# Το ανοσοποιητικό σύστημα

> Φραγμοί, φαγοκύτταρα, αντισώματα, και η μνήμη που κρατάει χρόνια.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/immune-system

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις τρεις γραμμές άμυνας του οργανισμού.
- Να εξηγείς πώς ένα αντίσωμα αναγνωρίζει ένα συγκεκριμένο αντιγόνο.
- Να εξηγείς γιατί η δεύτερη συνάντηση με το ίδιο μικρόβιο αντιμετωπίζεται πιο γρήγορα, χάρη στα κύτταρα μνήμης.

## Γιατί ανεμοβλογιά βγάζεις μόνο μία φορά

Αν έχεις περάσει ανεμοβλογιά, θυμάσαι τα σπυράκια και τη φαγούρα. Αυτό που ίσως δεν έχεις σκεφτεί είναι ότι σχεδόν σίγουρα **δεν θα την ξαναβγάλεις** ποτέ, όσες φορές κι αν βρεθείς δίπλα σε κάποιον που την έχει.

Ο ιός δεν άλλαξε. Άλλαξες εσύ. Κάπου μέσα στο σώμα σου υπάρχουν κύτταρα που **θυμούνται** αυτόν τον ιό, χρόνια μετά.

Αυτή η μνήμη είναι το πιο εντυπωσιακό κομμάτι ενός συστήματος που δουλεύει κάθε λεπτό, χωρίς να το καταλαβαίνεις: του **ανοσοποιητικού συστήματος**. Η δουλειά του είναι να ξεχωρίζει ό,τι ανήκει στο σώμα σου από ό,τι είναι ξένο, και να απομακρύνει το ξένο.

Η άμυνα οργανώνεται σε **τρεις γραμμές**.

## Πρώτη γραμμή: οι φραγμοί

Ο καλύτερος τρόπος να νικήσεις ένα μικρόβιο είναι να μην το αφήσεις να μπει.

- Το **δέρμα** είναι ένα τείχος από στρώσεις νεκρών, σκληρών κυττάρων. Ο ιδρώτας και το σμήγμα το κάνουν ελαφρώς όξινο, κάτι που δεν αρέσει στα περισσότερα βακτήρια.
- Οι **βλεννογόνοι**, στη μύτη, στο στόμα, στους αεραγωγούς, βγάζουν **βλέννα** που παγιδεύει σκόνη και μικρόβια.
- Στην τραχεία και στους βρόγχους, μικροσκοπικές τρίχες, οι **κροσσοί**, σπρώχνουν συνεχώς τη βλέννα προς τα πάνω, για να την καταπιείς ή να τη βγάλεις με τον βήχα.
- Τα **δάκρυα** και το **σάλιο** περιέχουν ένα ένζυμο, τη **λυσοζύμη**, που καταστρέφει το τοίχωμα πολλών βακτηρίων.
- Το **υδροχλωρικό οξύ** του στομάχου σκοτώνει τα περισσότερα μικρόβια που καταπίνεις.
- Τα **ωφέλιμα βακτήρια** του δέρματος και του εντέρου πιάνουν τον χώρο και την τροφή, και δεν αφήνουν τα παθογόνα να εγκατασταθούν.

Αυτοί οι φραγμοί λέγονται **μη ειδικοί**: σταματούν οποιοδήποτε μικρόβιο, χωρίς να «ξέρουν» ποιο είναι.

## Δεύτερη γραμμή: φλεγμονή και φαγοκύτταρα

Όταν ένα αγκάθι τρυπήσει το δέρμα, τα μικρόβια περνούν μέσα. Μέσα σε λίγες ώρες η περιοχή γίνεται **κόκκινη**, **πρησμένη**, **ζεστή** και **πονάει**. Αυτή είναι η **φλεγμονή**.

Δεν είναι βλάβη· είναι η άμυνα σε λειτουργία. Τα αιμοφόρα αγγεία της περιοχής διαστέλλονται, φέρνουν περισσότερο αίμα, και από τα τοιχώματά τους βγαίνουν **λευκά αιμοσφαίρια**.

