# Κληρονομικότητα στον άνθρωπο

> Ομάδες αίματος, φύλο, και γνωρίσματα που κρύβονται μια γενιά.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/human-inheritance

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις ποιες ομάδες αίματος ABO μπορεί να έχει το παιδί δύο γονέων.
- Να εξηγείς πώς καθορίζεται το φύλο από τα χρωμοσώματα X και Y.
- Να εξηγείς γιατί ο δαλτονισμός και η αιμορροφιλία εμφανίζονται πολύ πιο συχνά στους άνδρες.

## Γονείς Α και Β, παιδί Ο;

Η Άννα έχει ομάδα αίματος **Α**. Ο Νίκος έχει **Β**. Η κόρη τους βρίσκει στις εξετάσεις της ότι έχει ομάδα **Ο** και ρωτάει, λίγο ανήσυχη: «Πώς γίνεται αυτό;».

Γίνεται, και μάλιστα χωρίς τίποτα παράξενο. Για να το καταλάβεις χρειάζεσαι ό,τι έμαθες στον Μέντελ, και δύο καινούργιες ιδέες: ένα γονίδιο μπορεί να έχει **περισσότερα από δύο** αλληλόμορφα, και δύο αλληλόμορφα μπορεί να φαίνονται **και τα δύο** μαζί.

Στον άνθρωπο δεν κάνουμε πειράματα διασταύρωσης. Μελετάμε οικογένειες, πολλές γενιές και μεγάλους πληθυσμούς. Οι κανόνες όμως είναι οι ίδιοι με των μπιζελιών.

## Οι ομάδες αίματος ABO

Στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων υπάρχουν μόρια που λειτουργούν σαν «ετικέτες» — **αντιγόνα**, όπως τα είδες στο ανοσοποιητικό σύστημα. Ένα γονίδιο αποφασίζει ποια ετικέτα θα έχεις. Έχει **τρία** αλληλόμορφα:

- το $I^A$, που φτιάχνει την ετικέτα Α,
- το $I^B$, που φτιάχνει την ετικέτα Β,
- το $i$, που δεν φτιάχνει καμία.

Κάθε άνθρωπος έχει και πάλι **δύο** από αυτά, ένα από κάθε γονέα. Το $i$ είναι **υπολειπόμενο**. Τα $I^A$ και $I^B$ όμως, όταν βρεθούν μαζί, φαίνονται και τα δύο: αυτό λέγεται **συνεπικράτεια**.

| Ομάδα (φαινότυπος) | Γονότυποι           | Αντιγόνα στο ερυθρό |
| ------------------ | ------------------- | ------------------- |
| **Α**              | $I^A I^A$ ή $I^A i$ | Α                   |
| **Β**              | $I^B I^B$ ή $I^B i$ | Β                   |
| **ΑΒ**             | $I^A I^B$           | Α και Β             |
| **Ο**              | $i\,i$              | κανένα              |

Γύρνα τώρα στην Άννα και τον Νίκο. Αν η Άννα είναι $I^A i$ και ο Νίκος $I^B i$, κρύβουν ο καθένας ένα $i$. Το τετράγωνο του Punnett ξεκινά από αυτούς τους δύο· μετά άλλαξε τον γονότυπο ενός γονέα και δες ποιες ομάδες χάνονται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ομάδες αίματος*

Τέσσερα κουτιά, **τέσσερις** διαφορετικές ομάδες, η καθεμιά με πιθανότητα 1/4. Η κόρη τους πήρε το $i$ και από τους δύο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι ομάδα μπορεί να έχει το παιδί;*

Υπάρχει και ένα δεύτερο σύστημα, ο **παράγοντας Rhesus**: ένα άλλο γονίδιο αποφασίζει αν έχεις ή όχι την ετικέτα D. Αν την έχεις είσαι **Rh θετικός**, αν όχι **Rh αρνητικός**. Το θετικό επικρατεί. Γι' αυτό η ομάδα σου γράφεται, π.χ., «Α Rh+» ή «Ο Rh−».

## Αγόρι ή κορίτσι;

Τα $46$ χρωμοσώματά σου είναι $23$ ζεύγη. Τα $22$ ζεύγη είναι ίδια σε άνδρες και γυναίκες και λέγονται **αυτοσωμικά**. Το $23$ο ζεύγος είναι τα **φυλετικά χρωμοσώματα**:

- οι γυναίκες έχουν **XX**,
- οι άνδρες έχουν **XY**.

