# Μεταλλάξεις και γενετικές ασθένειες

> Όταν αλλάζει ένα γράμμα του DNA: μεσογειακή αναιμία, σύνδρομο Down.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/mutations

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι μετάλλαξη και να ξεχωρίζεις τη γονιδιακή από τη χρωμοσωμική.
- Να υπολογίζεις την πιθανότητα δύο φορείς μεσογειακής αναιμίας να αποκτήσουν παιδί με την ασθένεια.
- Να εξηγείς πώς προκαλείται το σύνδρομο Down και ποιες μεταλλάξεις περνούν στους απογόνους.

## Ένα γράμμα στα τρία δισεκατομμύρια

Το DNA σου είναι γραμμένο με τέσσερα «γράμματα», τις βάσεις A, T, G, C. Σε κάθε σετ χρωμοσωμάτων υπάρχουν περίπου τρία δισεκατομμύρια ζεύγη βάσεων.

Στο γονίδιο της **αιμοσφαιρίνης** — της πρωτεΐνης που μεταφέρει το οξυγόνο στα ερυθρά αιμοσφαίρια — υπάρχει ένα σημείο όπου η σειρά GAG μπορεί να έχει γίνει GTG. Ένα γράμμα αλλαγμένο. Τίποτε άλλο.

Κι όμως: σε όποιον έχει αυτή την αλλαγή και στα δύο αντίγραφα του γονιδίου, τα ερυθρά αιμοσφαίρια παίρνουν σχήμα **δρεπανιού**. Κολλάνε στα στενά αγγεία, σπάνε εύκολα και προκαλούν αναιμία και πόνο. Είναι η **δρεπανοκυτταρική αναιμία**.

Πώς ένα γράμμα αλλάζει το σχήμα ενός κυττάρου; Το γονίδιο είναι οδηγία για μια πρωτεΐνη. Η αλλαγμένη οδηγία βάζει ένα λάθος αμινοξύ σε ένα σημείο της πρωτεΐνης, και η αιμοσφαιρίνη, όταν δεν έχει οξυγόνο, κολλάει με άλλα μόρια αιμοσφαιρίνης σε μακριές ίνες που παραμορφώνουν το κύτταρο.

## Τι είναι μετάλλαξη

**Μετάλλαξη** είναι κάθε μόνιμη αλλαγή στο DNA. Μπορεί να αφορά ένα γράμμα ή ολόκληρο χρωμόσωμα.

Από πού έρχονται οι μεταλλάξεις;

- **Αυθόρμητες:** κάθε φορά που ένα κύτταρο αντιγράφει το DNA του πριν από τη μίτωση, κάνει σπάνια λάθη. Τα περισσότερα τα διορθώνουν ειδικά ένζυμα· λίγα ξεφεύγουν.
- **Από μεταλλαξογόνους παράγοντες:** η **υπεριώδης ακτινοβολία** του ήλιου, οι **ακτίνες Χ** σε μεγάλες δόσεις, ουσίες του **καπνού του τσιγάρου** και άλλες χημικές ουσίες αυξάνουν τον αριθμό των μεταλλάξεων.

Τι κάνει μια μετάλλαξη; Οι περισσότερες **δεν κάνουν τίποτα** αισθητό, γιατί πέφτουν σε σημείο που δεν αλλάζει την πρωτεΐνη. Κάποιες είναι **επιβλαβείς**. Και μερικές, σπάνια, είναι **χρήσιμες** σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Όλες μαζί είναι η πρώτη πηγή της **ποικιλίας** ανάμεσα στους οργανισμούς — θα τη χρειαστείς στη φυσική επιλογή.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν περνάει **κάθε** μετάλλαξη στα παιδιά.
>
> - Μια μετάλλαξη σε ένα κύτταρο του δέρματος, από πολύ ήλιο, είναι **σωματική**: μένει στο σώμα σου και μπορεί να σε βλάψει, αλλά **δεν κληρονομείται**.
> - Μόνο μια μετάλλαξη στα κύτταρα που φτιάχνουν **γαμέτες** μπορεί να περάσει στην επόμενη γενιά.
>
> Και η λέξη «μετάλλαξη» δεν σημαίνει «τέρας». Όλοι κουβαλάμε δεκάδες καινούργιες μεταλλάξεις που δεν είχαν οι γονείς μας, και οι περισσότερες δεν φαίνονται ποτέ.