Τα πρώτα που φτάνουν είναι τα **φαγοκύτταρα**. Περικυκλώνουν το μικρόβιο, το κλείνουν μέσα τους και το διασπούν με ένζυμα. Η διαδικασία λέγεται **φαγοκυττάρωση**. Το **πύον** που βλέπεις μερικές φορές σε μια πληγή είναι κυρίως νεκρά φαγοκύτταρα και νεκρά μικρόβια.

*Ένα φαγοκύτταρο (κίτρινο) πιάνει βακτήρια του άνθρακα (πορτοκαλί ραβδιά). Δες πώς η επιφάνειά του απλώνεται και τυλίγει την άκρη τους: είναι η αρχή της φαγοκυττάρωσης. Τα χρώματα τα πρόσθεσαν οι επιστήμονες· το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο βγάζει ασπρόμαυρες εικόνες.*

Ο **πυρετός** είναι επίσης μέρος της άμυνας: η λίγο υψηλότερη θερμοκρασία δυσκολεύει τον πολλαπλασιασμό κάποιων μικροβίων και επιταχύνει τα κύτταρα της άμυνας. Ένας πολύ υψηλός ή επίμονος πυρετός, όμως, είναι λόγος να σε δει γιατρός.

Και η δεύτερη γραμμή είναι **μη ειδική**: τα φαγοκύτταρα τρώνε ό,τι αναγνωρίζουν ως ξένο.

## Τρίτη γραμμή: η ειδική άμυνα

Αν το μικρόβιο ξεφύγει και από εδώ, αναλαμβάνουν τα **λεμφοκύτταρα**, ένα άλλο είδος λευκών αιμοσφαιρίων. Φτιάχνονται στον **μυελό των οστών** και συγκεντρώνονται στους **λεμφαδένες**. Γι' αυτό, όταν έχεις λοίμωξη, οι λεμφαδένες στον λαιμό σου μπορεί να πρηστούν και να πονάνε: εκεί γίνεται η μάχη.

Η τρίτη γραμμή είναι **ειδική**: στοχεύει **ένα συγκεκριμένο** μικρόβιο.

**Τι αναγνωρίζει.** Στην επιφάνεια κάθε μικροβίου υπάρχουν μόρια, συνήθως πρωτεΐνες, που το σώμα αναγνωρίζει ως ξένα. Αυτά λέγονται **αντιγόνα**. Κάθε μικρόβιο έχει τα δικά του, σαν ταυτότητα.

**Τα Β-λεμφοκύτταρα** φτιάχνουν **αντισώματα**: πρωτεΐνες σε σχήμα Y, που στις άκρες τους έχουν μια θέση ταιριαστή με **ένα μόνο αντιγόνο**, όπως ένα κλειδί ταιριάζει σε μία κλειδαριά. Τα αντισώματα κολλάνε πάνω στο μικρόβιο και:

- **εξουδετερώνουν** ιούς και τοξίνες, ώστε να μην μπορούν να δράσουν,
- **συγκολλούν** τα μικρόβια σε σβώλους,
- τα **σημαδεύουν**, ώστε να τα βρίσκουν και να τα τρώνε πιο εύκολα τα φαγοκύτταρα.

**Τα Τ-λεμφοκύτταρα** είναι δύο βασικά είδη:

- Τα **βοηθητικά Τ** συντονίζουν όλη την ειδική άμυνα· ενεργοποιούν τα Β-λεμφοκύτταρα και τα άλλα Τ.
- Τα **κυτταροτοξικά Τ** αναγνωρίζουν κύτταρα του ίδιου του σώματος που έχουν μολυνθεί από ιό και τα καταστρέφουν, μαζί με τους ιούς που κρύβονται μέσα τους. Εκεί τα αντισώματα δεν φτάνουν.

Όλη αυτή η προετοιμασία θέλει χρόνο: την πρώτη φορά που συναντάς ένα μικρόβιο, η ειδική άμυνα χρειάζεται περίπου **μία έως δύο εβδομάδες** για να φτάσει στο μέγιστο. Γι' αυτό την πρώτη φορά αρρωσταίνεις.