Κάθε ωάριο έχει ένα X. Τα σπερματοζωάρια χωρίζονται στη μείωση σε δύο είδη: τα μισά έχουν X και τα μισά Y.

|                 | X (μητέρα)   | X (μητέρα)   |
| --------------- | ------------ | ------------ |
| **X (πατέρας)** | XX → κορίτσι | XX → κορίτσι |
| **Y (πατέρας)** | XY → αγόρι   | XY → αγόρι   |

Η πιθανότητα για αγόρι ή κορίτσι είναι περίπου 1/2 σε κάθε γέννηση, και το φύλο το καθορίζει το **σπερματοζωάριο** που γονιμοποιεί το ωάριο.

## Γνωρίσματα που κρύβονται στο X

Το X είναι ένα μεγάλο χρωμόσωμα με περίπου χίλια γονίδια. Το Y είναι μικρό και έχει ελάχιστα (λιγότερα από εκατό). Έτσι, για τα περισσότερα γονίδια του X:

- μια γυναίκα έχει **δύο** αντίγραφα,
- ένας άνδρας έχει **μόνο ένα**.

Τα γνωρίσματα που ελέγχονται από γονίδια του X λέγονται **φυλοσύνδετα**. Δύο γνωστά παραδείγματα είναι **υπολειπόμενα**:

- ο **δαλτονισμός** στο κόκκινο–πράσινο: δυσκολία να ξεχωρίσεις αυτά τα δύο χρώματα,
- η **αιμορροφιλία**: το αίμα δεν πήζει κανονικά, και μια πληγή αιμορραγεί πολύ περισσότερο.

Γράφουμε το αλληλόμορφο πάνω στο X: $X^A$ το φυσιολογικό, $X^a$ αυτό του δαλτονισμού.

Μια γυναίκα $X^A X^a$ βλέπει κανονικά, αλλά είναι **φορέας**: μπορεί να δώσει το $X^a$ στα παιδιά της. Ας δούμε τι γίνεται αν αποκτήσει παιδιά με έναν άνδρα που βλέπει κανονικά ($X^A Y$). Μέτρησε χωριστά τις κόρες και τους γιους:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δαλτονισμός: κόρες και γιοι*

Κανένα κορίτσι δεν έχει δαλτονισμό, γιατί από τον πατέρα παίρνει πάντα ένα φυσιολογικό X. Από τους γιους όμως, ο καθένας έχει πιθανότητα 1/2: ο γιος δεν έχει δεύτερο X για να «καλύψει» το $X^a$.

> **Κλειδί**
>
> Ένας άνδρας έχει **ένα μόνο** X. Αν σε αυτό υπάρχει υπολειπόμενο αλληλόμορφο, δεν υπάρχει δεύτερο να το κρύψει, και το γνώρισμα φαίνεται.
>
> Γι' αυτό ο δαλτονισμός στο κόκκινο–πράσινο αφορά περίπου $8$ στους $100$ άνδρες ευρωπαϊκής καταγωγής, αλλά λιγότερες από $1$ στις $100$ γυναίκες. Και ένας γιος παίρνει το X του **πάντα από τη μητέρα** του — από τον πατέρα παίρνει το Y.

Η αιμορροφιλία έχει και ιστορική φήμη: η βασίλισσα **Βικτώρια** της Βρετανίας ήταν φορέας. Μέσα από τις κόρες της το αλληλόμορφο πέρασε σε βασιλικές οικογένειες της Ισπανίας, της Γερμανίας και της Ρωσίας, όπου αρκετοί πρίγκιπες γεννήθηκαν με αιμορροφιλία. Σήμερα αντιμετωπίζεται με θεραπεία που αντικαθιστά τον παράγοντα πήξης που λείπει.

*Η βασίλισσα Βικτώρια της Βρετανίας. Η ίδια δεν είχε αιμορροφιλία, γιατί το δεύτερο X της ήταν φυσιολογικό. Ως φορέας όμως μπορούσε να το δώσει στα παιδιά της, και μέσα από τις κόρες της έφτασε σε βασιλικές οικογένειες της Ευρώπης.*

## Διαβάζοντας ένα γενεαλογικό δέντρο

Οι γενετιστές σχεδιάζουν οικογένειες με ένα **γενεαλογικό δέντρο**: τετράγωνο για τον άνδρα, κύκλος για τη γυναίκα, γεμάτο σύμβολο για όποιον έχει το γνώρισμα.

