# Η εξέλιξη και τα τεκμήριά της

> Απολιθώματα, ομόλογα όργανα, DNA: πώς ξέρουμε ότι τα είδη αλλάζουν.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/evolution-evidence

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι λέει η θεωρία της εξέλιξης για την κοινή καταγωγή των οργανισμών.
- Να ξεχωρίζεις ομόλογα από ανάλογα όργανα και να εξηγείς τι δείχνουν τα υπολειμματικά.
- Να χρησιμοποιείς απολιθώματα και μοριακά δεδομένα για να κρίνεις πόσο συγγενικά είναι δύο είδη.

## Μια φάλαινα με πόδια

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, σε πετρώματα του Πακιστάν ηλικίας περίπου $49$ εκατομμυρίων ετών, βρέθηκε ο σκελετός ενός παράξενου ζώου. Είχε κρανίο και αυτιά σαν των φαλαινών. Είχε όμως και **τέσσερα δυνατά πόδια**, με δάχτυλα. Ονομάστηκε *Ambulocetus*, «η φάλαινα που περπατάει».

Σε άλλα πετρώματα, λίγο νεότερα, βρέθηκαν ζώα με όλο και μικρότερα πίσω πόδια. Και οι σημερινές φάλαινες; Μέσα στο σώμα τους, χωρίς καμία σύνδεση με τη σπονδυλική στήλη, πολλές έχουν ακόμα **μικρά κόκαλα λεκάνης**.

*Ανασυγκροτημένος σκελετός του Ambulocetus. Κοίτα τα πόδια: τέσσερα, με κόκαλα και δάχτυλα σαν θηλαστικού της στεριάς. Το μακρύ κρανίο όμως θυμίζει ήδη τις φάλαινες.*

Τα απολιθώματα, τα κόκαλα, το DNA λένε την ίδια ιστορία: οι φάλαινες κατάγονται από θηλαστικά της στεριάς που, μέσα σε εκατομμύρια χρόνια, πέρασαν στη θάλασσα.

## Τι λέει η θεωρία της εξέλιξης

Η **εξέλιξη** είναι η αλλαγή των γνωρισμάτων των πληθυσμών από γενιά σε γενιά. Μέσα σε τεράστια χρονικά διαστήματα, αυτές οι αλλαγές δίνουν **νέα είδη**.

Η θεωρία της εξέλιξης λέει δύο πράγματα:

- Τα είδη **αλλάζουν** με τον χρόνο· τα σημερινά είδη δεν υπήρχαν πάντα όπως είναι τώρα.
- Όλοι οι οργανισμοί έχουν **κοινή καταγωγή**. Όσο πιο πρόσφατος ο κοινός πρόγονος δύο ειδών, τόσο πιο συγγενικά είναι.

Είναι η βάση όλης της σύγχρονης Βιολογίας, από την ιατρική ως τη γεωργία. Πώς όμως το ξέρουμε; Σε αυτή την ενότητα θα δεις τα **τεκμήρια**. Στην επόμενη, τον **μηχανισμό**: τη φυσική επιλογή.

> **Πρόσεχε**
>
> «Η εξέλιξη είναι απλώς μια θεωρία.»
>
> Στην καθημερινή γλώσσα «θεωρία» σημαίνει «εικασία». Στην επιστήμη σημαίνει κάτι πολύ ισχυρότερο: μια **εξήγηση που στηρίζεται σε τεράστιο όγκο τεκμηρίων** και έχει ελεγχθεί ξανά και ξανά. Η θεωρία της βαρύτητας και η θεωρία ότι οι λοιμώξεις προκαλούνται από μικρόβια είναι επίσης «θεωρίες».
>
> Η εξέλιξη είναι αποδεκτή από τη συντριπτική πλειονότητα των επιστημόνων παγκοσμίως. Οι επιστήμονες συζητούν ακόμα λεπτομέρειες — πόσο γρήγορα, ποιο είδος από ποιο — όχι αν έγινε.

## Τεκμήριο 1: τα απολιθώματα

**Απολιθώματα** είναι υπολείμματα ή ίχνη οργανισμών που διατηρήθηκαν στα πετρώματα: κόκαλα, κελύφη, αποτυπώματα φύλλων, πατημασιές.