> **Κλειδί**
>
> **Η μνήμη.** Όταν η λοίμωξη τελειώσει, τα περισσότερα λεμφοκύτταρα που τη νίκησαν πεθαίνουν. Μένουν όμως μερικά **κύτταρα μνήμης**, για χρόνια ή και για όλη τη ζωή.
>
> Αν το ίδιο μικρόβιο ξαναμπεί, τα κύτταρα μνήμης το αναγνωρίζουν αμέσως, και η απάντηση είναι **πολύ πιο γρήγορη** και **πολύ πιο δυνατή**. Συνήθως το μικρόβιο εξουδετερώνεται πριν καν νιώσεις άρρωστος. Αυτό λέγεται **ανοσία**, και είναι ο λόγος που ανεμοβλογιά βγάζεις μία φορά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια άμυνα αναλαμβάνει;*

> **Πρόσεχε**
>
> «Πέρασα ιλαρά, άρα έχω γερό ανοσοποιητικό και δεν θα κολλήσω γρίπη.» **Όχι.** Η μνήμη είναι **ειδική**: τα αντισώματα και τα κύτταρα μνήμης για την ιλαρά ταιριάζουν στα αντιγόνα της ιλαράς και **μόνο** σε αυτά.
>
> Κάθε νέο μικρόβιο ξεκινάει την ειδική άμυνα από την αρχή. Και κάποιοι ιοί, όπως της γρίπης, αλλάζουν λίγο τα αντιγόνα τους κάθε χρόνο, ώστε η μνήμη από την περσινή γρίπη να μην τους αναγνωρίζει πάντα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρώτη γραμμή** (μη ειδική): δέρμα, βλέννα, κροσσοί, λυσοζύμη, οξύ του στομάχου, ωφέλιμα βακτήρια.
> - **Δεύτερη γραμμή** (μη ειδική): **φλεγμονή**, **φαγοκύτταρα**, πυρετός.
> - **Τρίτη γραμμή** (ειδική): **λεμφοκύτταρα**. Τα **Β** φτιάχνουν **αντισώματα** που ταιριάζουν σε ένα **αντιγόνο**· τα **Τ** συντονίζουν και καταστρέφουν μολυσμένα κύτταρα.
> - Τα **κύτταρα μνήμης** κάνουν τη δεύτερη απάντηση γρήγορη και δυνατή: αυτή είναι η **ανοσία**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διάβασε τα δεδομένα: αντισώματα στην πρώτη και στη δεύτερη συνάντηση με το ίδιο μικρόβιο

1. Σε μια μελέτη μετρήθηκε η ποσότητα των αντισωμάτων στο αίμα, σε αυθαίρετες μονάδες, μετά την πρώτη και μετά τη δεύτερη είσοδο του ίδιου μικροβίου:
   | Μέρες μετά την είσοδο | $0$ | $3$  | $5$   | $10$  | $14$  | $20$ |
   | --------------------- | --- | ---- | ----- | ----- | ----- | ---- |
   | Πρώτη φορά            | $0$ | $0$  | $1$   | $10$  | $20$  | $8$  |
   | Δεύτερη φορά          | $2$ | $60$ | $200$ | $150$ | $100$ | $80$ |
2. **Ταχύτητα:** την πρώτη φορά το μέγιστο έρχεται περίπου τη $14$η μέρα. Τη δεύτερη, περίπου την $5$η.
3. **Ποσότητα:** το μέγιστο της δεύτερης φοράς είναι
   $$
   200 \div 20 = 10
   $$
   φορές μεγαλύτερο.
4. **Και κάτι ακόμα:** πριν από τη δεύτερη είσοδο, την ημέρα $0$, υπάρχουν ήδη λίγα αντισώματα, ενώ την πρώτη φορά δεν υπήρχαν καθόλου.

   **Συμπέρασμα:** τα κύτταρα μνήμης κάνουν τη δεύτερη απάντηση πιο γρήγορη και πιο δυνατή. Σε μια τέτοια απάντηση το μικρόβιο συνήθως εξουδετερώνεται πριν προλάβει να σε αρρωστήσει.