## Γονιδιακές μεταλλάξεις: η μεσογειακή αναιμία

Όταν η αλλαγή αφορά ένα γονίδιο, η μετάλλαξη λέγεται **γονιδιακή**. Η πιο γνωστή στην Ελλάδα είναι η **β-θαλασσαιμία**, ή **μεσογειακή αναιμία**.

Στη β-θαλασσαιμία ένα αλληλόμορφο του γονιδίου της β-αλυσίδας της αιμοσφαιρίνης δεν λειτουργεί σωστά. Το αλληλόμορφο είναι **υπολειπόμενο**. Θα το γράψουμε θ, και Θ το φυσιολογικό:

- **ΘΘ:** φυσιολογικό αίμα.
- **Θθ:** ο άνθρωπος είναι **φορέας** — λέμε ότι έχει «στίγμα». Είναι υγιής· μπορεί να έχει μόνο ελαφρά μικρότερα ερυθρά αιμοσφαίρια, που φαίνονται σε μια εξέταση αίματος.
- **θθ:** **μείζων θαλασσαιμία**. Ο οργανισμός δεν φτιάχνει αρκετή λειτουργική αιμοσφαιρίνη, και ο ασθενής χρειάζεται τακτικές **μεταγγίσεις αίματος** για όλη του τη ζωή, συνήθως κάθε λίγες εβδομάδες.

Στην Ελλάδα περίπου **$1$ στους $12$** ανθρώπους είναι φορέας. Οι περισσότεροι δεν το ξέρουν, αν δεν κάνουν την ειδική εξέταση αίματος.

Τι γίνεται όταν δύο φορείς αποκτούν παιδί; Είναι ακριβώς μια διασταύρωση του Μέντελ:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γονείς και μεσογειακή αναιμία*

Σε **κάθε** κύηση δύο φορέων: πιθανότητα $\frac{1}{4}$ για παιδί με μείζονα θαλασσαιμία, $\frac{1}{2}$ για παιδί φορέα, $\frac{1}{4}$ για παιδί χωρίς το αλληλόμορφο. Αν ο ένας μόνο γονέας είναι φορέας, κανένα παιδί δεν μπορεί να έχει μείζονα θαλασσαιμία.

Γι' αυτό η Ελλάδα, από τη δεκαετία του 1970, οργάνωσε ένα από τα πρώτα προγράμματα πρόληψης στον κόσμο: τα ζευγάρια μπορούν να κάνουν μια απλή εξέταση αίματος και, αν είναι και οι δύο φορείς, να μιλήσουν με ειδικό γιατρό για τις επιλογές τους. Οι γεννήσεις παιδιών με μείζονα θαλασσαιμία μειώθηκαν πολύ. Και η θεραπεία βελτιώνεται: σήμερα οι ασθενείς ζουν πολύ περισσότερο από ό,τι πριν από λίγες δεκαετίες, κάποιοι θεραπεύονται με μεταμόσχευση μυελού των οστών, και έχουν αρχίσει να εφαρμόζονται και γονιδιακές θεραπείες.

Υπάρχουν και άλλες ασθένειες από υπολειπόμενη γονιδιακή μετάλλαξη, όπως η **κυστική ίνωση** και η **φαινυλκετονουρία**. Για τη φαινυλκετονουρία, κάθε νεογέννητο στην Ελλάδα ελέγχεται με μια σταγόνα αίμα από τη φτέρνα, ώστε, αν χρειαστεί, να ξεκινήσει αμέσως ειδική διατροφή.

