρίων, τα άτομα δεν είναι όλα ίδια. Από τυχαίες αλλαγές στο DNA τους, λίγα μπορεί να είναι **ανθεκτικά** σε ένα αντιβιοτικό: για παράδειγμα, να έχουν ένα ένζυμο που το διασπά.

Όταν δώσεις το αντιβιοτικό, πεθαίνουν τα ευαίσθητα. Τα ανθεκτικά **επιζούν** και πολλαπλασιάζονται, και σε λίγο ο πληθυσμός αποτελείται κυρίως από ανθεκτικά. Το αντιβιοτικό δεν «έμαθε» στα βακτήρια να αντέχουν· **ξεχώρισε** όσα ήδη άντεχαν. Είναι φυσική επιλογή, που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας μέσα σε λίγα χρόνια.

*Έλεγχος αντοχής σε αντιβιοτικά. Βακτήρια απλώνονται σε όλο το τρυβλίο και πάνω τους μπαίνουν δισκάκια με διαφορετικά αντιβιοτικά. Όπου βλέπεις διάφανο κύκλο, το αντιβιοτικό σκότωσε τα βακτήρια γύρω του. Όπου ο κύκλος είναι μικρός ή λείπει, τα βακτήρια αντέχουν σε αυτό το φάρμακο.*

Τα βακτήρια μάλιστα μπορούν να ανταλλάσσουν γονίδια αντοχής, συχνά πάνω σε **πλασμίδια**, ακόμα και ανάμεσα σε διαφορετικά είδη.

Όσο πιο συχνά και πιο άσκοπα χρησιμοποιούνται τα αντιβιοτικά, τόσο πιο συχνά γίνεται αυτό το «ξεσκαρτάρισμα». Σήμερα υπάρχουν βακτήρια που αντέχουν σχεδόν σε όλα τα διαθέσιμα αντιβιοτικά. Υπολογίζεται ότι το 2019 οι λοιμώξεις από ανθεκτικά βακτήρια ευθύνονταν άμεσα για πάνω από ένα εκατομμύριο θανάτους παγκοσμίως. Η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά ανάμεσα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη μεγαλύτερη κατανάλωση αντιβιοτικών.

**Τι μπορείς να κάνεις εσύ:**

- Αντιβιοτικό **μόνο με συνταγή γιατρού**, ποτέ «μήπως και».
- Το παίρνεις **ακριβώς** όπως το όρισε ο γιατρός: δόση, ώρες, μέρες.
- **Ποτέ** δεν παίρνεις αντιβιοτικό που περίσσεψε από παλιά, ούτε δίνεις το δικό σου σε άλλον.
- Δεν πιέζεις τον γιατρό για αντιβιοτικό όταν σου λέει ότι η λοίμωξη είναι ιογενής.
- Προλαμβάνεις: πλύσιμο χεριών και εμβόλια σημαίνουν λιγότερες λοιμώξεις, άρα λιγότερα αντιβιοτικά.

> **Κλειδί**
>
> Εμβόλια και αντιβιοτικά κάνουν διαφορετικές δουλειές:
>
> - Το **εμβόλιο** είναι **πρόληψη**: εκπαιδεύει το ανοσοποιητικό **πριν** από τη λοίμωξη. Υπάρχουν εμβόλια για ιούς και για βακτήρια.
> - Το **αντιβιοτικό** είναι **θεραπεία**: σκοτώνει **βακτήρια** που ήδη σε έχουν μολύνει. Στους ιούς δεν δρα.