### Παράδειγμα 2: Γιατί ένα νεογέννητο σπάνια αρρωσταίνει από ιλαρά τους πρώτους μήνες, αν η μητέρα του έχει ανοσία;

1. Το μωρό δεν έχει συναντήσει ακόμα τον ιό της ιλαράς, άρα **δεν** έχει δικά του κύτταρα μνήμης γι' αυτόν.
2. Όσο ήταν στη μήτρα, όμως, **αντισώματα της μητέρας** πέρασαν από τον πλακούντα στο αίμα του. Άλλα αντισώματα παίρνει με το μητρικό γάλα.
3. Αυτά τα έτοιμα αντισώματα το προστατεύουν. Επειδή όμως δεν τα έφτιαξε το ίδιο, **δεν ανανεώνονται**: μέσα σε λίγους μήνες διασπώνται και χάνονται.
4. Αυτή η προσωρινή προστασία με έτοιμα αντισώματα λέγεται **παθητική ανοσία**. Η ανοσία που χτίζει το ίδιο το σώμα, με κύτταρα μνήμης, λέγεται **ενεργητική** και κρατάει πολύ περισσότερο. Όταν η παθητική χαθεί, το παιδί χρειάζεται τη δική του.

### Παράδειγμα 3: Ο ιός HIV μολύνει τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα. Γιατί, χωρίς θεραπεία, ο οργανισμός δεν μπορεί να αντιμετωπίσει ούτε μικρόβια που συνήθως είναι αβλαβή;

