# Φυσική επιλογή

> Η ιδέα του Δαρβίνου: ποικιλία, κληρονομικότητα, και ποιος αφήνει απογόνους.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/natural-selection

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα βήματα της φυσικής επιλογής: ποικιλία, κληρονομικότητα, υπερπαραγωγή, διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή.
- Να εξηγείς με τη φυσική επιλογή πραγματικά παραδείγματα, όπως τη σκοτεινή πεταλούδα και την αντοχή στα αντιβιοτικά.
- Να ξεχωρίζεις την εξήγηση του Δαρβίνου από συνηθισμένες παρανοήσεις, όπως ότι ο οργανισμός αλλάζει επειδή το χρειάζεται.

## Η πεταλούδα που σκοτείνιασε

Στα δάση της Αγγλίας ζει μια νυχτοπεταλούδα, η *Biston betularia*. Τη μέρα ακουμπάει ακίνητη στους κορμούς των δέντρων. Τα περισσότερα άτομα είναι **ανοιχτόχρωμα** με μαύρες κουκκίδες, και πάνω στους ανοιχτόχρωμους λειχήνες των κορμών σχεδόν δεν φαίνονται.

*Η ανοιχτόχρωμη μορφή της Biston betularia. Φαντάσου τις λευκές και μαύρες πιτσιλιές της πάνω σε κορμό με γκριζοπράσινους λειχήνες: σχεδόν χάνεται.*

Υπάρχει όμως και μια σπάνια **σκούρα** μορφή, που οφείλεται σε ένα αλληλόμορφο. Στις αρχές του 19ου αιώνα σχεδόν κανείς δεν την είχε δει.

Μετά ήρθε η Βιομηχανική Επανάσταση. Ο καπνός από τα εργοστάσια με κάρβουνο σκότωσε τους λειχήνες και μαύρισε τους κορμούς γύρω από πόλεις όπως το Μάντσεστερ. Η σκούρα μορφή καταγράφηκε εκεί για πρώτη φορά γύρω στο 1848. Γύρω στο 1895, στην ίδια περιοχή, περίπου **$98$ στις $100$** πεταλούδες ήταν σκούρες.

*Η σκούρα μορφή του ίδιου είδους. Πάνω σε φλοιό με ανοιχτόχρωμους λειχήνες, όπως εδώ, φαίνεται αμέσως. Πάνω σε κορμό μαυρισμένο από καπνό, θα κρυβόταν αυτή καλύτερα.*

Και όταν, από τη δεκαετία του 1950, νόμοι για τον καθαρό αέρα μείωσαν τον καπνό και οι κορμοί ξαναβρήκαν το χρώμα τους, οι σκούρες πεταλούδες **ξανάγιναν σπάνιες**.

Καμία πεταλούδα δεν «αποφάσισε» να αλλάξει χρώμα. Τι έγινε λοιπόν;

## Η ιδέα του Δαρβίνου

Ο **Κάρολος Δαρβίνος** (Charles Darwin) ταξίδεψε από το 1831 ως το 1836 γύρω από τον κόσμο με το πλοίο *Beagle*. Στα **νησιά Γκαλάπαγκος**, στον Ειρηνικό, πρόσεξε ότι ζώα όπως οι χελώνες και οι μιμόκιχλες διέφεραν από νησί σε νησί. Συνέλεξε και σπίνους, που στην Αγγλία ο ορνιθολόγος Τζον Γκουλντ έδειξε ότι ήταν πολλά συγγενικά είδη, με διαφορετικά ράμφη ανάλογα με την τροφή τους.

Χρειάστηκε πάνω από είκοσι χρόνια σκέψης, συλλογής στοιχείων και πειραμάτων για να διατυπώσει την εξήγησή του. Το 1858 ένας άλλος φυσιοδίφης, ο **Άλφρεντ Ράσελ Γουάλας** (Alfred Russel Wallace), του έστειλε ένα άρθρο με την **ίδια ιδέα**. Οι δύο παρουσιάστηκαν μαζί, και το 1859 ο Δαρβίνος εξέδωσε το βιβλίο *Περί της καταγωγής των ειδών*.

