# Οι λοιμώξεις

> Πώς μεταδίδεται ένα μικρόβιο, και γιατί το πλύσιμο των χεριών μετράει.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/infectious-diseases

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις μια λοιμώδη από μια μη λοιμώδη ασθένεια και να ονομάζεις τα είδη παθογόνων.
- Να περιγράφεις τους κύριους δρόμους μετάδοσης ενός μικροβίου.
- Να εξηγείς πώς μέτρα όπως το πλύσιμο των χεριών σπάνε την αλυσίδα της μετάδοσης.

## Ο γιατρός που ζήτησε από τους γιατρούς να πλένουν τα χέρια τους

Βιέννη, 1846. Στο μεγάλο νοσοκομείο της πόλης υπάρχουν δύο κλινικές όπου γεννούν γυναίκες. Στην πρώτη δουλεύουν γιατροί και φοιτητές ιατρικής· στη δεύτερη, μαίες.

Ο νεαρός Ούγγρος γιατρός **Ιγνάτιος Σέμελβαϊς** προσέχει κάτι τρομακτικό: στην πρώτη κλινική πεθαίνει από **επιλόχειο πυρετό** περίπου **μία στις δέκα** μητέρες. Στη δεύτερη, πολύ λιγότερες.

Ψάχνει τη διαφορά. Οι γιατροί της πρώτης κλινικής κάνουν το πρωί **νεκροψίες** και μετά πηγαίνουν κατευθείαν στις γυναίκες που γεννούν. Οι μαίες δεν κάνουν νεκροψίες. Το 1847 ένας συνάδελφός του κόβεται κατά λάθος σε μια νεκροψία και πεθαίνει με τα ίδια συμπτώματα.

Ο Σέμελβαϊς υποθέτει ότι «κάτι» περνάει από τα πτώματα στις μητέρες **με τα χέρια των γιατρών**. Επιβάλλει πλύσιμο των χεριών με διάλυμα χλωρίου. Μέσα σε λίγους μήνες η θνησιμότητα στην πρώτη κλινική πέφτει σε περίπου $1$–$2\%$.

*Ο Ιγνάτιος Σέμελβαϊς, σε χαρακτικό από φωτογραφία της εποχής του. Δεν είδε ποτέ το μικρόβιο που έφταιγε· βρήκε όμως από πού περνούσε, μετρώντας τους θανάτους στις δύο κλινικές.*

Πολλοί συνάδελφοί του δεν τον πίστεψαν. Ακόμα δεν ήξερε κανείς ότι υπάρχουν μικρόβια που προκαλούν ασθένειες. Αυτό το απέδειξαν λίγες δεκαετίες αργότερα ο **Λουί Παστέρ** και ο **Ρόμπερτ Κοχ**.

## Λοιμώδεις και μη λοιμώδεις ασθένειες

Μια **λοιμώδης ασθένεια** προκαλείται από έναν μικροοργανισμό ή ιό που μπαίνει στο σώμα και πολλαπλασιάζεται εκεί. Αυτός ο εισβολέας λέγεται **παθογόνο**, και η είσοδος και ο πολλαπλασιασμός του λέγεται **λοίμωξη**.

Τα παθογόνα ανήκουν σε λίγες μεγάλες ομάδες:

| Παθογόνο                      | Παράδειγμα ασθένειας                                |
| ----------------------------- | --------------------------------------------------- |
| **Ιοί**                       | γρίπη, ιλαρά, ανεμοβλογιά, COVID-19                 |
| **Βακτήρια**                  | φυματίωση, σαλμονέλωση, στρεπτοκοκκική αμυγδαλίτιδα |
| **Μύκητες**                   | μυκητίαση των ποδιών («πόδι του αθλητή»)            |
| **Πρωτόζωα**                  | ελονοσία, που προκαλείται από το πλασμώδιο          |
| **Παράσιτα** (π.χ. σκουλήκια) | σκωληκίαση του εντέρου                              |

Μια **μη λοιμώδης** ασθένεια δεν προκαλείται από παθογόνο και δεν περνάει από άνθρωπο σε άνθρωπο: ο διαβήτης, το άσθμα, οι περισσότεροι καρκίνοι, οι καρδιοπάθειες. Δεν «κολλάνε».