Τα ιζηματογενή πετρώματα σχηματίζονται σε **στρώματα**, το ένα πάνω στο άλλο. Σε ένα αδιατάρακτο σημείο, τα βαθύτερα στρώματα είναι τα **παλαιότερα**. Και η ηλικία τους μετριέται με ακρίβεια από τη **ραδιενεργό διάσπαση** ορισμένων στοιχείων, που γίνεται με σταθερό ρυθμό, σαν ρολόι.

Τι δείχνουν τα απολιθώματα:

- Σε παλαιότερα στρώματα βρίσκεις απλούστερους οργανισμούς, σε νεότερα όλο και πιο ποικίλους. Κανένα απολίθωμα κουνελιού σε στρώματα $500$ εκατομμυρίων ετών.
- Υπάρχουν **μεταβατικές μορφές** με γνωρίσματα δύο ομάδων: ο *Tiktaalik*, ψάρι με «αγκώνες» και λαιμό, περίπου $375$ εκατομμύρια χρόνια πριν· ο *Archaeopteryx*, με φτερά πουλιού αλλά δόντια και ουρά ερπετού, περίπου $150$ εκατομμύρια χρόνια πριν· οι φάλαινες με πόδια.

*Ο Archaeopteryx του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Βερολίνου, το πραγματικό απολίθωμα. Γύρω από τα μπροστινά άκρα φαίνονται καθαρά τα φτερά, όπως σε πουλί. Η ουρά όμως είναι μακριά, από σπονδύλους, σαν ερπετού· κανένα σημερινό πουλί δεν έχει τέτοια ουρά.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ιστορία της ζωής σε μια γραμμή*

## Τεκμήριο 2: η σύγκριση των σωμάτων

Σύγκρινε το **χέρι** σου με το **πτερύγιο** μιας φάλαινας, τη **φτερούγα** μιας νυχτερίδας και το **μπροστινό πόδι** μιας γάτας. Κάνουν εντελώς διαφορετικές δουλειές: πιάνουν, κολυμπούν, πετούν, περπατούν.

Κι όμως, από μέσα έχουν **τα ίδια κόκαλα**, με την ίδια σειρά: ένα κόκαλο στο μπράτσο (βραχιόνιο), δύο στον πήχη (κερκίδα και ωλένη), μικρά κόκαλα του καρπού, και δάχτυλα (φάλαγγες).

Αυτά λέγονται **ομόλογα όργανα**: ίδια βασική κατασκευή, διαφορετική λειτουργία. Η πιο απλή εξήγηση είναι ότι τα κληρονόμησαν όλα από έναν **κοινό πρόγονο**, και το καθένα προσαρμόστηκε σε άλλη χρήση.

Το αντίθετο είναι τα **ανάλογα όργανα**: ίδια λειτουργία, αλλά **εντελώς διαφορετική** κατασκευή. Η φτερούγα ενός πουλιού και το φτερό μιας πεταλούδας κάνουν την ίδια δουλειά, αλλά η μία έχει κόκαλα και φτερά, το άλλο μια λεπτή μεμβράνη από χιτίνη. Προέκυψαν **ανεξάρτητα**, γιατί το ίδιο πρόβλημα — πώς να πετάξεις — έχει λίγες καλές λύσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ομόλογα ή ανάλογα;*

Υπάρχουν και τα **υπολειμματικά όργανα**: δομές που σε κάποιο είδος είναι μικρές και έχουν χάσει την αρχική τους λειτουργία, ενώ σε συγγενικά είδη είναι πλήρεις. Τα κόκαλα της λεκάνης στις φάλαινες. Ο **κόκκυγας** στο τέλος της δικής σου σπονδυλικής στήλης, απομεινάρι ουράς. Οι μικροσκοπικές φτερούγες του κίβι, ενός πουλιού της Νέας Ζηλανδίας που δεν πετάει, κρυμμένες κάτω από το φτέρωμά του.

Και τα **έμβρυα**: στα πρώτα στάδια, τα έμβρυα ενός ψαριού, μιας κότας και ενός ανθρώπου έχουν όλα μια **ουρά** και σχισμές στον λαιμό (φαρυγγικές σχισμές). Στα ψάρια γίνονται βράγχια· στον άνθρωπο μετατρέπονται σε άλλες δομές, π.χ. μέρη του αυτιού και του λαιμού.