Η ιδέα λέγεται **φυσική επιλογή**, και στηρίζεται σε λίγες απλές παρατηρήσεις που μπορείς να ελέγξεις μόνος σου.

## Η φυσική επιλογή, βήμα βήμα

1. **Ποικιλία.** Τα άτομα ενός πληθυσμού δεν είναι ίδια: διαφέρουν σε μέγεθος, χρώμα, ταχύτητα, αντοχή. Μέρος αυτής της ποικιλίας έρχεται από τις **μεταλλάξεις** και από τους νέους συνδυασμούς αλληλόμορφων στη μείωση και τη γονιμοποίηση.
2. **Κληρονομικότητα.** Πολλές από αυτές τις διαφορές **κληρονομούνται** από τους γονείς στους απογόνους.
3. **Υπερπαραγωγή.** Κάθε είδος γεννάει **πολύ περισσότερους απογόνους** από όσους μπορούν να επιβιώσουν. Μια βελανιδιά ρίχνει χιλιάδες βελανίδια· ένα ψάρι γεννάει χιλιάδες αυγά. Η τροφή, ο χώρος, οι κρυψώνες δεν φτάνουν για όλους.
4. **Διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή.** Όσα άτομα έχουν γνωρίσματα που τα βοηθούν **σε αυτό το περιβάλλον** επιβιώνουν συχνότερα και αφήνουν **περισσότερους απογόνους**.
5. **Αλλαγή του πληθυσμού.** Τα ευνοϊκά γνωρίσματα γίνονται όλο και **πιο συχνά** από γενιά σε γενιά.

Και ο κύκλος ξαναρχίζει στην επόμενη γενιά, με έναν πληθυσμό λίγο διαφορετικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μια γενιά φυσικής επιλογής*

> **Κλειδί**
>
> Η φυσική επιλογή **δεν δημιουργεί** τα γνωρίσματα. Τα **φιλτράρει**.
>
> Η ποικιλία υπάρχει πρώτα, τυχαία, από μεταλλάξεις και ανασυνδυασμούς. Το περιβάλλον μετά «αποφασίζει» ποια άτομα θα αφήσουν περισσότερους απογόνους. Και αυτό που αλλάζει δεν είναι κάθε άτομο χωριστά, αλλά **η συχνότητα των γνωρισμάτων στον πληθυσμό**.

## Ο «καταλληλότερος» δεν είναι ο δυνατότερος

Συχνά ακούς τη φράση «επιβιώνει ο ισχυρότερος». Δεν είναι ακριβής. Στη Βιολογία **καταλληλότερος** είναι αυτός που αφήνει **περισσότερους απογόνους** σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον.

Μπορεί να είναι ο πιο γρήγορος, αλλά και ο πιο καλά κρυμμένος, αυτός που χρειάζεται λιγότερη τροφή, ή αυτός που αντέχει μια ξηρασία. Μια σκούρα πεταλούδα δεν είναι «καλύτερη» από μια ανοιχτόχρωμη — είναι καλύτερη **πάνω σε σκούρο κορμό**. Όταν το περιβάλλον αλλάξει, αλλάζει και το ποιος ευνοείται.

Μια **προσαρμογή** είναι ένα κληρονομούμενο γνώρισμα που βοηθά τον οργανισμό να επιβιώσει και να αναπαραχθεί στο περιβάλλον του: το χοντρό τρίχωμα της πολικής αρκούδας, τα αγκάθια του κάκτου, το ράμφος του σπίνου που σπάει σκληρούς σπόρους.