Οι λοιμώδεις ασθένειες που περνούν από άνθρωπο σε άνθρωπο λέγονται και **μεταδοτικές**.

## Οι δρόμοι της μετάδοσης

Για να αρρωστήσεις, το παθογόνο πρέπει να κάνει ένα ταξίδι: από την **πηγή** (έναν άρρωστο άνθρωπο, ένα ζώο, μολυσμένο νερό) ως μια **πύλη εισόδου** στο σώμα σου. Οι κύριοι δρόμοι είναι:

- **Με τον αέρα.** Όταν βήχεις, φτερνίζεσαι ή μιλάς, βγάζεις **σταγονίδια**. Τα μεγάλα πέφτουν μέσα σε ένα-δυο μέτρα· τα πολύ μικρά μένουν ώρα στον αέρα ενός κλειστού δωματίου. Έτσι μεταδίδονται η γρίπη, η ιλαρά, η φυματίωση.
- **Με την επαφή.** Άμεσα, με το άγγιγμα, ή έμμεσα, μέσα από αντικείμενα: πόμολα, κινητά, πληκτρολόγια. Αγγίζεις την επιφάνεια και μετά το πρόσωπό σου.
- **Με την τροφή και το νερό.** Βακτήρια όπως η σαλμονέλα, ή ιοί όπως ο νοροϊός, μπαίνουν από το στόμα. Η **χολέρα** μεταδίδεται κυρίως με νερό μολυσμένο από λύματα.
- **Με το αίμα και τα σωματικά υγρά.** Με κοινή χρήση βελόνων ή ξυραφιών, ή με τη σεξουαλική επαφή. Έτσι μεταδίδονται η ηπατίτιδα Β και ο HIV.
- **Με φορείς.** Ένα ζώο, συνήθως έντομο, μεταφέρει το παθογόνο από έναν οργανισμό σε άλλον. Τα κουνούπια μεταφέρουν την ελονοσία και, στην Ελλάδα κάθε καλοκαίρι, τον **ιό του Δυτικού Νείλου**.

*Προνύμφες κουνουπιού του γένους Culex. Ζουν σε στάσιμο νερό και αναπνέουν από την επιφάνεια με το σωληνάκι της ουράς. Τα ενήλικα κουνούπια αυτού του γένους μεταφέρουν τον ιό του Δυτικού Νείλου και τον περνούν με το τσίμπημα. Γι' αυτό μετράει να μη μένει νερό σε γλάστρες, βαρέλια και λάστιχα.*

Ανάμεσα στη μόλυνση και στα πρώτα συμπτώματα περνάει ένα διάστημα που λέγεται **περίοδος επώασης**: λίγες μέρες για τη γρίπη, περίπου δύο εβδομάδες για την ανεμοβλογιά. Σε αυτό το διάστημα, για κάποιες ασθένειες, μπορείς ήδη να μεταδίδεις το μικρόβιο χωρίς να το ξέρεις.

> **Κλειδί**
>
> Η μετάδοση είναι μια **αλυσίδα**: πηγή → δρόμος → πύλη εισόδου → νέος οργανισμός.
>
> Για να σταματήσει μια ασθένεια δεν χρειάζεται να σπάσεις όλους τους κρίκους. Αρκεί **ένας**. Το πλύσιμο των χεριών σπάει τον δρόμο της επαφής· το καθαρό νερό σπάει τον δρόμο της τροφής· η σίτα σπάει τον δρόμο του κουνουπιού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο μέτρο σπάει ποια αλυσίδα;*

## Γιατί το σαπούνι δουλεύει

Το σαπούνι δεν χρειάζεται να είναι «αντιβακτηριδιακό». Τα μόριά του έχουν μια άκρη που αγαπά το νερό και μια που αγαπά το λίπος. Ξεκολλάνε τη λιπαρή βρομιά μαζί με τα μικρόβια από το δέρμα, και το νερό τα παρασύρει. Σε ιούς με λιπιδικό έλυτρο, όπως της γρίπης, το σαπούνι διαλύει το ίδιο το έλυτρο.

Για να δουλέψει χρειάζεται **τρίψιμο** και **χρόνο**: περίπου $20$ δευτερόλεπτα, ανάμεσα στα δάχτυλα, στους αντίχειρες και κάτω από τα νύχια.