> **Θυμήσου**
>
> - Το **εμβόλιο** περιέχει αντιγόνα σε ακίνδυνη μορφή και δημιουργεί **κύτταρα μνήμης** χωρίς την ασθένεια.
> - **Συλλογική ανοσία**: όταν έχει ανοσία ένα μεγάλο ποσοστό, προστατεύονται και όσοι δεν μπορούν να εμβολιαστούν.
> - Τα **αντιβιοτικά** χτυπούν δομές των βακτηρίων (τοίχωμα, ριβοσώματα). Οι ιοί δεν τις έχουν, γι' αυτό τα αντιβιοτικά **δεν δρουν στους ιούς**.
> - **Αντοχή**: το αντιβιοτικό σκοτώνει τα ευαίσθητα και αφήνει τα ανθεκτικά να πολλαπλασιαστούν. Την περιορίζεις με σωστή χρήση, μόνο με συνταγή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε μια λοίμωξη υπάρχουν 1.000.000 βακτήρια, και 10 από αυτά είναι ανθεκτικά. Το αντιβιοτικό σκοτώνει το 99,99% των ευαίσθητων. Τι ποσοστό των επιζώντων είναι ανθεκτικά;

1. Πριν από το φάρμακο, τα ανθεκτικά είναι
   $$
   \frac{10}{1\,000\,000} \times 100 = 0{,}001\%
   $$
   Ένα στα εκατό χιλιάδες.
2. Τα ευαίσθητα είναι $999\,990$. Επιζεί το $0{,}01\%$ τους:
   $$
   999\,990 \times 0{,}0001 \approx 100
   $$
3. Τα ανθεκτικά επιζούν όλα: $10$. Σύνολο επιζώντων: $100 + 10 = 110$.
   $$
   \frac{10}{110} \times 100 \approx 9\%
   $$
4. Μέσα σε μία θεραπεία, τα ανθεκτικά πέρασαν από το $0{,}001\%$ στο $9\%$ περίπου του πληθυσμού. Συνήθως το ανοσοποιητικό καθαρίζει τους λίγους επιζώντες. Αν όμως αυτό επαναληφθεί ξανά και ξανά, ή αν τα επιζώντα περάσουν σε άλλον άνθρωπο, ο πληθυσμός γίνεται όλο και πιο ανθεκτικός. Αυτή είναι η **επιλογή** σε δράση.

### Παράδειγμα 2: Ένας άρρωστος με ιλαρά έρχεται σε στενή επαφή με 15 ανθρώπους. Πόσοι θα κολλήσουν αν έχει ανοσία το 95%, και πόσοι αν έχει το 80%;

1. Για απλότητα, υποθέτουμε ότι όποιος έχει ανοσία δεν κολλάει και όποιος δεν έχει κολλάει σίγουρα. (Στην πραγματικότητα τα εμβόλια δεν προστατεύουν το $100\%$, αλλά οι δύο δόσεις του εμβολίου της ιλαράς φτάνουν πολύ κοντά.)
2. Με ανοσία $95\%$, χωρίς ανοσία είναι το $5\%$:
   $$
   15 \times 0{,}05 = 0{,}75
   $$
   Κάθε άρρωστος μολύνει κατά μέσο όρο **λιγότερους από έναν**. Το ξέσπασμα σβήνει.
3. Με ανοσία $80\%$, χωρίς ανοσία είναι το $20\%$:
   $$
   15 \times 0{,}20 = 3
   $$
   Κάθε άρρωστος μολύνει τρεις, αυτοί εννιά, και η ασθένεια απλώνεται.
4. Μια διαφορά $15$ ποσοστιαίων μονάδων στον εμβολιασμό κρίνει αν ένα κρούσμα μένει μεμονωμένο ή γίνεται επιδημία. Γι' αυτό, όταν τα ποσοστά εμβολιασμού πέφτουν, η ιλαρά επιστρέφει.