Δύο ενδείξεις λένε πολλά:

- Αν δύο γονείς **χωρίς** το γνώρισμα έχουν παιδί **με** αυτό, το γνώρισμα είναι **υπολειπόμενο** και οι γονείς είναι φορείς (αν το γνώρισμα είναι φυλοσύνδετο και το παιδί αγόρι, φορέας είναι μόνο η μητέρα). Είναι τα «γνωρίσματα που κρύβονται μια γενιά».
- Αν ένα υπολειπόμενο γνώρισμα εμφανίζεται σχεδόν μόνο σε **άνδρες** και περνάει από παππού σε εγγονό μέσα από μια κόρη, είναι πιθανότατα **φυλοσύνδετο**.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα περισσότερα γνωρίσματα του ανθρώπου **δεν** ελέγχονται από ένα μόνο γονίδιο.
>
> Το ύψος, το χρώμα του δέρματος, ακόμα και το χρώμα των ματιών, εξαρτώνται από **πολλά γονίδια** μαζί — και το ύψος και από το **περιβάλλον**, όπως η διατροφή. Γι' αυτό δύο γονείς με καστανά μάτια μπορεί να έχουν παιδί με γαλανά, και δύο γονείς με γαλανά μάτια, σπανιότερα, παιδί με καστανά.
>
> Οι απλές αναλογίες του Μέντελ ισχύουν καθαρά σε γνωρίσματα όπως οι ομάδες αίματος, που τα ελέγχει ένα γονίδιο.

> **Θυμήσου**
>
> - ABO: τρία αλληλόμορφα. Τα $I^A$ και $I^B$ είναι **συνεπικρατή**, το $i$ υπολειπόμενο.
> - Φύλο: XX γυναίκα, XY άνδρας. Το φύλο του παιδιού το καθορίζει το σπερματοζωάριο.
> - Φυλοσύνδετα υπολειπόμενα (δαλτονισμός, αιμορροφιλία): πιο συχνά στους άνδρες. Ένας γιος παίρνει το X του από τη μητέρα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η μητέρα έχει ομάδα ΑΒ και ο πατέρας Β. Το πρώτο τους παιδί έχει ομάδα Α. Ποιος είναι ο γονότυπος του πατέρα;

1. Το παιδί με ομάδα Α έχει ένα $I^A$. Ο πατέρας δεν έχει $I^A$ (είναι ομάδα Β), άρα το $I^A$ ήρθε από τη μητέρα.
2. Το δεύτερο αλληλόμορφο του παιδιού ήρθε από τον πατέρα. Αν ήταν $I^B$, το παιδί θα ήταν $I^A I^B$, δηλαδή ΑΒ. Δεν είναι.
3. Άρα ο πατέρας έδωσε $i$. Είναι ομάδα Β και έχει $i$: ο γονότυπός του είναι $I^B i$.

### Παράδειγμα 2: Ένας άνδρας με δαλτονισμό αποκτά παιδιά με μια γυναίκα που δεν είναι φορέας. Τι θα έχουν οι γιοι και τι οι κόρες τους;

1. Ο άνδρας είναι $X^a Y$. Η γυναίκα είναι $X^A X^A$.
2. Κάθε **γιος** παίρνει το Y από τον πατέρα και ένα $X^A$ από τη μητέρα: $X^A Y$. Όλοι οι γιοι βλέπουν κανονικά.
3. Κάθε **κόρη** παίρνει $X^a$ από τον πατέρα και $X^A$ από τη μητέρα: $X^A X^a$. Όλες οι κόρες βλέπουν κανονικά, αλλά είναι **φορείς**.
4. Ο δαλτονισμός «πηδάει» μια γενιά: μπορεί να ξαναφανεί στους γιους των κορών του, δηλαδή στους εγγονούς του.

### Παράδειγμα 3: Ένα ζευγάρι έχει ήδη τρεις κόρες. Ποια είναι η πιθανότητα το τέταρτο παιδί να είναι αγόρι;

1. Το φύλο κάθε παιδιού εξαρτάται από το σπερματοζωάριο που θα γονιμοποιήσει το ωάριο: X ή Y, με περίπου ίση πιθανότητα.
2. Οι τρεις προηγούμενες γεννήσεις δεν επηρεάζουν την επόμενη. Κάθε γέννηση είναι μια νέα, ανεξάρτητη «κλήρωση».
3. Η πιθανότητα είναι περίπου 1/2 — όσο και για το πρώτο παιδί.

