# Η εξέλιξη του ανθρώπου

> Από τον κοινό πρόγονο με τον χιμπατζή στους αυστραλοπιθήκους, τα είδη Homo και την έξοδο από την Αφρική.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/human-evolution

## Τι θα μάθεις

- Να τοποθετείς στον χρόνο τους σημαντικότερους σταθμούς της εξέλιξης του ανθρώπου, από τον κοινό πρόγονο με τον χιμπατζή ως τον Homo sapiens.
- Να συγκρίνεις τους αυστραλοπιθήκους με τα είδη Homo ως προς τη βάδιση, τον εγκέφαλο και τα εργαλεία.
- Να εξηγείς τι δείχνουν τα απολιθώματα και το αρχαίο DNA για την έξοδο από την Αφρική και τους Νεάντερταλ.

## Ένα κρανίο στη Χαλκιδική

Το $1960$, κάτοικοι της Πετράλωνας Χαλκιδικής βρήκαν σε μια σπηλιά ένα ανθρώπινο κρανίο, κολλημένο στο τοίχωμα με ασβεστολιθική κρούστα. Δεν έμοιαζε με κανέναν σημερινό άνθρωπο: χαμηλό μέτωπο, βαριά φρύδια σαν γείσο, μεγάλο πρόσωπο.

Για δεκαετίες οι επιστήμονες διαφωνούσαν για την ηλικία του. Το $2025$, μια νέα χρονολόγηση της κρούστας που σχηματίστηκε **πάνω** στο κρανίο έδειξε ότι είναι τουλάχιστον $277\,000$ ετών, πιθανότατα γύρω στις $300\,000$. Ανήκει σε ένα αρχαίο είδος ανθρώπου που **δεν** είναι ούτε το δικό μας ούτε οι Νεάντερταλ.

*Ακριβές αντίγραφο του κρανίου των Πετραλώνων στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Σύγκρινέ το με ένα σημερινό κρανίο: το μέτωπο είναι χαμηλό και πέφτει προς τα πίσω, και πάνω από τα μάτια υπάρχει ένα χοντρό κοκάλινο γείσο. Η πινακίδα πίσω του γράφει την παλιότερη εκτίμηση της ηλικίας του, πριν από τη χρονολόγηση του 2025.*

Πριν από λίγες εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, λοιπόν, στη Γη ζούσαν **περισσότερα από ένα** είδη ανθρώπων. Σήμερα έχει μείνει μόνο ένα: εμείς. Πώς φτάσαμε ως εδώ;

## Ο κοινός πρόγονος

Στην ενότητα για τα τεκμήρια της εξέλιξης είδες ότι ο άνθρωπος **δεν** κατάγεται από τον χιμπατζή. Άνθρωπος και χιμπατζής έχουν έναν **κοινό πρόγονο**, που έζησε στην Αφρική πριν από περίπου $6$–$7$ εκατομμύρια χρόνια. Από εκεί και πέρα οι δύο γραμμές χώρισαν.

Η ομάδα που περιλαμβάνει τον σημερινό άνθρωπο και όλους τους εξαφανισμένους συγγενείς του που είναι πιο κοντά σε εμάς παρά στον χιμπατζή λέγεται **ανθρωπίνοι** (ή ομινίνοι). Το πρώτο τους γνώρισμα δεν ήταν ο μεγάλος εγκέφαλος, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά η **όρθια βάδιση στα δύο πόδια**.

## Οι αυστραλοπίθηκοι

Οι **αυστραλοπίθηκοι** έζησαν στην Ανατολική και τη Νότια Αφρική, περίπου από $4$ ως $2$ εκατομμύρια χρόνια πριν. Ο πιο γνωστός σκελετός είναι η **Λούσι**: ένα θηλυκό του είδους *Australopithecus afarensis*, ηλικίας περίπου $3{,}2$ εκατομμυρίων ετών, που βρέθηκε στην Αιθιοπία το $1974$. Σώζεται περίπου το $40\%$ του σκελετού της.

Η λεκάνη και τα πόδια της Λούσι δείχνουν ότι περπατούσε **όρθια**. Τα χέρια της όμως ήταν μακριά και τα δάχτυλα καμπύλα, κατάλληλα και για σκαρφάλωμα σε δέντρα. Ο εγκέφαλός της ήταν μικρός, περίπου στο μέγεθος του εγκεφάλου ενός χιμπατζή.

Στη Λαετόλι της Τανζανίας σώζονται **πατημασιές** σε ηφαιστειακή στάχτη, ηλικίας περίπου $3{,}6$ εκατομμυρίων ετών. Είναι ίχνη ανθρωπίνων που περπατούσαν στα δύο πόδια, με τον τρόπο που περπατάς κι εσύ.

