Κληρονομικότητα στον άνθρωπο
Ομάδες αίματος, φύλο, και γνωρίσματα που κρύβονται μια γενιά.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §5.5
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις ποιες ομάδες αίματος ABO μπορεί να έχει το παιδί δύο γονέων.
- Να εξηγείς πώς καθορίζεται το φύλο από τα χρωμοσώματα X και Y.
- Να εξηγείς γιατί ο δαλτονισμός και η αιμορροφιλία εμφανίζονται πολύ πιο συχνά στους άνδρες.
Γονείς Α και Β, παιδί Ο;
Η Άννα έχει ομάδα αίματος Α. Ο Νίκος έχει Β. Η κόρη τους βρίσκει στις εξετάσεις της ότι έχει ομάδα Ο και ρωτάει, λίγο ανήσυχη: «Πώς γίνεται αυτό;».
Γίνεται, και μάλιστα χωρίς τίποτα παράξενο. Για να το καταλάβεις χρειάζεσαι ό,τι έμαθες στον Μέντελ, και δύο καινούργιες ιδέες: ένα γονίδιο μπορεί να έχει περισσότερα από δύο αλληλόμορφα, και δύο αλληλόμορφα μπορεί να φαίνονται και τα δύο μαζί.
Στον άνθρωπο δεν κάνουμε πειράματα διασταύρωσης. Μελετάμε οικογένειες, πολλές γενιές και μεγάλους πληθυσμούς. Οι κανόνες όμως είναι οι ίδιοι με των μπιζελιών.
Οι ομάδες αίματος ABO
Στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων υπάρχουν μόρια που λειτουργούν σαν «ετικέτες» — αντιγόνα, όπως τα είδες στο ανοσοποιητικό σύστημα. Ένα γονίδιο αποφασίζει ποια ετικέτα θα έχεις. Έχει τρία αλληλόμορφα:
- το , που φτιάχνει την ετικέτα Α,
- το , που φτιάχνει την ετικέτα Β,
- το , που δεν φτιάχνει καμία.
Κάθε άνθρωπος έχει και πάλι δύο από αυτά, ένα από κάθε γονέα. Το είναι υπολειπόμενο. Τα και όμως, όταν βρεθούν μαζί, φαίνονται και τα δύο: αυτό λέγεται συνεπικράτεια.
| Ομάδα (φαινότυπος) | Γονότυποι | Αντιγόνα στο ερυθρό |
|---|---|---|
| Α | ή | Α |
| Β | ή | Β |
| ΑΒ | Α και Β | |
| Ο | κανένα |
Γύρνα τώρα στην Άννα και τον Νίκο. Αν η Άννα είναι και ο Νίκος , κρύβουν ο καθένας ένα . Το τετράγωνο του Punnett ξεκινά από αυτούς τους δύο· μετά άλλαξε τον γονότυπο ενός γονέα και δες ποιες ομάδες χάνονται.
Τέσσερα κουτιά, τέσσερις διαφορετικές ομάδες, η καθεμιά με πιθανότητα 1/4. Η κόρη τους πήρε το και από τους δύο.
Υπάρχει και ένα δεύτερο σύστημα, ο παράγοντας Rhesus: ένα άλλο γονίδιο αποφασίζει αν έχεις ή όχι την ετικέτα D. Αν την έχεις είσαι Rh θετικός, αν όχι Rh αρνητικός. Το θετικό επικρατεί. Γι' αυτό η ομάδα σου γράφεται, π.χ., «Α Rh+» ή «Ο Rh−».
Αγόρι ή κορίτσι;
Τα χρωμοσώματά σου είναι ζεύγη. Τα ζεύγη είναι ίδια σε άνδρες και γυναίκες και λέγονται αυτοσωμικά. Το ο ζεύγος είναι τα φυλετικά χρωμοσώματα:
- οι γυναίκες έχουν XX,
- οι άνδρες έχουν XY.
Κάθε ωάριο έχει ένα X. Τα σπερματοζωάρια χωρίζονται στη μείωση σε δύο είδη: τα μισά έχουν X και τα μισά Y.
| X (μητέρα) | X (μητέρα) | |
|---|---|---|
| X (πατέρας) | XX → κορίτσι | XX → κορίτσι |
| Y (πατέρας) | XY → αγόρι | XY → αγόρι |
Η πιθανότητα για αγόρι ή κορίτσι είναι περίπου 1/2 σε κάθε γέννηση, και το φύλο το καθορίζει το σπερματοζωάριο που γονιμοποιεί το ωάριο.
Γνωρίσματα που κρύβονται στο X
Το X είναι ένα μεγάλο χρωμόσωμα με περίπου χίλια γονίδια. Το Y είναι μικρό και έχει ελάχιστα (λιγότερα από εκατό). Έτσι, για τα περισσότερα γονίδια του X:
- μια γυναίκα έχει δύο αντίγραφα,
- ένας άνδρας έχει μόνο ένα.