## Τεκμήριο 3: το DNA

Το ισχυρότερο τεκμήριο ήρθε τον 20ό αιώνα, και ο Δαρβίνος δεν το ήξερε: το ίδιο το **DNA**.

- **Όλοι** οι οργανισμοί χρησιμοποιούν DNA και σχεδόν τον **ίδιο γενετικό κώδικα** — γι' αυτό ένα βακτήριο μπορεί να διαβάσει ένα ανθρώπινο γονίδιο, όπως είδες στη βιοτεχνολογία.
- Όσο πιο **συγγενικά** είναι δύο είδη, τόσο **πιο όμοιο** είναι το DNA τους. Άνθρωπος και χιμπατζής μοιάζουν σε περίπου $98$–$99\%$ των ευθυγραμμισμένων βάσεων.

Το εντυπωσιακό είναι ότι τα δέντρα συγγένειας που φτιάχνονται από το DNA ταιριάζουν, στις μεγάλες γραμμές, με αυτά που είχαν φτιαχτεί πολύ νωρίτερα με βάση τα απολιθώματα και την ανατομία. Ανεξάρτητα τεκμήρια, ίδια απάντηση.

> **Κλειδί**
>
> Η εξέλιξη δεν στηρίζεται σε ένα εύρημα, αλλά σε **πολλά ανεξάρτητα είδη τεκμηρίων** που συμφωνούν:
>
> - **απολιθώματα** με σειρά στον χρόνο και μεταβατικές μορφές,
> - **ομόλογα** και **υπολειμματικά** όργανα,
> - ομοιότητες στα **έμβρυα**,
> - ο κοινός **γενετικός κώδικας** και οι ομοιότητες στο **DNA**.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο άνθρωπος κατάγεται από τον χιμπατζή.» **Όχι.**
>
> Ο άνθρωπος και ο χιμπατζής είναι σαν **ξαδέρφια**, όχι παππούς και εγγονός. Έχουν έναν **κοινό πρόγονο** που έζησε πριν από περίπου $6$–$7$ εκατομμύρια χρόνια και δεν ήταν ούτε άνθρωπος ούτε χιμπατζής. Από εκεί και πέρα, και οι δύο γραμμές εξελίσσονταν για το ίδιο διάστημα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ομόλογα:** ίδια κατασκευή, διαφορετική λειτουργία → κοινός πρόγονος.
> - **Ανάλογα:** ίδια λειτουργία, διαφορετική κατασκευή → ανεξάρτητη λύση στο ίδιο πρόβλημα.
> - **Υπολειμματικά:** μικρά όργανα χωρίς την αρχική λειτουργία (κόκκυγας, λεκάνη φάλαινας).
> - Όσο πιο όμοιο το DNA, τόσο πιο πρόσφατος ο κοινός πρόγονος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα φαράγγι βρίσκεις τρία στρώματα πετρωμάτων: απολιθώματα τριλοβιτών στο κατώτερο, οστά δεινοσαύρου στο μεσαίο, δόντια αλόγου στο ανώτερο. Τι συμπεραίνεις;

1. Σε αδιατάρακτα στρώματα, κάθε στρώμα σχηματίστηκε **πάνω** στο προηγούμενο. Άρα το κατώτερο είναι το παλαιότερο.
2. Η σειρά ηλικίας είναι: τριλοβίτες (παλαιότεροι), μετά δεινόσαυροι, μετά άλογα (νεότερα).
3. Αυτό ταιριάζει με τη γραμμή του χρόνου: οι τριλοβίτες εξαφανίστηκαν πριν από περίπου $250$ εκατομμύρια χρόνια, οι δεινόσαυροι πριν από $66$, και τα άλογα εμφανίστηκαν πολύ αργότερα. Μια αντίστροφη σειρά — άλογα κάτω από τριλοβίτες — δεν έχει βρεθεί ποτέ σε αδιατάρακτα στρώματα.

### Παράδειγμα 2: Ο πίνακας δείχνει σε πόσα αμινοξέα διαφέρει η πρωτεΐνη κυτόχρωμα c κάθε είδους από του ανθρώπου. Κατάταξε τα είδη από το πιο στενό στο πιο μακρινό συγγενή.