## Τα είδη Homo

Πριν από περίπου $2{,}5$ εκατομμύρια χρόνια εμφανίζονται τα πρώτα είδη του γένους ***Homo***. Με τον χρόνο, ο εγκέφαλος μεγαλώνει, τα εργαλεία γίνονται πιο σύνθετα, και το σώμα παίρνει αναλογίες σαν τις δικές μας.

- Ο ***Homo habilis*** είναι από τα αρχαιότερα είδη Homo και συνδέεται με απλά λίθινα εργαλεία: πέτρες σπασμένες ώστε να έχουν κοφτερή ακμή.
- Ο ***Homo erectus***, από περίπου $1{,}9$ εκατομμύρια χρόνια πριν, είχε ψηλό σώμα με μακριά πόδια, κατάλληλο για μεγάλες αποστάσεις. Έφτιαχνε συμμετρικούς λίθινους πελέκεις, και κάποια στιγμή άρχισε να χρησιμοποιεί τη φωτιά. Είναι ο πρώτος άνθρωπος που **βγήκε από την Αφρική**: στο Ντμανίσι της Γεωργίας βρέθηκαν κρανία ηλικίας περίπου $1{,}8$ εκατομμυρίων ετών.
- Οι **Νεάντερταλ** (*Homo neanderthalensis*) έζησαν στην Ευρώπη και τη Δυτική Ασία, από περίπου $400\,000$ ως $40\,000$ χρόνια πριν. Είχαν εγκέφαλο τόσο μεγάλο όσο ο δικός μας, έθαβαν τους νεκρούς τους και έφτιαχναν περίτεχνα εργαλεία. Δεν ήταν οι άξεστοι «σπηλαιάνθρωποι» των παλιών εικόνων.

*Λίθινοι πελέκεις της Παλαιολιθικής εποχής, σε μουσείο της Ιταλίας. Κάθε γούβα είναι ένα χτύπημα με άλλη πέτρα, και από τις δύο πλευρές, ώστε το εργαλείο να βγει σχεδόν συμμετρικό, με κοφτερές ακμές. Τέτοιους πελέκεις άρχισε να φτιάχνει ο Homo erectus.*

| Είδος                        | Πότε, περίπου                          | Όγκος εγκεφάλου, περίπου |
| ---------------------------- | -------------------------------------- | ------------------------ |
| Χιμπατζής (σήμερα)           | —                                      | $400\ \text{cm}^3$       |
| *Australopithecus afarensis* | $3{,}9$–$2{,}9$ εκατ. χρόνια πριν      | $450\ \text{cm}^3$       |
| *Homo erectus*               | $1{,}9$ εκατ. – $110\,000$ χρόνια πριν | $900\ \text{cm}^3$       |
| *Homo sapiens*               | από $300\,000$ χρόνια πριν             | $1350\ \text{cm}^3$      |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αυστραλοπίθηκος ή Homo sapiens;*

## Ο Homo sapiens και η έξοδος από την Αφρική

Τα παλαιότερα γνωστά απολιθώματα του δικού μας είδους, του ***Homo sapiens***, βρέθηκαν στο **Τζεμπέλ Ιρούντ** του Μαρόκου και είναι ηλικίας περίπου $300\,000$ ετών. Το είδος μας, δηλαδή, εμφανίστηκε στην **Αφρική**.

Μικρές ομάδες βγήκαν από την Αφρική αρκετές φορές. Η μεγάλη εξάπλωση, από την οποία κατάγονται σχεδόν όλοι οι σημερινοί άνθρωποι εκτός Αφρικής, έγινε πριν από περίπου $60\,000$ χρόνια. Μέσα σε λίγες δεκάδες χιλιάδες χρόνια, ο *Homo sapiens* έφτασε στην Ασία, την Αυστραλία, την Ευρώπη και τελικά στην Αμερική.

Στην Ελλάδα, στο σπήλαιο Απήδημα της Μάνης, βρέθηκε ένα κομμάτι κρανίου που, κατά μια μελέτη του $2019$, ανήκει στο είδος μας και είναι περίπου $210\,000$ ετών. Αν ισχύει, είναι από τα αρχαιότερα ίχνη του *Homo sapiens* έξω από την Αφρική. Άλλοι επιστήμονες όμως αμφισβητούν και την ταύτιση και τη χρονολόγηση, και η συζήτηση συνεχίζεται. Έτσι δουλεύει η επιστήμη: ένα νέο εύρημα ελέγχεται ξανά και ξανά, πριν γίνει αποδεκτό.

