# DNA, γονίδια, χρωμοσώματα

> Πού γράφονται οι οδηγίες ενός οργανισμού, και πώς χωράνε δύο μέτρα σε έναν πυρήνα.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/dna-genes-chromosomes

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη δομή του DNA και τον κανόνα συμπληρωματικότητας των βάσεων.
- Να εξηγείς τη σχέση ανάμεσα σε DNA, γονίδιο, χρωμόσωμα και πρωτεΐνη.
- Να περιγράφεις τα 46 χρωμοσώματα του ανθρώπου: ομόλογα ζεύγη, αυτοσωμικά και φυλετικά.

## Δύο μέτρα σε έναν πυρήνα

Πάρε ένα οποιοδήποτε κύτταρο του δέρματός σου. Ο πυρήνας του έχει διάμετρο περίπου $6$ μικρόμετρα: χίλιοι τέτοιοι πυρήνες στη σειρά θα έπιαναν μόλις έξι χιλιοστά.

Μέσα του υπάρχει ένα νήμα που, αν το ξετύλιγες και το έβαζες σε ευθεία, θα είχε μήκος περίπου **δύο μέτρα**.

Αυτό το νήμα είναι το **DNA**, και πάνω του είναι γραμμένες οι οδηγίες για να φτιαχτεί και να λειτουργεί ολόκληρος ο οργανισμός σου: το χρώμα των ματιών σου, η ομάδα αίματός σου, τα ένζυμα που χωνεύουν το πρωινό σου. Σε αυτή την ενότητα θα δεις πώς είναι φτιαγμένο, πώς χωρίζεται σε **γονίδια**, και πώς πακετάρεται σε **χρωμοσώματα**.

## Το DNA: μια σκάλα που στρίβει

Το **DNA** (δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ) είναι ένα τεράστιο μόριο με σχήμα **διπλής έλικας**: σαν μια σκάλα με σχοινιά, στριμμένη γύρω από τον εαυτό της.

Είναι φτιαγμένο από μικρότερες μονάδες, τα **νουκλεοτίδια**. Κάθε νουκλεοτίδιο έχει τρία κομμάτια:

- ένα **σάκχαρο** (τη δεοξυριβόζη),
- μια **φωσφορική ομάδα**,
- μία από τέσσερις **αζωτούχες βάσεις**: **A** (αδενίνη), **T** (θυμίνη), **G** (γουανίνη), **C** (κυτοσίνη).

Τα σάκχαρα και οι φωσφορικές ομάδες σχηματίζουν τα δύο «κάγκελα» της σκάλας. Οι βάσεις σχηματίζουν τα «σκαλοπάτια», ενωμένες ανά δύο στη μέση.

Και εδώ είναι το σημαντικό: οι βάσεις δεν ενώνονται όπως να 'ναι. Ισχύει ο **κανόνας της συμπληρωματικότητας**:

- το **A** ενώνεται πάντα με το **T**,
- το **G** ενώνεται πάντα με το **C**.

Αν λοιπόν ξέρεις τη μία αλυσίδα, ξέρεις και την άλλη. Αυτό επιτρέπει στο κύτταρο να **αντιγράφει** το DNA του με ακρίβεια πριν διαιρεθεί: οι δύο αλυσίδες ανοίγουν σαν φερμουάρ, και η καθεμιά γίνεται καλούπι για μια καινούργια.

Τη δομή αυτή την περιέγραψαν το 1953 ο **Τζέιμς Γουάτσον** και ο **Φράνσις Κρικ**. Στηρίχτηκαν σε μια φωτογραφία με ακτίνες Χ που είχε τραβήξει η **Ρόζαλιντ Φράνκλιν**, της οποίας η συμβολή αναγνωρίστηκε πλήρως πολύ αργότερα.

*Ένα κομμάτι από το μοντέλο του DNA που έφτιαξαν ο Γουάτσον και ο Κρικ το 1953, σήμερα στο Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου. Το «A» είναι η βάση αδενίνη, κομμένη στο σχήμα της από λαμαρίνα. Οι ράβδοι είναι οι δεσμοί που την ενώνουν με την υπόλοιπη αλυσίδα.*

## Το γονίδιο: μια συνταγή

Η σειρά των βάσεων κατά μήκος του DNA είναι ένα **κείμενο** γραμμένο με αλφάβητο τεσσάρων γραμμάτων. Όπως οι ίδιες λέξεις με άλλη σειρά λένε άλλα πράγματα, έτσι και η σειρά των A, T, G, C κρύβει πληροφορία.