Πότε μετράει περισσότερο: πριν φας ή μαγειρέψεις, μετά την τουαλέτα, μετά από βήχα ή φτέρνισμα, όταν γυρίζεις σπίτι.

> **Πρόσεχε**
>
> «Κρύωσα επειδή βγήκα έξω με βρεγμένα μαλλιά.» Το **κρυολόγημα** το προκαλούν **ιοί**, όχι το κρύο. Χωρίς ιό, όσο κρύο κι αν κάνει, δεν κρυολογείς.
>
> Γιατί τότε τα κρυολογήματα και η γρίπη πληθαίνουν τον χειμώνα; Κυρίως επειδή μένουμε περισσότερο σε **κλειστούς χώρους**, κοντά ο ένας στον άλλον, με λιγότερο αερισμό. Ερευνάται επίσης αν ο κρύος και ξηρός αέρας βοηθά κάποιους ιούς να επιβιώνουν περισσότερο.

## Από την επιδημία στην πανδημία

Όταν μια ασθένεια εμφανίζεται σε πολύ περισσότερους ανθρώπους από το συνηθισμένο, σε μια περιοχή, μιλάμε για **επιδημία**. Όταν εξαπλώνεται σε πολλές χώρες και ηπείρους, για **πανδημία**, όπως η πανδημία COVID-19 που ξεκίνησε το 2019–2020.

Μια ασθένεια που υπάρχει μόνιμα σε μια περιοχή, σε σταθερά επίπεδα, λέγεται **ενδημική**: η ελονοσία είναι ενδημική σε πολλές τροπικές χώρες.

> **Θυμήσου**
>
> - **Λοιμώδης** ασθένεια: την προκαλεί **παθογόνο** (ιός, βακτήριο, μύκητας, πρωτόζωο, παράσιτο). Οι **μη λοιμώδεις** δεν μεταδίδονται.
> - Δρόμοι μετάδοσης: **αέρας**, **επαφή**, **τροφή και νερό**, **αίμα και σωματικά υγρά**, **φορείς**.
> - **Περίοδος επώασης**: το διάστημα από τη μόλυνση ως τα πρώτα συμπτώματα.
> - Η μετάδοση είναι αλυσίδα· σπάει όταν κοπεί **ένας** κρίκος. Το πλύσιμο των χεριών είναι από τα πιο απλά και αποτελεσματικά μέτρα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τροφική δηλητηρίαση σε ένα γλέντι: ποιο φαγητό φταίει;

1. Σε ένα γλέντι $30$ καλεσμένοι έφαγαν από δύο φαγητά. Την επομένη πολλοί είχαν διάρροια. Ο υγειονομικός υπάλληλος ρώτησε όλους και έφτιαξε αυτόν τον πίνακα:
   | Φαγητό              | Έφαγαν | Αρρώστησαν από αυτούς | Δεν έφαγαν | Αρρώστησαν από αυτούς |
   | ------------------- | ------ | --------------------- | ---------- | --------------------- |
   | Σαλάτα με μαγιονέζα | $20$   | $16$                  | $10$       | $1$                   |
   | Κοτόπουλο           | $25$   | $14$                  | $5$        | $3$                   |
2. Υπολόγισε το ποσοστό αρρώστων σε κάθε ομάδα. Για τη σαλάτα:
   $$
   \frac{16}{20} \times 100 = 80\% \qquad \frac{1}{10} \times 100 = 10\%
   $$
3. Για το κοτόπουλο:
   $$
   \frac{14}{25} \times 100 = 56\% \qquad \frac{3}{5} \times 100 = 60\%
   $$
4. Όσοι έφαγαν κοτόπουλο αρρώστησαν **όσο περίπου** και όσοι δεν έφαγαν. Όσοι έφαγαν σαλάτα αρρώστησαν **οκτώ φορές** συχνότερα. Ύποπτη είναι η **σαλάτα**, πιθανόν από μαγιονέζα με ωμό αυγό που έμεινε ώρες έξω από το ψυγείο.

   Πρόσεξε: αν κοιτούσες μόνο τον αριθμό των αρρώστων ($16$ και $14$), τα δύο φαγητά θα έμοιαζαν ίσα ύποπτα. Η σύγκριση με όσους **δεν** έφαγαν είναι που δίνει την απάντηση.