**Τι είπε το αρχαίο DNA.** Ο Σουηδός γενετιστής Σβάντε Πέμπο διάβασε το DNA των Νεάντερταλ από οστά δεκάδων χιλιάδων ετών, και γι' αυτό πήρε το Νόμπελ Ιατρικής του $2022$. Βρέθηκε ότι οι σημερινοί άνθρωποι με καταγωγή εκτός Αφρικής έχουν περίπου $1$–$4\%$ DNA των Νεάντερταλ. Άρα, όταν συναντήθηκαν, τα δύο είδη **απέκτησαν κοινούς απογόνους**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Επτά εκατομμύρια χρόνια σε μια γραμμή*

> **Κλειδί**
>
> Η εξέλιξη του ανθρώπου **δεν** είναι μια σκάλα όπου κάθε είδος γίνεται το επόμενο. Μοιάζει περισσότερο με **θάμνο**: πολλά κλαδιά, πολλά είδη που συχνά έζησαν **την ίδια εποχή**, και τα περισσότερα εξαφανίστηκαν χωρίς απογόνους.
>
> Η σειρά των μεγάλων αλλαγών ήταν:
>
> 1. **όρθια βάδιση**, πρώτα απ' όλα·
> 2. μετά **εργαλεία** και σταδιακά **μεγαλύτερος εγκέφαλος**·
> 3. και τελικά το είδος μας, που εμφανίστηκε στην **Αφρική** και απλώθηκε σε όλη τη Γη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η γνωστή εικόνα με τη σειρά από πιθήκους που σιγά σιγά σηκώνονται και γίνονται άνθρωπος είναι **παραπλανητική**.
>
> Υποδηλώνει ότι η εξέλιξη έχει στόχο, και ότι κάθε μορφή «μεταμορφώθηκε» στην επόμενη. Στην πραγματικότητα, για παράδειγμα, ο *Homo sapiens* και οι Νεάντερταλ έζησαν ταυτόχρονα για δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Κανένα από τα δύο δεν ήταν «πρόγονος» του άλλου.

> **Θυμήσου**
>
> - Κοινός πρόγονος με τον χιμπατζή: περίπου $6$–$7$ εκατ. χρόνια πριν, στην Αφρική.
> - Πρώτα η όρθια βάδιση (Λούσι, $3{,}2$ εκατ.), μετά ο μεγάλος εγκέφαλος.
> - *Homo erectus*: ο πρώτος έξω από την Αφρική, περίπου $1{,}8$ εκατ. χρόνια πριν.
> - *Homo sapiens*: περίπου $300\,000$ χρόνια, Τζεμπέλ Ιρούντ, Μαρόκο.
> - Όλοι οι σημερινοί άνθρωποι ανήκουμε σε **ένα** είδος· μέσα του, οι περισσότερες γενετικές διαφορές υπάρχουν ανάμεσα σε άτομα του ίδιου πληθυσμού, όχι ανάμεσα σε πληθυσμούς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αν τα 7 εκατομμύρια χρόνια από τον κοινό πρόγονο ως σήμερα ήταν ένα εικοσιτετράωρο, πόση ώρα πριν από τα μεσάνυχτα θα εμφανιζόταν ο Homo sapiens;

1. Το είδος μας υπάρχει $300\,000$ χρόνια. Βρίσκω τι κλάσμα είναι των $7$ εκατομμυρίων:
   $$
   \frac{300\,000}{7\,000\,000} = \frac{3}{70} \approx 0{,}043
   $$
2. Το ίδιο κλάσμα των $24$ ωρών:
   $$
   0{,}043 \times 24 \approx 1
   $$
3. Ο *Homo sapiens* θα εμφανιζόταν περίπου **μία ώρα πριν από τα μεσάνυχτα**. Τις υπόλοιπες $23$ ώρες της μέρας τις γέμισαν άλλα είδη ανθρωπίνων.