Ένα **γονίδιο** είναι ένα τμήμα του DNA που περιέχει τις οδηγίες για να φτιαχτεί ένα συγκεκριμένο προϊόν, συνήθως μια **πρωτεΐνη**.

Οι πρωτεΐνες κάνουν σχεδόν όλη τη δουλειά στο σώμα σου:

- η **αιμοσφαιρίνη** μεταφέρει οξυγόνο,
- τα **ένζυμα** διασπούν την τροφή,
- η **κερατίνη** φτιάχνει τα μαλλιά και τα νύχια,
- τα **αντισώματα** αναγνωρίζουν τα μικρόβια,
- η **μελανίνη**, που δίνει χρώμα στο δέρμα και στα μάτια, φτιάχνεται με τη βοήθεια ενζύμων.

Ο άνθρωπος έχει περίπου **$20\,000$ γονίδια** που φτιάχνουν πρωτεΐνες. Κι όμως, αυτά πιάνουν μόλις ένα με δύο τοις εκατό του DNA του· το υπόλοιπο έχει άλλους ρόλους, πολλοί από τους οποίους ερευνώνται ακόμα.

Σχεδόν κάθε κύτταρό σου έχει **ολόκληρο** το DNA σου. Ένα κύτταρο του μυός και ένα νευρικό κύτταρο έχουν τις ίδιες οδηγίες, αλλά **διαβάζουν διαφορετικά γονίδια**. Είναι σαν δύο μάγειρες με το ίδιο βιβλίο συνταγών που μαγειρεύουν διαφορετικά πιάτα. (Μια εξαίρεση: τα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια του ανθρώπου δεν έχουν πυρήνα, άρα δεν έχουν ούτε το DNA του.)

## Το χρωμόσωμα: το DNA πακεταρισμένο

Πώς χωράνε δύο μέτρα σε έναν πυρήνα; Με πολύ καλό τύλιγμα.

Το DNA τυλίγεται γύρω από ειδικές πρωτεΐνες, σαν κλωστή γύρω από καρούλια. Τα καρούλια τυλίγονται ξανά μεταξύ τους, και ξανά. Το τελικό πακέτο, ένα μακρύ μόριο DNA μαζί με τις πρωτεΐνες του, είναι ένα **χρωμόσωμα**.

Τις περισσότερες ώρες τα χρωμοσώματα είναι σχετικά χαλαρά και δεν ξεχωρίζουν στο μικροσκόπιο. Όταν το κύτταρο ετοιμάζεται να διαιρεθεί, συμπυκνώνονται τόσο πολύ, που φαίνονται ως ξεχωριστά ραβδάκια.

**Στον άνθρωπο.** Κάθε σωματικό κύτταρο έχει **$46$ χρωμοσώματα**, σε **$23$ ζεύγη**. Από κάθε ζεύγος, το ένα χρωμόσωμα το πήρες από τη μητέρα σου και το άλλο από τον πατέρα σου.

Τα δύο χρωμοσώματα ενός ζεύγους λέγονται **ομόλογα**: έχουν το ίδιο μέγεθος και τα **ίδια γονίδια στις ίδιες θέσεις**. Δεν είναι όμως απαραίτητα πανομοιότυπα: το ίδιο γονίδιο μπορεί να έχει διαφορετικές εκδοχές, που λέγονται **αλληλόμορφα**. Θα τα ξαναβρείς στους νόμους του Μέντελ.

- Τα **22 πρώτα ζεύγη** είναι τα ίδια σε αγόρια και κορίτσια και λέγονται **αυτοσωμικά**.
- Το **23ο ζεύγος** είναι τα **φυλετικά χρωμοσώματα**: **XX** στα κορίτσια, **XY** στα αγόρια. Εδώ υπάρχει μια εξαίρεση στον κανόνα των ομολόγων: το Y είναι πολύ μικρότερο από το X και έχει πολύ λιγότερα γονίδια, οπότε το X και το Y μοιάζουν μόνο σε ένα μικρό κομμάτι τους.

Όταν φωτογραφίζονται τα χρωμοσώματα ενός κυττάρου και τακτοποιούνται σε ζεύγη, κατά μέγεθος, προκύπτει ο **καρυότυπος**. Από αυτόν οι γιατροί μπορούν να δουν αν λείπει ή περισσεύει κάποιο χρωμόσωμα.