Τα γνωρίσματα που ελέγχονται από γονίδια του X λέγονται φυλοσύνδετα. Δύο γνωστά παραδείγματα είναι υπολειπόμενα:
- ο δαλτονισμός στο κόκκινο–πράσινο: δυσκολία να ξεχωρίσεις αυτά τα δύο χρώματα,
- η αιμορροφιλία: το αίμα δεν πήζει κανονικά, και μια πληγή αιμορραγεί πολύ περισσότερο.
Γράφουμε το αλληλόμορφο πάνω στο X: το φυσιολογικό, αυτό του δαλτονισμού.
Μια γυναίκα βλέπει κανονικά, αλλά είναι φορέας: μπορεί να δώσει το στα παιδιά της. Ας δούμε τι γίνεται αν αποκτήσει παιδιά με έναν άνδρα που βλέπει κανονικά (). Μέτρησε χωριστά τις κόρες και τους γιους:
Κανένα κορίτσι δεν έχει δαλτονισμό, γιατί από τον πατέρα παίρνει πάντα ένα φυσιολογικό X. Από τους γιους όμως, ο καθένας έχει πιθανότητα 1/2: ο γιος δεν έχει δεύτερο X για να «καλύψει» το .
Η αιμορροφιλία έχει και ιστορική φήμη: η βασίλισσα Βικτώρια της Βρετανίας ήταν φορέας. Μέσα από τις κόρες της το αλληλόμορφο πέρασε σε βασιλικές οικογένειες της Ισπανίας, της Γερμανίας και της Ρωσίας, όπου αρκετοί πρίγκιπες γεννήθηκαν με αιμορροφιλία. Σήμερα αντιμετωπίζεται με θεραπεία που αντικαθιστά τον παράγοντα πήξης που λείπει.

Διαβάζοντας ένα γενεαλογικό δέντρο
Οι γενετιστές σχεδιάζουν οικογένειες με ένα γενεαλογικό δέντρο: τετράγωνο για τον άνδρα, κύκλος για τη γυναίκα, γεμάτο σύμβολο για όποιον έχει το γνώρισμα.
Δύο ενδείξεις λένε πολλά:
- Αν δύο γονείς χωρίς το γνώρισμα έχουν παιδί με αυτό, το γνώρισμα είναι υπολειπόμενο και οι γονείς είναι φορείς (αν το γνώρισμα είναι φυλοσύνδετο και το παιδί αγόρι, φορέας είναι μόνο η μητέρα). Είναι τα «γνωρίσματα που κρύβονται μια γενιά».
- Αν ένα υπολειπόμενο γνώρισμα εμφανίζεται σχεδόν μόνο σε άνδρες και περνάει από παππού σε εγγονό μέσα από μια κόρη, είναι πιθανότατα φυλοσύνδετο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η μητέρα έχει ομάδα ΑΒ και ο πατέρας Β. Το πρώτο τους παιδί έχει ομάδα Α. Ποιος είναι ο γονότυπος του πατέρα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το παιδί με ομάδα Α έχει ένα . Ο πατέρας δεν έχει (είναι ομάδα Β), άρα το ήρθε από τη μητέρα.
Το δεύτερο αλληλόμορφο του παιδιού ήρθε από τον πατέρα. Αν ήταν , το παιδί θα ήταν , δηλαδή ΑΒ. Δεν είναι.
Άρα ο πατέρας έδωσε . Είναι ομάδα Β και έχει : ο γονότυπός του είναι .
Παράδειγμα 2
Ένας άνδρας με δαλτονισμό αποκτά παιδιά με μια γυναίκα που δεν είναι φορέας. Τι θα έχουν οι γιοι και τι οι κόρες τους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο άνδρας είναι . Η γυναίκα είναι .
Κάθε γιος παίρνει το Y από τον πατέρα και ένα από τη μητέρα: . Όλοι οι γιοι βλέπουν κανονικά.
Κάθε κόρη παίρνει από τον πατέρα και από τη μητέρα: . Όλες οι κόρες βλέπουν κανονικά, αλλά είναι φορείς.
Ο δαλτονισμός «πηδάει» μια γενιά: μπορεί να ξαναφανεί στους γιους των κορών του, δηλαδή στους εγγονούς του.
Παράδειγμα 3
Ένα ζευγάρι έχει ήδη τρεις κόρες. Ποια είναι η πιθανότητα το τέταρτο παιδί να είναι αγόρι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το φύλο κάθε παιδιού εξαρτάται από το σπερματοζωάριο που θα γονιμοποιήσει το ωάριο: X ή Y, με περίπου ίση πιθανότητα.
Οι τρεις προηγούμενες γεννήσεις δεν επηρεάζουν την επόμενη. Κάθε γέννηση είναι μια νέα, ανεξάρτητη «κλήρωση».
Η πιθανότητα είναι περίπου 1/2 — όσο και για το πρώτο παιδί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα ζεύγη αυτοσωμικών χρωμοσωμάτων έχει ένα κύτταρο του σώματός σου;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις ποιες ομάδες αίματος ABO μπορεί να έχει το παιδί δύο γονέων.
- Να εξηγείς πώς καθορίζεται το φύλο από τα χρωμοσώματα X και Y.
- Να εξηγείς γιατί ο δαλτονισμός και η αιμορροφιλία εμφανίζονται πολύ πιο συχνά στους άνδρες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.