### Παράδειγμα 2: Πόσες φορές μεγαλύτερος είναι ο εγκέφαλος του Homo sapiens από της Λούσι, με τα στοιχεία του πίνακα;

1. $$
   \frac{1350}{450} = 3
   $$
2. Ο εγκέφαλός μας είναι περίπου **τριπλάσιος**.
3. Η Λούσι όμως περπατούσε ήδη όρθια. Άρα η όρθια βάδιση ήρθε **πρώτη**, και ο εγκέφαλος μεγάλωσε πολύ **αργότερα**, κυρίως μέσα στα τελευταία δύο εκατομμύρια χρόνια.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η σχέση του ανθρώπου με τον χιμπατζή;
   - Έχουν κοινό πρόγονο που έζησε πριν από περίπου 6–7 εκατ. χρόνια
   - Ο άνθρωπος κατάγεται από τον σημερινό χιμπατζή που άλλαξε σιγά σιγά
   - Ο χιμπατζής κατάγεται από ανθρώπους που ξαναγύρισαν στα δέντρα
   - Δεν έχουν καμία συγγένεια, απλώς μοιάζουν εξωτερικά
2. Ποιο ανθρώπινο γνώρισμα εμφανίστηκε πρώτο στην εξέλιξη των ανθρωπίνων;
   - Η όρθια βάδιση στα δύο πόδια
   - Ο πολύ μεγάλος εγκέφαλος
   - Η χρήση της φωτιάς
   - Η γλώσσα, η τέχνη και η μουσική
3. Τι ήταν η Λούσι;
   - Ένας αυστραλοπίθηκος από την Αιθιοπία, 3,2 εκατ. ετών
   - Η αρχαιότερη γυναίκα του είδους Homo sapiens, από το Μαρόκο
   - Μια Νεάντερταλ από σπηλιά της Ευρώπης, ηλικίας 40.000 ετών
   - Ένας χιμπατζής που βρέθηκε απολιθωμένος στην Τανζανία
4. Ποιο είδος ανθρώπου βγήκε πρώτο από την Αφρική;
   - Ο Homo erectus
   - Ο Homo sapiens
   - Ο αυστραλοπίθηκος
   - Ο Νεάντερταλ
5. Πού βρέθηκαν τα παλαιότερα γνωστά απολιθώματα του Homo sapiens;
   - Στο Τζεμπέλ Ιρούντ του Μαρόκου
   - Στην Πετράλωνα της Χαλκιδικής
   - Στο Ντμανίσι της Γεωργίας
   - Στη Λαετόλι της Τανζανίας
6. Τι έδειξε το αρχαίο DNA των Νεάντερταλ για τους σημερινούς ανθρώπους;
   - Όσοι έχουν καταγωγή εκτός Αφρικής έχουν λίγο DNA Νεάντερταλ
   - Οι Νεάντερταλ είναι οι άμεσοι πρόγονοι όλων των Ευρωπαίων
   - Οι Νεάντερταλ δεν συνάντησαν ποτέ τους Homo sapiens
   - Οι Νεάντερταλ είχαν μικρότερο εγκέφαλο από τους χιμπατζήδες
7. Γιατί η εξέλιξη του ανθρώπου μοιάζει περισσότερο με θάμνο παρά με σκάλα;
   - Έζησαν πολλά είδη ανθρώπων μαζί, και τα περισσότερα χάθηκαν
   - Κάθε είδος μεταμορφώθηκε ολόκληρο στο επόμενο, με σταθερή σειρά
   - Η εξέλιξη είχε από την αρχή στόχο να φτάσει στον σημερινό άνθρωπο
   - Οι άνθρωποι ζούσαν πάντα σε δάση με θάμνους και όχι σε σαβάνες
8. Γιατί το κρανίο Απήδημα 1 της Μάνης παρουσιάζεται με επιφύλαξη;
   - Άλλοι επιστήμονες αμφισβητούν την ταύτιση και τη χρονολόγησή του
   - Αποδείχτηκε ότι είναι κρανίο χιμπατζή που μεταφέρθηκε από την Αφρική
   - Βρέθηκε πρόσφατα και δεν έχει μελετηθεί από κανέναν επιστήμονα
   - Οι επιστήμονες δεν δέχονται ευρήματα από την Ελλάδα

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο είδος ανήκε η Λούσι;
2. Ποια ήπειρος θεωρείται η κοιτίδα του Homo sapiens, και ποιο εύρημα το δείχνει;
3. Βάλε τα $7$ εκατομμύρια χρόνια από τον κοινό πρόγονο ως σήμερα σε ένα εικοσιτετράωρο.
   α) Πόσες ώρες πριν από τα μεσάνυχτα θα ζούσε η Λούσι ($3{,}2$ εκατ. χρόνια πριν);
   β) Πόσα λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα θα ξεκινούσε η γεωργία ($12\,000$ χρόνια πριν);
4. Η Λούσι (*Australopithecus afarensis*, $3{,}2$ εκατ. χρόνια πριν) είχε εγκέφαλο περίπου $450\ \text{cm}^3$. Ο *Homo erectus* εμφανίζεται $1{,}9$ εκατ. χρόνια πριν με περίπου $900\ \text{cm}^3$, και ο *Homo sapiens* $300\,000$ χρόνια πριν με περίπου $1350\ \text{cm}^3$.
   α) Κατά πόσο τοις εκατό μεγάλωσε ο εγκέφαλος από τη Λούσι ως τον *Homo erectus*;
   β) Και από τον *Homo erectus* ως τον *Homo sapiens*;
   γ) Ποιο από τα δύο άλματα έγινε σε λιγότερο χρόνο, και σε πόσο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/human-evolution