### Παράδειγμα 3: Η φίλη σου έχει γρίπη και σκέφτεται να πάρει τα αντιβιοτικά που περίσσεψαν από την αμυγδαλίτιδα του αδερφού της. Τι της λες;

1. **Τι την αρρώστησε:** τη γρίπη την προκαλεί **ιός**. Ο ιός δεν έχει τοίχωμα ούτε ριβοσώματα, άρα το αντιβιοτικό δεν έχει πού να δράσει.
2. **Τι θα κάνει το χάπι:** θα σκοτώσει ωφέλιμα βακτήρια του εντέρου της, μπορεί να της φέρει διάρροια ή αλλεργική αντίδραση, και θα ευνοήσει τα ανθεκτικά βακτήρια που τυχόν έχει.
3. **Και το «περίσσεψε»:** το φάρμακο είχε γραφτεί για άλλον άνθρωπο και άλλη λοίμωξη. Ένα αντιβιοτικό που περισσεύει σημαίνει συχνά ότι κάποια θεραπεία δεν έγινε όπως ορίστηκε.
4. **Το συμπέρασμα:** ξεκούραση, υγρά, και γιατρός αν δεν βελτιώνεται ή αν ανησυχεί. Αντιβιοτικό μόνο αν ο γιατρός διαπιστώσει βακτηριακή λοίμωξη.