## Χρωμοσωμικές μεταλλάξεις: το σύνδρομο Down

Άλλες φορές δεν αλλάζει ένα γράμμα, αλλά ο **αριθμός** ή η **δομή** των χρωμοσωμάτων. Αυτές είναι οι **χρωμοσωμικές** μεταλλάξεις.

Για να τις δεις, οι γενετιστές φωτογραφίζουν τα χρωμοσώματα ενός κυττάρου τη στιγμή της διαίρεσης και τα βάζουν σε ζεύγη, από το μεγαλύτερο στο μικρότερο. Αυτή η εικόνα λέγεται **καρυότυπος**.

Στο **σύνδρομο Down** ο καρυότυπος έχει **$47$** χρωμοσώματα: το χρωμόσωμα $21$ υπάρχει σε **τρία** αντίγραφα αντί για δύο. Γι' αυτό λέγεται και **τρισωμία 21**.

*Τα χρωμοσώματα ενός κυττάρου με τρισωμία 21, τη στιγμή της διαίρεσης, πριν μπουν σε καρυότυπο. Είναι 47 αντί για 46, γιατί υπάρχει και τρίτο χρωμόσωμα 21. Με το μάτι δεν το καταλαβαίνεις· φαίνεται μόνο όταν τα χρωμοσώματα μπουν σε ζεύγη και μετρηθούν.*

Πώς γίνεται; Στη μείωση, τα δύο χρωμοσώματα $21$ πρέπει να πάνε σε διαφορετικούς γαμέτες. Μερικές φορές **δεν διαχωρίζονται**, και ένας γαμέτης παίρνει δύο. Αν γονιμοποιηθεί, το ζυγωτό έχει τρία. Η πιθανότητα αυξάνεται με την ηλικία της μητέρας, αλλά μπορεί να συμβεί σε κάθε ηλικία.

Το σύνδρομο Down εμφανίζεται περίπου σε **$1$ στις $700$ έως $1000$** γεννήσεις. Συνοδεύεται από κάποιου βαθμού νοητική αναπηρία, συνήθως ήπια ή μέτρια και διαφορετική από άνθρωπο σε άνθρωπο, και συχνά από προβλήματα υγείας που σήμερα αντιμετωπίζονται. Οι άνθρωποι με σύνδρομο Down πηγαίνουν σχολείο, δουλεύουν, αθλούνται, και ζουν πολύ περισσότερο από ό,τι παλιότερα.

Άλλα παραδείγματα αφορούν τα φυλετικά χρωμοσώματα: στο **σύνδρομο Turner** μια γυναίκα έχει ένα μόνο X ($45$ χρωμοσώματα), και στο **σύνδρομο Klinefelter** ένας άνδρας έχει XXY ($47$).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γονιδιακή ή χρωμοσωμική;*

> **Κλειδί**
>
> Μια μετάλλαξη είναι αλλαγή στις **οδηγίες**.
>
> - Αν αλλάξει ένα **γονίδιο**, αλλάζει μία πρωτεΐνη — και αυτό μπορεί να φανεί σε όλο το σώμα, όπως στη θαλασσαιμία.
> - Αν αλλάξει ο **αριθμός των χρωμοσωμάτων**, αλλάζει η «δόση» εκατοντάδων γονιδίων μαζί, όπως στο σύνδρομο Down.
>
> Και μόνο οι μεταλλάξεις στους **γαμέτες** περνούν στην επόμενη γενιά.