*Αρσενικός σπίνος του είδους Geospiza fortis, στο νησί Φλορεάνα των Γκαλάπαγκος. Κοίτα το ράμφος: κοντό και χοντρό, φτιαγμένο για να σπάει σπόρους. Είναι ένα από τα είδη που μελέτησαν οι Πίτερ και Ρόζμαρι Γκραντ.*

## Φυσική επιλογή μπροστά στα μάτια μας

Η φυσική επιλογή δεν είναι μόνο κάτι που έγινε στο μακρινό παρελθόν. Τη βλέπουμε και τη μετράμε σήμερα.

- **Οι σπίνοι του Δαρβίνου.** Το 1977 μια μεγάλη ξηρασία έπληξε ένα νησάκι των Γκαλάπαγκος. Οι μικροί, μαλακοί σπόροι τελείωσαν και έμειναν μόνο μεγάλοι και σκληροί. Οι βιολόγοι Πίτερ και Ρόζμαρι Γκραντ, που μελετούσαν τους σπίνους εκεί εδώ και χρόνια, μέτρησαν ότι επιβίωσαν κυρίως όσοι είχαν **μεγαλύτερα ράμφη**. Στην επόμενη γενιά το μέσο ράμφος ήταν μετρήσιμα βαθύτερο — περίπου μισό χιλιοστό.
- **Αντοχή στα αντιβιοτικά.** Σε έναν πληθυσμό βακτηρίων υπάρχουν, λόγω μεταλλάξεων, λίγα που αντέχουν σε ένα αντιβιοτικό. Το αντιβιοτικό σκοτώνει τα υπόλοιπα, και τα ανθεκτικά πολλαπλασιάζονται χωρίς ανταγωνισμό. Γι' αυτό η άσκοπη χρήση αντιβιοτικών — π.χ. σε ιώσεις, όπου δεν δρουν — βοηθά την εξάπλωση ανθεκτικών βακτηρίων, όπως είδες στην ενότητα για τα εμβόλια και τα αντιβιοτικά.
- **Έντομα και εντομοκτόνα.** Με τον ίδιο τρόπο, κουνούπια και έντομα των καλλιεργειών αποκτούν ανθεκτικότητα στα εντομοκτόνα που χρησιμοποιούνται συχνά.

Όταν δύο πληθυσμοί του ίδιου είδους **απομονωθούν**, π.χ. σε διαφορετικά νησιά, η φυσική επιλογή και οι μεταλλάξεις τούς αλλάζουν ανεξάρτητα. Μετά από πάρα πολλές γενιές μπορεί να διαφέρουν τόσο, που δεν μπορούν πια να δώσουν γόνιμους απογόνους μεταξύ τους: έχουν γίνει **δύο είδη**. Έτσι εξηγείται η ποικιλία της ζωής που είδες στην προηγούμενη ενότητα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φυσική επιλογή ή παρανόηση;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η πιο συνηθισμένη παρανόηση: «ο οργανισμός αλλάζει **για να** προσαρμοστεί».
>
> Το «για να» υπονοεί σκοπό. Η φυσική επιλογή δεν έχει σκοπό ούτε σχέδιο. Οι μεταλλάξεις γίνονται τυχαία, **ανεξάρτητα** από το αν θα φανούν χρήσιμες. Από όλη αυτή την ποικιλία, το περιβάλλον «κρατάει» περισσότερο όσα άτομα τυχαίνει να ταιριάζουν καλύτερα.
>
> Και ό,τι αποκτά ένα άτομο στη διάρκεια της ζωής του — μύες από γυμναστική, ένα μαύρισμα από τον ήλιο — **δεν** κληρονομείται.