## Ερωτήσεις

1. Πώς σε προστατεύει ένα εμβόλιο;
   - Δημιουργεί αντισώματα και κύτταρα μνήμης χωρίς να περάσεις την ασθένεια
   - Σκοτώνει τα μικρόβια που ήδη έχεις στο σώμα, πριν προλάβουν να πολλαπλασιαστούν
   - Σου δίνει έτοιμα αντισώματα που μένουν για πάντα
   - Κάνει το δέρμα και τους βλεννογόνους αδιαπέραστους στα μικρόβια
2. Γιατί ένα αντιβιοτικό δεν δρα στον ιό της γρίπης;
   - Γιατί ο ιός δεν έχει τοίχωμα, ριβοσώματα ή μεταβολισμό για να τα χτυπήσει
   - Γιατί ο ιός της γρίπης έχει γίνει ανθεκτικός στα αντιβιοτικά από την πολλή χρήση τους
   - Γιατί η δόση για τη γρίπη πρέπει να είναι μεγαλύτερη από τη δόση για μια αμυγδαλίτιδα
   - Γιατί ο ιός είναι πολύ μικρός για να τον βρει και να τον χτυπήσει το φάρμακο στο αίμα
3. Πώς αυξάνονται τα ανθεκτικά βακτήρια όταν χρησιμοποιούμε συχνά αντιβιοτικά;
   - Επιζούν τα λίγα ήδη ανθεκτικά βακτήρια και πολλαπλασιάζονται
   - Τα βακτήρια «μαθαίνουν» να αντέχουν, επειδή συνηθίζουν σιγά σιγά το φάρμακο που δέχονται
   - Ο οργανισμός του ανθρώπου συνηθίζει το αντιβιοτικό και γίνεται ο ίδιος ανθεκτικός σε αυτό
   - Το αντιβιοτικό μετατρέπει τους ιούς σε ανθεκτικά βακτήρια
4. Ένα μωρό δύο μηνών είναι πολύ μικρό για το εμβόλιο της ιλαράς. Τι το προστατεύει καλύτερα;
   - Να έχουν ανοσία σχεδόν όλοι γύρω του
   - Ένα αντιβιοτικό για κάθε ενδεχόμενο
   - Τίποτα· θα πρέπει να περιμένει να αρρωστήσει
   - Να του πλένουν συχνά τα χέρια με σαπούνι
5. Η πενικιλίνη εμποδίζει τα βακτήρια να φτιάξουν το κυτταρικό τους τοίχωμα. Γιατί δεν βλάπτει τα δικά σου κύτταρα με τον ίδιο τρόπο;
   - Γιατί τα ανθρώπινα κύτταρα δεν έχουν κυτταρικό τοίχωμα
   - Γιατί τα ανθρώπινα κύτταρα έχουν πιο χοντρό τοίχωμα
   - Γιατί η πενικιλίνη δεν φτάνει στο αίμα
   - Γιατί το ανοσοποιητικό προστατεύει τα κύτταρα από το φάρμακο
6. Κάποιος λέει: «Τα εμβόλια είναι για τους ιούς και τα αντιβιοτικά για τα βακτήρια». Τι είναι λάθος;
   - Υπάρχουν και εμβόλια για βακτήρια, όπως για τον τέτανο
   - Τα αντιβιοτικά είναι επίσης για τους ιούς, όπως της γρίπης
   - Δεν υπάρχουν εμβόλια για ιούς, μόνο για βακτήρια
   - Δεν υπάρχει λάθος, η πρόταση είναι σωστή
7. Τι κάνει ένα εμβόλιο mRNA;
   - Δίνει στα κύτταρα οδηγίες να φτιάξουν για λίγο ένα αβλαβές κομμάτι του ιού
   - Μπαίνει στον πυρήνα και αλλάζει το DNA των κυττάρων σου, ώστε να αντέχουν στον ιό για πάντα
   - Περιέχει ολόκληρο τον ζωντανό ιό, εξασθενημένο, ώστε να περάσεις μια πολύ ελαφριά μορφή της ασθένειας
   - Σκοτώνει τον ιό μέσα στα κύτταρα, όπως ένα αντιβιοτικό σκοτώνει τα βακτήρια μιας λοίμωξης
8. Ποια συμπεριφορά **περιορίζει** την αντοχή στα αντιβιοτικά;
   - Παίρνεις αντιβιοτικό μόνο με συνταγή και ακριβώς όπως το όρισε ο γιατρός
   - Κρατάς τα αντιβιοτικά που περισσεύουν για την επόμενη φορά
   - Παίρνεις αντιβιοτικό στο πρώτο σημάδι κρυολογήματος, για να μη χειροτερέψει
   - Αλλάζεις μόνος σου αντιβιοτικό αν δεν νιώσεις αμέσως καλύτερα
9. Σε δύο τρυβλία με το ίδιο βακτήριο προσθέτεις αντιβιοτικό. Στο πρώτο δεν επιζεί κανένα βακτήριο· στο δεύτερο επιζούν λίγες αποικίες, που μετά μεγαλώνουν κανονικά παρά το αντιβιοτικό. Τι συμπεραίνεις;
   - Στο δεύτερο τρυβλίο υπήρχαν ήδη λίγα ανθεκτικά βακτήρια, που επιλέχθηκαν
   - Το αντιβιοτικό που μπήκε στο δεύτερο τρυβλίο ήταν χαλασμένο
   - Τα βακτήρια του δεύτερου τρυβλίου ήταν στην πραγματικότητα ιοί
   - Τα βακτήρια του δεύτερου τρυβλίου έμαθαν να αντέχουν μέσα σε λίγες ώρες
10. Ποια ασθένεια εξαλείφθηκε από όλο τον κόσμο χάρη στον εμβολιασμό, σύμφωνα με την ανακοίνωση του 1980;
   - Η ευλογιά
   - Η γρίπη
   - Η ιλαρά
   - Η φυματίωση

## Ασκήσεις

1. Ποιος ανακάλυψε την πενικιλίνη, και ποια χρονιά;
2. Πώς λέγεται το είδος εμβολίου που περιέχει μια αδρανοποιημένη τοξίνη, όπως το εμβόλιο του τετάνου;
3. Ένας άρρωστος έρχεται σε επαφή με $12$ ανθρώπους, και ανοσία έχει το $90\%$. Σε πόσους θα μεταδώσει κατά μέσο όρο; Το ξέσπασμα σβήνει ή απλώνεται;
4. Από $2\,000\,000$ βακτήρια, $20$ είναι ανθεκτικά. Το αντιβιοτικό σκοτώνει το $99{,}9\%$ των ευαίσθητων. Τι ποσοστό των επιζώντων είναι ανθεκτικά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/vaccines-antibiotics