> **Θυμήσου**
>
> - Φορέας (Θθ): υγιής, αλλά μπορεί να δώσει το αλληλόμορφο.
> - Δύο φορείς: $\frac{1}{4}$ πιθανότητα σε **κάθε** κύηση για παιδί με την ασθένεια.
> - Σύνδρομο Down: τρισωμία $21$, από μη διαχωρισμό στη μείωση.
> - Για ερωτήσεις γύρω από τη δική σου υγεία ή της οικογένειάς σου, ο σωστός άνθρωπος είναι ο γιατρός ή ο γενετιστής.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο φορείς μεσογειακής αναιμίας έχουν ήδη ένα παιδί με μείζονα θαλασσαιμία. Ποια η πιθανότητα και το δεύτερο παιδί να έχει την ασθένεια;

1. Και οι δύο γονείς είναι Θθ. Σε κάθε γονιμοποίηση, κάθε γονέας δίνει Θ ή θ με ίση πιθανότητα.
2. Το τετράγωνο του Punnett δίνει ένα κουτί θθ στα τέσσερα: πιθανότητα $\frac{1}{4}$.
3. Το πρώτο παιδί **δεν αλλάζει** αυτή την πιθανότητα. Οι γαμέτες δεν «θυμούνται» τι έγινε πριν.
4. Η πιθανότητα για το δεύτερο παιδί είναι πάλι $\frac{1}{4}$, δηλαδή $25\%$.

### Παράδειγμα 2: Ο καρυότυπος ενός ατόμου έχει 45 χρωμοσώματα: 22 ζεύγη αυτοσωμικά και ένα X. Τι συμπεραίνεις;

1. Φυσιολογικά θα είχε $44$ αυτοσωμικά και $2$ φυλετικά, σύνολο $46$.
2. Τα αυτοσωμικά είναι κανονικά. Λείπει ένα **φυλετικό** χρωμόσωμα.
3. Υπάρχει ένα X και κανένα Y: το άτομο είναι γυναίκα με **σύνδρομο Turner**. Είναι χρωμοσωμική μετάλλαξη στον αριθμό.

### Παράδειγμα 3: Ένας άνθρωπος εκτέθηκε για χρόνια στον ήλιο χωρίς προστασία και εμφάνισε μεταλλάξεις στο δέρμα. Θα τις κληρονομήσουν τα παιδιά του;