### Παράδειγμα 2: Κάθε άρρωστος μεταδίδει μια ασθένεια σε 3 ανθρώπους μέσα σε μια εβδομάδα. Πόσα νέα κρούσματα θα υπάρχουν την 5η εβδομάδα, αν ξεκινήσουμε από ένα;

1. Κάθε εβδομάδα τα νέα κρούσματα **τριπλασιάζονται**:
   $$
   1 \to 3 \to 9 \to 27 \to 81
   $$
2. Την 5η εβδομάδα υπάρχουν $81$ νέα κρούσματα, δηλαδή $3^{4} = 81$.
3. Τώρα φαντάσου ότι με πλύσιμο χεριών, αερισμό και παραμονή των αρρώστων στο σπίτι, κάθε άρρωστος μεταδίδει την ασθένεια κατά μέσο όρο σε **λιγότερους από έναν**. Τότε κάθε εβδομάδα τα κρούσματα **μειώνονται** και η επιδημία σβήνει.
4. Αυτός ο μέσος αριθμός νέων κρουσμάτων από κάθε άρρωστο είναι το κλειδί για κάθε επιδημία: πάνω από $1$ ανεβαίνει, κάτω από $1$ πέφτει.

Οι επιστήμονες λένε αυτόν τον αριθμό **R**. Ξεκίνα από $1000$ κρούσματα και κατέβασε το R κάτω από $1$: δες τι γίνεται εβδομάδα με την εβδομάδα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πάνω ή κάτω από το 1*