1. Τα βοηθητικά Τ είναι οι **συντονιστές** της ειδικής άμυνας: ενεργοποιούν τα Β-λεμφοκύτταρα να φτιάξουν αντισώματα και τα κυτταροτοξικά Τ να δράσουν.
2. Ο HIV μπαίνει σε αυτά τα κύτταρα και, με τα χρόνια, τα λιγοστεύει.
3. Χωρίς συντονιστές, η τρίτη γραμμή άμυνας εξασθενεί απέναντι σε **όλα** τα μικρόβια, όχι μόνο στον HIV. Μικρόβια που ένας υγιής οργανισμός αντιμετωπίζει εύκολα προκαλούν σοβαρές λοιμώξεις. Αυτή η κατάσταση λέγεται **AIDS**.
4. Σήμερα υπάρχουν **αντιικά φάρμακα** που κρατούν τον ιό υπό έλεγχο. Ένας άνθρωπος με HIV που παίρνει τακτικά τη θεραπεία του μπορεί να ζήσει μια μακρά και υγιή ζωή, και, όταν ο ιός δεν ανιχνεύεται πια στο αίμα του, δεν τον μεταδίδει με τη σεξουαλική επαφή.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω ανήκει στην **πρώτη** γραμμή άμυνας;
   - Το οξύ του στομάχου
   - Τα αντισώματα του αίματος
   - Τα φαγοκύτταρα
   - Τα κύτταρα μνήμης
2. Τι κάνει ένα φαγοκύτταρο;
   - Κλείνει μέσα του το μικρόβιο και το διασπά
   - Φτιάχνει αντισώματα
   - Θυμάται ένα μικρόβιο για χρόνια
   - Επιτίθεται μόνο σε ένα συγκεκριμένο είδος μικροβίου
3. Τι είναι ένα **αντιγόνο**;
   - Ένα μόριο, συνήθως στην επιφάνεια του μικροβίου, που το σώμα αναγνωρίζει ως ξένο
   - Μια πρωτεΐνη σε σχήμα Y, που φτιάχνει το σώμα για να κολλήσει πάνω στο μικρόβιο
   - Ένα φάρμακο που εμποδίζει τους ιούς να πολλαπλασιαστούν μέσα στα κύτταρα
   - Ένα είδος λευκού αιμοσφαιρίου, που αναγνωρίζει και τρώει ό,τι είναι ξένο
4. Γιατί τα αντισώματα για την ιλαρά δεν σε προστατεύουν από την ανεμοβλογιά;
   - Γιατί κάθε αντίσωμα ταιριάζει σε ένα συγκεκριμένο αντιγόνο
   - Γιατί τα αντισώματα της ιλαράς έχουν πια χαθεί όλα
   - Γιατί η ανεμοβλογιά προκαλείται από βακτήριο
   - Γιατί τα αντισώματα δρουν μόνο στο δέρμα και όχι στο αίμα
5. Ποια κύτταρα καταστρέφουν κύτταρα του σώματος που έχουν μολυνθεί από ιό;
   - Τα κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα
   - Τα ερυθρά αιμοσφαίρια
   - Τα αντισώματα των Β-λεμφοκυττάρων
   - Οι κροσσοί της τραχείας
6. Γιατί μια περιοχή με φλεγμονή γίνεται κόκκινη και ζεστή;
   - Γιατί τα αγγεία διαστέλλονται και φέρνουν περισσότερο αίμα
   - Γιατί τα μικρόβια που πολλαπλασιάζονται εκεί βγάζουν θερμότητα
   - Γιατί ο ιστός έχει ήδη καταστραφεί και τα κύτταρά του πεθαίνουν
   - Γιατί εκεί, στο σημείο της πληγής, φτιάχνονται τα αντισώματα
7. Σε ένα πείραμα, ένα ζώο δέχεται την ίδια ποσότητα ενός αβλαβούς αντιγόνου δύο φορές, με απόσταση ενός μήνα. Τη δεύτερη φορά τα αντισώματα φτάνουν στο μέγιστο σε $4$ μέρες αντί για $12$, και σε τριπλάσια ποσότητα. Τι το εξηγεί;
   - Τα κύτταρα μνήμης από την πρώτη φορά
   - Η δεύτερη δόση ήταν μεγαλύτερη
   - Τα φαγοκύτταρα έμαθαν το αντιγόνο
   - Το ζώο είχε πυρετό τη δεύτερη φορά
8. Έχεις πονόλαιμο και οι λεμφαδένες στον λαιμό σου έχουν πρηστεί. Τι συμβαίνει εκεί;
   - Πολλαπλασιάζονται λεμφοκύτταρα που πολεμούν τη λοίμωξη
   - Αποθηκεύονται τα μικρόβια για να αποβληθούν αργότερα
   - Φτιάχνονται ερυθρά αιμοσφαίρια για να φέρουν οξυγόνο
   - Τίποτα σχετικό με την άμυνα· είναι σύμπτωμα κούρασης
9. Ένας συμμαθητής γράφει: «Τα αντισώματα είναι λευκά αιμοσφαίρια που τρώνε τα μικρόβια». Ποιο είναι το λάθος;
   - Τα αντισώματα είναι πρωτεΐνες, όχι κύτταρα· αυτό που τρώει μικρόβια είναι το φαγοκύτταρο
   - Τα αντισώματα δεν είναι λευκά αλλά ερυθρά αιμοσφαίρια, που τρώνε τα μικρόβια στο αίμα
   - Τα αντισώματα δεν υπάρχουν στο αίμα· βρίσκονται μόνο στο δέρμα και στη βλέννα
   - Δεν υπάρχει λάθος· έτσι ακριβώς δρουν τα αντισώματα στη δεύτερη γραμμή
10. Ένα μωρό έχει αντισώματα της μητέρας του, που πέρασαν από τον πλακούντα. Γιατί αυτή η προστασία κρατάει μόνο λίγους μήνες;
   - Γιατί τα έτοιμα αντισώματα διασπώνται και το μωρό δεν έχει κύτταρα μνήμης για να φτιάξει νέα
   - Γιατί το μωρό μεγαλώνει και τα αντισώματα της μητέρας δεν χωράνε πια στα αγγεία του
   - Γιατί τα αντισώματα της μητέρας είναι λάθος τύπου και δεν ταιριάζουν στα μικρόβια του μωρού
   - Γιατί το ανοσοποιητικό του μωρού τα αναγνωρίζει ως ξένα και τα καταστρέφει σαν εισβολείς

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το ένζυμο των δακρύων και του σάλιου που καταστρέφει το τοίχωμα πολλών βακτηρίων;
2. Ποια κύτταρα του ανοσοποιητικού φτιάχνουν τα αντισώματα;
3. Την πρώτη φορά τα αντισώματα έφτασαν στο μέγιστο, $25$ μονάδες, τη $12$η μέρα. Τη δεύτερη, $300$ μονάδες την $4$η μέρα. Πόσες φορές περισσότερα, και πόσες μέρες νωρίτερα;
4. Έχεις κύτταρα μνήμης για μια πρωτεΐνη της επιφάνειας ενός ιού. Ο ιός αλλάζει πολύ αυτή την πρωτεΐνη. Τι παθαίνει η προστασία σου, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/immune-system