*Ο καρυότυπος ενός άνδρα. Τα χρωμοσώματα φωτογραφίστηκαν στο μικροσκόπιο και μπήκαν σε ζεύγη, από το μεγαλύτερο στο μικρότερο. Οι ρίγες είναι από βαφή και βοηθούν να ταιριάξεις τα ομόλογα. Κοίτα κάτω δεξιά: εκεί το ζεύγος δεν μοιάζει, γιατί είναι το X με το μικρό Y.*

> **Κλειδί**
>
> Από το μεγάλο στο μικρό:
>
> **κύτταρο** → **πυρήνας** → **χρωμόσωμα** → **DNA** → **γονίδιο** → **βάσεις**
>
> Και από τις οδηγίες στο αποτέλεσμα: το **γονίδιο** δίνει τις οδηγίες, φτιάχνεται μια **πρωτεΐνη**, και η πρωτεΐνη δίνει ένα **γνώρισμα**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: DNA, γονίδιο ή χρωμόσωμα;*

> **Πρόσεχε**
>
> «Περισσότερα χρωμοσώματα σημαίνει πιο εξελιγμένος οργανισμός.» **Όχι.** Ο αριθμός των χρωμοσωμάτων δεν έχει σχέση με την πολυπλοκότητα:
>
> | Οργανισμός       | Χρωμοσώματα στα σωματικά κύτταρα |
> | ---------------- | -------------------------------- |
> | Μύγα των φρούτων | $8$                              |
> | Μπιζέλι          | $14$                             |
> | Άνθρωπος         | $46$                             |
> | Χιμπατζής        | $48$                             |
> | Πατάτα           | $48$                             |
> | Σκύλος           | $78$                             |
>
> Η πατάτα έχει δύο χρωμοσώματα περισσότερα από σένα, και ο σκύλος τριάντα δύο. Αυτό που μετράει είναι **τι γράφουν** τα γονίδια, όχι σε πόσα κομμάτια είναι μοιρασμένα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς βρήκαμε πού γράφεται η κληρονομικότητα*

> **Θυμήσου**
>
> - Το **DNA** είναι **διπλή έλικα** από νουκλεοτίδια· οι βάσεις ενώνονται **A με T** και **G με C**.
> - **Γονίδιο**: τμήμα του DNA με οδηγίες για μια **πρωτεΐνη**. Ο άνθρωπος έχει περίπου $20\,000$.
> - **Χρωμόσωμα**: ένα μακρύ μόριο DNA τυλιγμένο γύρω από πρωτεΐνες.
> - Ο άνθρωπος έχει **$46$ χρωμοσώματα = $23$ ζεύγη ομολόγων**: $22$ ζεύγη **αυτοσωμικά** και $1$ ζεύγος **φυλετικά** (XX ή XY).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η μία αλυσίδα ενός κομματιού DNA είναι ATGCCGTA. Ποια είναι η απέναντι αλυσίδα;

1. Εφάρμοσε τον κανόνα γράμμα προς γράμμα: A → T, T → A, G → C, C → G.
2. | Αλυσίδα 1 | A | T | G | C | C | G | T | A |
   | --------- | - | - | - | - | - | - | - | - |
   | Αλυσίδα 2 | T | A | C | G | G | C | A | T |
3. Η απέναντι αλυσίδα είναι **TACGGCAT**.
4. **Έλεγχος:** σε κάθε στήλη πρέπει να υπάρχει ένα A με ένα T ή ένα G με ένα C. Αν δεις ποτέ A απέναντι σε G, κάτι πήγε στραβά.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα δείγμα DNA, το 30% των βάσεων είναι A. Τι ποσοστό είναι T, G και C;

1. Κάθε A έχει απέναντι του ένα T. Άρα υπάρχουν όσα T όσα και A:
   $$
   \text{T} = 30\%
   $$
2. Μαζί τα A και T είναι $30\% + 30\% = 60\%$. Τα G και C είναι το υπόλοιπο:
   $$
   100\% - 60\% = 40\%
   $$
3. Κάθε G έχει απέναντι ένα C, άρα μοιράζονται το $40\%$ εξίσου:
   $$
   \text{G} = \text{C} = 20\%
   $$
4. Αυτή η ισότητα, A = T και G = C, την είχε μετρήσει ο βιοχημικός **Έρβιν Τσάργκαφ** πριν από το 1953, χωρίς να ξέρει γιατί ισχύει. Η διπλή έλικα την εξήγησε.