1. | Είδος          | Διαφορές από τον άνθρωπο |
   | -------------- | ------------------------ |
   | Χιμπατζής      | $0$                      |
   | Πίθηκος ρέζους | $1$                      |
   | Άλογο          | περίπου $12$             |
   | Κότα           | περίπου $13$             |
   | Τόνος          | περίπου $21$             |
   | Ζυμομύκητας    | περίπου $44$             |
   Το κυτόχρωμα c είναι πρωτεΐνη που χρειάζονται σχεδόν όλοι οι οργανισμοί για την κυτταρική αναπνοή. Έχει περίπου $104$ αμινοξέα.
2. Λιγότερες διαφορές σημαίνουν λιγότερο χρόνο από τον κοινό πρόγονο, άρα στενότερη συγγένεια.
3. Κατάταξη: χιμπατζής, ρέζους, άλογο, κότα, τόνος, ζυμομύκητας.
4. Ίδια σειρά δίνουν και τα απολιθώματα και η ανατομία: πρώτα οι άλλοι πρωτεύοντες, μετά τα θηλαστικά, τα πουλιά, τα ψάρια, και πολύ μακριά οι μύκητες.

### Παράδειγμα 3: Ο άνθρακας-14 χάνει τη μισή του ποσότητα κάθε 5730 χρόνια. Ένα οστό έχει το 1/4 του άνθρακα-14 που είχε όταν ζούσε. Πόσο παλιό είναι;