### Παράδειγμα 3: Γιατί ο Σέμελβαϊς είχε δίκιο, αν και δεν ήξερε ότι μικρόβια προκαλούν ασθένειες;

1. **Η παρατήρηση:** η θνησιμότητα ήταν πολύ μεγαλύτερη στην κλινική των γιατρών απ' ό,τι στην κλινική των μαιών.
2. **Η υπόθεση:** κάτι περνάει από τα πτώματα στις μητέρες, με τα χέρια των γιατρών. Τη στήριξε ο θάνατος του συναδέλφου του, με τα ίδια συμπτώματα, μετά από κόψιμο σε νεκροψία.
3. **Το πείραμα:** άλλαξε **ένα μόνο πράγμα**, το πλύσιμο των χεριών με χλώριο, και μέτρησε ξανά. Η θνησιμότητα έπεσε.
4. **Το συμπέρασμα:** δεν ήξερε **τι** ήταν αυτό το «κάτι» — σήμερα ξέρουμε ότι ήταν κυρίως στρεπτόκοκκοι. Ήξερε όμως από πού περνούσε, και έσπασε εκεί την αλυσίδα. Μια ιδέα μπορεί να είναι σωστή και χρήσιμη πριν εξηγηθεί πλήρως.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω είναι **λοιμώδης** ασθένεια;
   - Η φυματίωση
   - Ο διαβήτης
   - Το βρογχικό άσθμα
   - Η μυωπία
2. Τι σημαίνει **παθογόνο**;
   - Ένας μικροοργανισμός ή ιός που προκαλεί ασθένεια
   - Κάθε μικροοργανισμός που ζει μέσα ή πάνω στο σώμα
   - Ένα φάρμακο που σκοτώνει τους μικροοργανισμούς στο σώμα
   - Το σύμπτωμα μιας ασθένειας, όπως ο πυρετός
3. Η ελονοσία μεταδίδεται με το τσίμπημα κουνουπιού. Πώς λέγεται αυτός ο τρόπος μετάδοσης;
   - Μετάδοση με φορέα
   - Αερογενής μετάδοση
   - Μετάδοση με την τροφή
   - Άμεση επαφή
4. Τι είναι η **περίοδος επώασης**;
   - Το διάστημα από τη μόλυνση ως τα πρώτα συμπτώματα
   - Το διάστημα που διαρκεί η ασθένεια
   - Ο χρόνος που χρειάζεσαι για να γίνεις καλά
   - Ο χρόνος που ζει ένα μικρόβιο πάνω σε μια επιφάνεια
5. Γιατί τα κρυολογήματα είναι πιο συχνά τον χειμώνα;
   - Κυρίως επειδή μένουμε περισσότερο σε κλειστούς χώρους, κοντά ο ένας στον άλλον
   - Επειδή το κρύο και τα βρεγμένα μαλλιά προκαλούν από μόνα τους κρυολόγημα
   - Επειδή οι ιοί του κρυολογήματος υπάρχουν μόνο τον χειμώνα και χάνονται το καλοκαίρι
   - Επειδή τον χειμώνα τρώμε λιγότερα φρούτα και παίρνουμε λιγότερες βιταμίνες
6. Πώς βοηθά το κοινό σαπούνι στο πλύσιμο των χεριών;
   - Ξεκολλάει τα μικρόβια από το δέρμα και το νερό τα παρασύρει
   - Δεν βοηθά· μόνο τα αντιβακτηριδιακά σαπούνια δουλεύουν
   - Αρκεί μια στιγμή επαφής με τον αφρό, χωρίς τρίψιμο
   - Αφήνει στο δέρμα ένα στρώμα που το κάνει αδιαπέραστο για μέρες
7. Σε ένα σχολικό γεύμα, από $40$ μαθητές που έφαγαν κεφτέδες αρρώστησαν $8$, και από $20$ που δεν έφαγαν αρρώστησαν $4$. Τι δείχνουν τα στοιχεία;
   - Μάλλον δεν φταίνε οι κεφτέδες: $20\%$ και στις δύο ομάδες
   - Οι κεφτέδες φταίνε, γιατί $8$ είναι περισσότεροι από $4$
   - Οι κεφτέδες προστάτεψαν όσους τους έφαγαν από την αρρώστια
   - Δεν μπορούμε να πούμε τίποτα χωρίς εξέταση στο μικροσκόπιο
8. Σε ένα χωριό η χολέρα μεταδίδεται από ένα πηγάδι μολυσμένο με λύματα. Ποιο μέτρο σπάει πιο άμεσα την αλυσίδα;
   - Να κλείσει το πηγάδι και να δοθεί καθαρό νερό
   - Να φοράνε όλοι μάσκα όταν βγαίνουν από το σπίτι
   - Να μπουν σίτες σε όλα τα παράθυρα του χωριού
   - Να μη δίνει κανείς το χέρι ούτε να αγκαλιάζει
9. Κάποιος λέει: «Δεν έχω συμπτώματα, άρα δεν μπορεί να μεταδίδω καμία ασθένεια». Γιατί η σκέψη του δεν στέκει;
   - Σε κάποιες ασθένειες μεταδίδεις ήδη στην επώαση ή χωρίς να αρρωστήσεις ποτέ
   - Γιατί όλοι οι άνθρωποι μεταδίδουν πάντα όλες τις ασθένειες, είτε έχουν μολυνθεί είτε όχι
   - Γιατί τα συμπτώματα εμφανίζονται μόνο αφού γίνεις καλά, και ως τότε μεταδίδεις συνέχεια
   - Η σκέψη του στέκει: χωρίς συμπτώματα το μικρόβιο δεν βγαίνει από το σώμα
10. Μια ασθένεια εξαπλώνεται μέσα σε λίγους μήνες σε δεκάδες χώρες και σε όλες τις ηπείρους. Πώς τη λέμε;
   - Πανδημία
   - Ενδημία
   - Επιδημία σε ένα χωριό
   - Μη λοιμώδης ασθένεια

## Ασκήσεις

1. Σε ποια ομάδα παθογόνων ανήκει το πλασμώδιο, που προκαλεί την ελονοσία;
2. Την $1$η εβδομάδα υπάρχει $1$ κρούσμα. Κάθε εβδομάδα, καθένα από τα νέα κρούσματα της προηγούμενης εβδομάδας μεταδίδει την ασθένεια σε $2$ ανθρώπους και μετά δεν τη μεταδίδει σε άλλους. Πόσα νέα κρούσματα θα υπάρξουν την $6$η εβδομάδα;
3. Σε μια κλινική του 1848, από $3500$ γεννήσεις πέθαναν $42$ μητέρες. Ποιο είναι το ποσοστό θνησιμότητας;
4. Σε ένα τραπέζι, από $12$ που έφαγαν ψάρι αρρώστησαν $9$, και από $18$ που δεν έφαγαν αρρώστησαν $2$. Βρες τα δύο ποσοστά και το συμπέρασμα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/infectious-diseases