> **Θυμήσου**
>
> - Φυσική επιλογή: **ποικιλία** + **κληρονομικότητα** + **υπερπαραγωγή** → όσοι ταιριάζουν καλύτερα αφήνουν **περισσότερους απογόνους**.
> - **Καταλληλότερος** = με περισσότερους απογόνους σε ένα περιβάλλον, όχι απαραίτητα ο δυνατότερος.
> - Εξελίσσονται **πληθυσμοί**, όχι άτομα.
> - Παραδείγματα σήμερα: σκούρα πεταλούδα, σπίνοι των Γκαλάπαγκος, αντοχή στα αντιβιοτικά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα πείραμα, ερευνητές άφησαν ίσο αριθμό ανοιχτόχρωμων και σκούρων πεταλούδων σε ένα καθαρό και σε ένα μαυρισμένο από καπνό δάσος, και μέτρησαν πόσες ξαναβρήκαν. Τι δείχνουν τα αποτελέσματα;

1. Τα (απλοποιημένα) αποτελέσματα των πειραμάτων του Βρετανού βιολόγου Μπέρναρντ Κέτλγουελ (1953–1955), στα $100$ άτομα κάθε μορφής:
   | Δάσος                       | Ανοιχτόχρωμες που ξαναβρέθηκαν | Σκούρες που ξαναβρέθηκαν |
   | --------------------------- | ------------------------------ | ------------------------ |
   | Καθαρό (ανοιχτοί κορμοί)    | $13$                           | $6$                      |
   | Μαυρισμένο (σκούροι κορμοί) | $13$                           | $27$                     |
2. Στο **καθαρό** δάσος επιβίωσαν περίπου διπλάσιες ανοιχτόχρωμες από σκούρες. Στο **μαυρισμένο** επιβίωσαν περίπου διπλάσιες σκούρες από ανοιχτόχρωμες.
3. Σε κάθε δάσος επιβιώνει καλύτερα η μορφή που **ταιριάζει με τον κορμό**. Η εξήγηση είναι ότι τα πουλιά βρίσκουν πιο εύκολα όσες ξεχωρίζουν.
4. Ένα γνώρισμα λοιπόν δεν είναι «καλό» ή «κακό» μόνο του· εξαρτάται από το περιβάλλον. Αυτή είναι η καρδιά της φυσικής επιλογής.

### Παράδειγμα 2: Σε μια λοίμωξη υπάρχουν 1 000 000 βακτήρια, από τα οποία 10 είναι ανθεκτικά σε ένα αντιβιοτικό. Το αντιβιοτικό σκοτώνει όλα τα ευαίσθητα. Αν τα ανθεκτικά διαιρούνται κάθε 30 λεπτά, πόσα θα είναι σε 5 ώρες;

1. Πριν από το αντιβιοτικό, τα ανθεκτικά ήταν:
   $$
   \frac{10}{1\,000\,000} = 0{,}001\%
   $$
   του πληθυσμού.
2. Μετά το αντιβιοτικό μένουν μόνο τα $10$ ανθεκτικά. Σε $5$ ώρες γίνονται $5 \times 60 : 30 = 10$ διαιρέσεις.
3. $$
   10 \times 2^{10} = 10 \times 1024 = 10\,240
   $$
4. Και τώρα **όλα** τα βακτήρια, το $100\%$, είναι ανθεκτικά. Κανένα βακτήριο δεν άλλαξε· άλλαξε η σύνθεση του πληθυσμού. Στην πραγματικότητα και το ανοσοποιητικό σύστημα πολεμά τα βακτήρια, αλλά το παράδειγμα δείχνει γιατί τα αντιβιοτικά παίρνονται μόνο όταν τα δίνει γιατρός, και ακριβώς όπως τα δίνει.