1. Ο χρόνος που χρειάζεται για να μείνει η μισή ποσότητα λέγεται **χρόνος υποδιπλασιασμού**. Εδώ είναι $5730$ χρόνια.
2. Μετά από έναν χρόνο υποδιπλασιασμού μένει $\frac{1}{2}$. Μετά από δύο, το μισό του μισού:
   $$
   \frac{1}{2} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{4}
   $$
3. Πέρασαν δύο χρόνοι υποδιπλασιασμού:
   $$
   2 \times 5730 = 11\,460
   $$
   Το οστό είναι περίπου $11\,500$ ετών.
4. Ο άνθρακας-14 χρησιμεύει μόνο ως περίπου $50\,000$ χρόνια πίσω. Για πετρώματα εκατομμυρίων ετών χρησιμοποιούνται άλλα στοιχεία, με πολύ μεγαλύτερο χρόνο υποδιπλασιασμού, όπως το ουράνιο και το κάλιο.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η εξέλιξη;
   - Η αλλαγή των γνωρισμάτων των πληθυσμών από γενιά σε γενιά
   - Η αλλαγή του σώματος ενός ζώου κατά τη διάρκεια της ζωής του
   - Η πρόοδος κάθε είδους προς έναν τέλειο οργανισμό
   - Η μετατροπή των πιθήκων σε ανθρώπους
2. Το χέρι του ανθρώπου και το πτερύγιο της φάλαινας έχουν τα ίδια κόκαλα με την ίδια σειρά. Πώς λέγονται τέτοια όργανα;
   - Ομόλογα
   - Ανάλογα
   - Υπολειμματικά
   - Μεταβατικά
3. Ποιο ζευγάρι είναι ανάλογα όργανα;
   - Φτερούγα πουλιού και φτερό μέλισσας
   - Φτερούγα νυχτερίδας και χέρι ανθρώπου
   - Πόδι γάτας και πτερύγιο φώκιας
   - Αγκάθια κάκτου και φύλλα τριανταφυλλιάς
4. Ποιο από τα παρακάτω είναι υπολειμματικό όργανο;
   - Τα κόκαλα της λεκάνης μέσα στο σώμα μιας φάλαινας
   - Τα πτερύγια στη ράχη και στα πλάγια ενός καρχαρία
   - Τα μεγάλα φτερά στις φτερούγες ενός αετού
   - Η καρδιά με τις τέσσερις κοιλότητες στον άνθρωπο
5. Σε αδιατάρακτα στρώματα πετρωμάτων, πού βρίσκονται τα παλαιότερα απολιθώματα;
   - Στα βαθύτερα στρώματα
   - Στα επιφανειακά στρώματα
   - Στη μέση, όπου η πίεση είναι μέτρια
   - Οπουδήποτε· η θέση δεν λέει τίποτα
6. Γιατί ο *Archaeopteryx* θεωρείται μεταβατική μορφή;
   - Έχει φτερά πουλιού αλλά και δόντια και οστέινη ουρά ερπετού
   - Είναι το πρώτο ζώο που βγήκε από το νερό και περπάτησε στη στεριά
   - Ζει ακόμα σήμερα χωρίς αλλαγές
   - Μπορούσε να αλλάξει από ερπετό σε πουλί κατά τη ζωή του
7. Σε μια πρωτεΐνη, το είδος Α διαφέρει από τον άνθρωπο σε $3$ αμινοξέα, το Β σε $25$ και το Γ σε $9$. Ποιο είναι το πιο στενό συγγενικό είδος του ανθρώπου;
   - Το Α
   - Το Β
   - Το Γ
   - Δεν μπορούμε να το πούμε από πρωτεΐνες
8. Κάποιος λέει: «Αν ο άνθρωπος κατάγεται από τους χιμπατζήδες, γιατί υπάρχουν ακόμα χιμπατζήδες;» Ποιο είναι το λάθος στην ερώτηση;
   - Δεν κατάγεται ο ένας από τον άλλο· έχουν κοινό πρόγονο
   - Κανένα λάθος· οι χιμπατζήδες θα εξαφανιστούν σύντομα
   - Οι χιμπατζήδες κατάγονται από τον άνθρωπο, όχι το αντίστροφο
   - Οι χιμπατζήδες δεν έχουν DNA
9. Τι σημαίνει η λέξη «θεωρία» στη φράση «θεωρία της εξέλιξης»;
   - Μια εξήγηση με πολλά τεκμήρια, ελεγμένη ξανά και ξανά
   - Μια υπόθεση που δεν έχει ελεγχθεί ακόμα
   - Μια προσωπική γνώμη του Δαρβίνου
   - Κάτι που διδάσκεται αλλά δεν χρησιμοποιείται στην πράξη
10. Τα έμβρυα ψαριού, κότας και ανθρώπου έχουν στα πρώτα στάδια ουρά και φαρυγγικές σχισμές. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι τα τρία είδη έχουν κοινό πρόγονο, από τον οποίο κληρονόμησαν τα γονίδια του εμβρύου
   - Ότι το ανθρώπινο έμβρυο είναι για λίγο ψάρι και μετά γίνεται ερπετό, πουλί και τέλος άνθρωπος
   - Ότι ο άνθρωπος θα αποκτήσει ξανά ουρά και βράγχια σε κάποιο μελλοντικό στάδιο της εξέλιξής του
   - Τίποτα· είναι σύμπτωση, γιατί κάθε είδος χτίζει το έμβρυό του με εντελώς δικά του γονίδια

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το υπολειμματικό όργανο στο κάτω άκρο της ανθρώπινης σπονδυλικής στήλης;
2. Το πτερύγιο του πιγκουίνου και το πτερύγιο της σουπιάς χρησιμεύουν στο κολύμπι, αλλά μόνο το πρώτο έχει κόκαλα. Ομόλογα ή ανάλογα;
3. Ο άνθρακας-14 χάνει τη μισή του ποσότητα κάθε $5730$ χρόνια. Ένα ξύλο έχει το $\frac{1}{8}$ του αρχικού. Πόσο παλιό είναι;
4. Ο άνθρακας-14 χάνει τη μισή του ποσότητα κάθε $5730$ χρόνια. Σε ένα σπήλαιο σκάβεις δύο στρώματα. Στο κατώτερο βρίσκεις κάρβουνο από φωτιά, που έχει το $\frac{1}{16}$ του αρχικού άνθρακα-14. Στο ανώτερο βρίσκεις ένα οστό, που έχει το $\frac{1}{4}$.
   α) Πόσο παλιό είναι το κάρβουνο;
   β) Πόσα χρόνια μεσολάβησαν ανάμεσα στη φωτιά και στο οστό;
   γ) Συμφωνεί η χρονολόγηση με τη σειρά των στρωμάτων;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/evolution-evidence