1. Οι μεταλλάξεις έγιναν σε κύτταρα του **δέρματος**, από την υπεριώδη ακτινοβολία. Είναι **σωματικές**.
2. Τα παιδιά προέρχονται από τους γαμέτες, που φτιάχνονται στους όρχεις ή στις ωοθήκες. Αυτά τα κύτταρα δεν επηρεάστηκαν.
3. Άρα **όχι**, τα παιδιά δεν τις κληρονομούν. Μπορούν όμως να βλάψουν τον ίδιο: γι' αυτό τα αντηλιακά και η σκιά προστατεύουν από τον καρκίνο του δέρματος.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι μετάλλαξη;
   - Μια μόνιμη αλλαγή στο DNA
   - Μια αλλαγή στο σώμα από την άσκηση ή τη διατροφή
   - Κάθε ασθένεια που μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο
   - Η ανταλλαγή χρωμοσωμάτων κατά τη γονιμοποίηση
2. Ένας φορέας β-θαλασσαιμίας (Θθ)…
   - είναι υγιής, αλλά μπορεί να δώσει το θ στα παιδιά του
   - χρειάζεται μεταγγίσεις κάθε λίγες εβδομάδες
   - δεν μπορεί να δώσει το αλληλόμορφο στα παιδιά του
   - μπορεί να μεταδώσει τη θαλασσαιμία σε όποιον ακουμπήσει
3. Δύο φορείς β-θαλασσαιμίας αποκτούν παιδί. Ποια η πιθανότητα το παιδί να είναι φορέας;
   - $\frac{1}{2}$
   - $\frac{1}{4}$
   - $\frac{3}{4}$
   - $1$
4. Ο ένας γονέας είναι φορέας β-θαλασσαιμίας και ο άλλος δεν έχει καθόλου το αλληλόμορφο. Ποια η πιθανότητα για παιδί με μείζονα θαλασσαιμία;
   - $0$
   - $\frac{1}{4}$
   - $\frac{1}{2}$
   - Εξαρτάται από το φύλο του παιδιού
5. Τι χαρακτηρίζει τον καρυότυπο ενός ατόμου με σύνδρομο Down;
   - Τρία αντίγραφα του χρωμοσώματος 21
   - Ένα μόνο χρωμόσωμα X
   - Μια αλλαγή σε ένα γράμμα του γονιδίου της αιμοσφαιρίνης
   - Κανονικός καρυότυπος, με $46$ χρωμοσώματα
6. Πώς προκύπτει συνήθως το επιπλέον χρωμόσωμα στο σύνδρομο Down;
   - Στη μείωση τα δύο 21 δεν χωρίζουν, και ένας γαμέτης παίρνει δύο
   - Από μόλυνση του εμβρύου από ιό
   - Από λάθος στη μίτωση των κυττάρων του δέρματος της μητέρας
   - Επειδή το χρωμόσωμα 21 του πατέρα έχει μια μετάλλαξη σε ένα γράμμα
7. Ποια από τις παρακάτω μεταλλάξεις μπορεί να περάσει στα παιδιά;
   - Μια μετάλλαξη σε κύτταρο που θα γίνει σπερματοζωάριο
   - Μια μετάλλαξη σε κύτταρο του δέρματος από τον ήλιο
   - Μια μετάλλαξη σε κύτταρο των πνευμόνων από το κάπνισμα
   - Όλες οι μεταλλάξεις περνούν στα παιδιά
8. Κάποιος γράφει: «Οι μεταλλάξεις είναι πάντα επιβλαβείς». Τι απαντάς;
   - Οι περισσότερες δεν έχουν αισθητή επίδραση, κάποιες βλάπτουν και σπάνια κάποιες ωφελούν
   - Έχει δίκιο· κάθε αλλαγή στο DNA χαλάει μια πρωτεΐνη και προκαλεί πάντα κάποια ασθένεια
   - Αντίθετα, οι μεταλλάξεις είναι πάντα χρήσιμες, γιατί φέρνουν νέα ποικιλία στους οργανισμούς
   - Οι μεταλλάξεις συμβαίνουν μόνο σε εργαστήρια, όταν οι επιστήμονες αλλάζουν σκόπιμα το DNA
9. Ένας καρυότυπος δείχνει $47$ χρωμοσώματα: $22$ κανονικά ζεύγη αυτοσωμικών και τα φυλετικά XXY. Τι συμπεραίνεις;
   - Άνδρας με σύνδρομο Klinefelter
   - Άτομο με σύνδρομο Down
   - Γυναίκα με σύνδρομο Turner
   - Φυσιολογικός καρυότυπος άνδρα
10. Ποιο από τα παρακάτω είναι μεταλλαξογόνος παράγοντας;
   - Η υπεριώδης ακτινοβολία του ήλιου
   - Το ορατό φως μιας λάμπας του σπιτιού
   - Η τακτική άσκηση
   - Τα αντιβιοτικά που δίνει ο γιατρός

## Ασκήσεις

1. Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα κύτταρο του σώματος ενός ατόμου με σύνδρομο Turner;
2. Η κυστική ίνωση οφείλεται σε υπολειπόμενο αλληλόμορφο. Ποια η πιθανότητα δύο φορείς να αποκτήσουν παιδί χωρίς κανένα αντίγραφό του;
3. Δύο φορείς β-θαλασσαιμίας αποκτούν δύο παιδιά. Ποια η πιθανότητα να έχουν και τα δύο μείζονα θαλασσαιμία;
4. Σε ένα χωριό με $1200$ κατοίκους, περίπου $1$ στους $12$ είναι φορέας β-θαλασσαιμίας. Κανείς δεν έχει κάνει την εξέταση.
   α) Πόσους φορείς περιμένεις να έχει το χωριό;
   β) Δύο κάτοικοι του χωριού παντρεύονται. Ποια η πιθανότητα να είναι και οι δύο φορείς;
   γ) Ποια η πιθανότητα το πρώτο τους παιδί να έχει μείζονα θαλασσαιμία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/mutations