### Παράδειγμα 3: Εξήγησε με τη φυσική επιλογή γιατί οι πολικές αλεπούδες της Αρκτικής έχουν λευκό τρίχωμα τον χειμώνα.

1. **Ποικιλία:** σε έναν προγονικό πληθυσμό αλεπούδων, κάποια άτομα είχαν, από μεταλλάξεις, ανοιχτότερο τρίχωμα από άλλα.
2. **Επιλογή:** στο χιόνι, οι ανοιχτόχρωμες πλησίαζαν τη λεία τους χωρίς να φαίνονται και έπιαναν περισσότερη τροφή. Επιβίωναν και έτρεφαν περισσότερα μικρά.
3. **Κληρονόμηση:** τα μικρά κληρονομούσαν το ανοιχτό τρίχωμα. Σε κάθε γενιά οι ανοιχτόχρωμες ήταν λίγο πιο συχνές.
4. Μετά από πάρα πολλές γενιές, σχεδόν όλος ο πληθυσμός έχει λευκό χειμωνιάτικο τρίχωμα. Καμία αλεπού δεν «αποφάσισε» να ασπρίσει — ο πληθυσμός άλλαξε επειδή άλλαζαν οι αναλογίες από γενιά σε γενιά.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να δράσει η φυσική επιλογή;
   - Τα άτομα του πληθυσμού να διαφέρουν σε κληρονομούμενα γνωρίσματα
   - Όλα τα άτομα του πληθυσμού να είναι ακριβώς ίδια μεταξύ τους
   - Τα άτομα να θέλουν να αλλάξουν για να ταιριάξουν στο περιβάλλον
   - Το περιβάλλον να μένει ίδιο και να μην αλλάζει ποτέ με τον χρόνο, σε καμία γενιά
2. Τι σημαίνει «καταλληλότερος» στη φυσική επιλογή;
   - Αυτός που αφήνει τους περισσότερους απογόνους στο περιβάλλον του
   - Ο πιο δυνατός σωματικά, που νικάει τους άλλους στις μάχες
   - Αυτός που ζει τα περισσότερα χρόνια μέσα στον πληθυσμό του
   - Ο μεγαλύτερος σε μέγεθος και βάρος ανάμεσα σε όλα τα άτομα του ίδιου είδους
3. Γιατί η σκούρα μορφή της *Biston betularia* έγινε πολύ συχνή γύρω από το Μάντσεστερ τον 19ο αιώνα;
   - Πάνω στους μαυρισμένους από τον καπνό κορμούς, τα πουλιά έτρωγαν λιγότερες σκούρες πεταλούδες
   - Ο καπνός των εργοστασίων έβαφε τα φτερά των πεταλούδων μαύρα, και το σκούρο χρώμα περνούσε στα αυγά τους
   - Οι πεταλούδες σκούραιναν σιγά σιγά στη διάρκεια της ζωής τους για να κρυφτούν στους κορμούς
   - Οι ανοιχτόχρωμες μετανάστευσαν μαζικά σε καθαρότερα δάση, μακριά από τα εργοστάσια
4. Ένας σιδεράς αποκτά δυνατά μπράτσα από τη δουλειά. Θα γεννηθούν τα παιδιά του με δυνατότερα μπράτσα εξαιτίας αυτού;
   - Όχι· τα επίκτητα γνωρίσματα δεν αλλάζουν το DNA των γαμετών
   - Ναι· ό,τι αποκτάς στη ζωή σου το κληρονομούν τα παιδιά σου
   - Ναι, αλλά μόνο τα αγόρια
   - Ναι, αν δουλέψει αρκετά χρόνια
5. Τι εξελίσσεται στη φυσική επιλογή;
   - Ο πληθυσμός, από γενιά σε γενιά
   - Κάθε άτομο χωριστά, στη διάρκεια της ζωής του
   - Μόνο τα άτομα που επιβιώνουν
   - Μόνο τα γονίδια που χρειάζονται
6. Πώς εμφανίζονται βακτήρια ανθεκτικά σε ένα αντιβιοτικό;
   - Λίγα βακτήρια είναι ήδη ανθεκτικά από μεταλλάξεις, και το αντιβιοτικό σκοτώνει τα υπόλοιπα
   - Το αντιβιοτικό προκαλεί στα βακτήρια τη μετάλλαξη της αντοχής, όταν τα συναντά