## Ερωτήσεις

1. Ένας άνθρωπος έχει γονότυπο $I^A I^B$. Ποια είναι η ομάδα αίματός του;
   - ΑΒ
   - Α
   - Β
   - Ο
2. Ποιον γονότυπο έχει οπωσδήποτε ένας άνθρωπος με ομάδα αίματος Ο;
   - $i\,i$
   - $I^A i$
   - $I^A I^B$
   - Μπορεί να έχει οποιονδήποτε από τους τρεις
3. Ποιος γαμέτης καθορίζει αν το παιδί θα είναι αγόρι ή κορίτσι;
   - Το σπερματοζωάριο, ανάλογα με το αν φέρει X ή Y
   - Το ωάριο, ανάλογα με το αν φέρει X ή Y
   - Και οι δύο γαμέτες εξίσου
   - Κανένας· το φύλο καθορίζεται αργότερα στο έμβρυο
4. Γιατί η αιμορροφιλία εμφανίζεται πολύ πιο συχνά σε άνδρες;
   - Το γονίδιο είναι στο X, και ο άνδρας δεν έχει δεύτερο X να το καλύψει
   - Το γονίδιο βρίσκεται στο Y, που το έχουν μόνο οι άνδρες
   - Το αλληλόμορφο είναι επικρατές στους άνδρες και υπολειπόμενο στις γυναίκες
   - Οι άνδρες τραυματίζονται πιο συχνά
5. Από ποιον γονέα παίρνει ένας γιος το χρωμόσωμα X;
   - Πάντα από τη μητέρα
   - Πάντα από τον πατέρα
   - Από όποιον από τους δύο τύχει
   - Από τη γιαγιά, μέσω του πατέρα
6. Μια γυναίκα με φυσιολογική όραση έχει πατέρα με δαλτονισμό. Τι ισχύει γι' αυτήν σίγουρα;
   - Είναι φορέας ($X^A X^a$)
   - Δεν μπορεί να έχει καθόλου το αλληλόμορφο
   - Έχει κι αυτή δαλτονισμό, χωρίς να το ξέρει
   - Όλοι οι γιοι της θα έχουν δαλτονισμό
7. Ένα παιδί έχει ομάδα αίματος ΑΒ και η μητέρα του ομάδα Α. Ποια ομάδα αίματος ΔΕΝ μπορεί να έχει ο βιολογικός πατέρας;
   - Ο
   - Β
   - ΑΒ
   - Όλες είναι δυνατές
8. Κάποιος λέει: «Και οι δύο γονείς μου έχουν καστανά μάτια και εγώ γαλανά. Άρα κάποιο λάθος έγινε στο μαιευτήριο». Τι απαντάς;
   - Γονείς με καστανά μάτια μπορούν να κρύβουν αλληλόμορφα για γαλανά
   - Έχει δίκιο· το καστανό είναι επικρατές, οπότε το παιδί πρέπει να έχει καστανά
   - Το χρώμα των ματιών δεν κληρονομείται καθόλου
   - Τα γαλανά μάτια είναι φυλοσύνδετο γνώρισμα
9. Σε ένα γενεαλογικό δέντρο, δύο γονείς χωρίς ένα γνώρισμα έχουν ένα παιδί με αυτό. Τι συμπεραίνεις για το γνώρισμα;
   - Είναι υπολειπόμενο και οι γονείς είναι φορείς
   - Είναι επικρατές και το παιδί το πήρε από έναν από τους γονείς
   - Δεν κληρονομείται, αφού δεν το έχει κανένας από τους γονείς
   - Είναι σίγουρα φυλοσύνδετο και βρίσκεται στο χρωμόσωμα X
10. Ένας άνδρας με αιμορροφιλία και μια γυναίκα που δεν είναι φορέας αποκτούν έναν γιο. Ποια η πιθανότητα ο γιος να έχει αιμορροφιλία;
   - $0$
   - $\frac{1}{2}$
   - $1$
   - $\frac{1}{4}$

## Ασκήσεις

1. Πόσα ζεύγη αυτοσωμικών χρωμοσωμάτων έχει ένα κύτταρο του σώματός σου;
2. Γράψε όλους τους γονότυπους που μπορεί να έχει ένας άνθρωπος με ομάδα αίματος Β.
3. Η μητέρα είναι $I^A i$ και ο πατέρας $i\,i$. Ποια η πιθανότητα το παιδί τους να έχει ομάδα Ο;
4. Μια γυναίκα φορέας αιμορροφιλίας αποκτά παιδιά με άνδρα με αιμορροφιλία. Ποια η πιθανότητα μια κόρη τους να έχει αιμορροφιλία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/human-inheritance