   - Ο οργανισμός του ασθενούς συνηθίζει σιγά σιγά το αντιβιοτικό και γίνεται ο ίδιος ανθεκτικός σε αυτό
   - Τα βακτήρια μαθαίνουν από την εμπειρία τους και θυμούνται το αντιβιοτικό
7. Μετά από μια ξηρασία στα Γκαλάπαγκος έμειναν μόνο μεγάλοι, σκληροί σπόροι. Τι περιμένεις για τα ράμφη των σπίνων της επόμενης γενιάς;
   - Κατά μέσο όρο λίγο μεγαλύτερα, από τους σπίνους που επιβίωσαν
   - Κατά μέσο όρο μικρότερα, για να τρώνε λιγότερο
   - Ίδια, γιατί τα ράμφη δεν κληρονομούνται
   - Κάθε σπίνος θα μεγάλωνε το ράμφος του στη διάρκεια της ξηρασίας
8. Κάποιος γράφει: «Τα ψάρια των σπηλιών έχασαν τα μάτια τους επειδή δεν τα χρησιμοποιούσαν». Ποια εξήγηση ταιριάζει με τη φυσική επιλογή;
   - Στο σκοτάδι τα μάτια δεν ωφελούσαν, και τα άτομα με μικρότερα μάτια σταδιακά επικράτησαν
   - Κάθε ψάρι έχανε σιγά σιγά τα μάτια του από την αχρησία, και τα παιδιά του γεννιόνταν με ακόμα μικρότερα μάτια ή χωρίς μάτια
   - Τα ψάρια αποφάσισαν ότι δεν χρειάζονται μάτια στο σκοτάδι και σταμάτησαν σταδιακά να τα σχηματίζουν στα μικρά τους
   - Το σκοτάδι προκαλεί άμεσα μεταλλάξεις που καταστρέφουν τα μάτια, όπως ο ήλιος προκαλεί μεταλλάξεις στο δέρμα
9. Ένα ζευγάρι ψαριών γεννάει $2000$ αυγά, αλλά ο πληθυσμός της λίμνης μένει περίπου σταθερός από χρόνο σε χρόνο. Τι συμπεραίνεις;
   - Τα περισσότερα αυγά και μικρά πεθαίνουν νωρίς
   - Τα περισσότερα ψάρια ζουν για πάντα
   - Τα ψάρια σταματούν να γεννούν όταν η λίμνη γεμίσει
   - Η λίμνη μεγαλώνει κάθε χρόνο
10. Ποιος είναι ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο από ένα είδος προκύπτουν δύο;
   - Δύο πληθυσμοί απομονώνονται και, μετά από πολλές γενιές, δεν κάνουν πια γόνιμους απογόνους μαζί
   - Ένα ζώο γεννιέται ξαφνικά ως νέο είδος, εντελώς διαφορετικό από τους γονείς του, μέσα σε μία γενιά
   - Δύο διαφορετικά είδη ζευγαρώνουν και οι απόγονοί τους γίνονται αμέσως ένα τρίτο είδος
   - Όταν το περιβάλλον μένει ίδιο για πολύ καιρό, το είδος χωρίζεται μόνο του στα δύο

## Ασκήσεις

1. Ποιος φυσιοδίφης κατέληξε στην ιδέα της φυσικής επιλογής ανεξάρτητα από τον Δαρβίνο;
2. Ένα εντομοκτόνο ψεκάζεται σε ένα χωράφι για πολλά χρόνια. Τι περιμένεις να συμβεί στο ποσοστό των ανθεκτικών εντόμων;
3. Σε έναν πληθυσμό $400$ ποντικιών, το $25\%$ έχει σκούρο τρίχωμα. Αν ο πληθυσμός μείνει ίδιος σε μέγεθος και οι σκούροι φτάσουν το $60\%$, πόσοι σκούροι θα είναι;
4. Σε ένα δάσος ζουν $100$ σκούρες και $100$ ανοιχτόχρωμες πεταλούδες. Κάθε χρόνο επιβιώνει το $30\%$ των σκούρων και το $15\%$ των ανοιχτόχρωμων. Τι ποσοστό των επιζώντων είναι σκούρες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/natural-selection