### Παράδειγμα 3: Πόσο πρέπει να «συμπιεστεί» το DNA για να χωρέσει στον πυρήνα;

1. Μήκος του DNA ενός κυττάρου: περίπου $2$ m. Διάμετρος του πυρήνα: περίπου $6$ μm. Φέρε τα στην ίδια μονάδα. Ένα μέτρο είναι ένα εκατομμύριο μικρόμετρα:
   $$
   2 \times 1\,000\,000 = 2\,000\,000
   $$
   Το DNA έχει μήκος $2\,000\,000$ μm.
2. $$
   2\,000\,000 \div 6 \approx 333\,000
   $$
   Το DNA είναι περίπου $333\,000$ φορές μακρύτερο από τον πυρήνα που το χωράει.
3. Σε αναλογία: είναι σαν να βάζεις ένα νήμα μήκους πάνω από $20$ χιλιομέτρων μέσα σε μια μπάλα του τένις, και να μπορείς να βρίσκεις και να διαβάζεις κάθε σημείο του.
4. Και πόσο μακρύ είναι κατά μέσο όρο κάθε χρωμόσωμα, ξετυλιγμένο; Τα $2$ m είναι $200$ cm, μοιρασμένα σε $46$ χρωμοσώματα:
   $$
   200 \div 46 \approx 4{,}3
   $$
   Περίπου $4$ εκατοστά DNA, πακεταρισμένα σε ένα ραβδάκι που στο μικροσκόπιο φαίνεται λίγα μικρόμετρα.

## Ερωτήσεις

1. Σύμφωνα με τον κανόνα της συμπληρωματικότητας, με ποια βάση ενώνεται η G;
   - Με τη C
   - Με την A
   - Με την T
   - Με μια άλλη G
2. Τι είναι ένα **γονίδιο**;
   - Ένα τμήμα του DNA με οδηγίες για ένα προϊόν, συνήθως μια πρωτεΐνη
   - Ένα ολόκληρο χρωμόσωμα, δηλαδή ένα μόριο DNA τυλιγμένο γύρω από πρωτεΐνες
   - Μία από τις τέσσερις βάσεις του DNA, όπως η αδενίνη ή η γουανίνη
   - Μια πρωτεΐνη του πυρήνα, γύρω από την οποία τυλίγεται το DNA
3. Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα κύτταρο του δέρματος ενός ανθρώπου;
   - $46$, σε $23$ ζεύγη
   - $23$
   - $48$
   - $2$, ένα από κάθε γονιό
4. Τι κοινό έχουν δύο **ομόλογα** χρωμοσώματα;
   - Έχουν ίδια γονίδια στις ίδιες θέσεις, ίσως σε άλλη εκδοχή
   - Είναι απολύτως πανομοιότυπα, με τα ίδια αλληλόμορφα σε κάθε γονίδιο
   - Προέρχονται και τα δύο από τη μητέρα, ενώ από τον πατέρα έρχονται άλλα
   - Είναι πάντα το X και το Y, τα δύο φυλετικά χρωμοσώματα του κυττάρου
5. Η μία αλυσίδα ενός κομματιού DNA είναι GGATC. Ποια είναι η απέναντι;
   - CCTAG
   - GGATC
   - CTAGG
   - TTGCA
6. Σε ένα δείγμα DNA το $15\%$ των βάσεων είναι C. Τι ποσοστό είναι A;
   - $35\%$
   - $15\%$
   - $85\%$
   - $70\%$
7. Ένα κύτταρο του ήπατος και ένα νευρικό κύτταρο του ίδιου ανθρώπου έχουν το ίδιο DNA. Γιατί τότε είναι τόσο διαφορετικά;
   - Γιατί το καθένα χρησιμοποιεί διαφορετικά γονίδια από το ίδιο DNA
   - Γιατί στην πραγματικότητα έχουν διαφορετικά χρωμοσώματα
   - Γιατί το νευρικό κύτταρο έχει περισσότερα γονίδια από το ηπατικό
   - Γιατί το DNA αλλάζει ανάλογα με το όργανο
8. Ένας καρυότυπος δείχνει $22$ ζεύγη αυτοσωμικών χρωμοσωμάτων, ένα X και ένα Y. Τι συμπεραίνεις;
   - Είναι κύτταρο αγοριού, με $46$ χρωμοσώματα
   - Είναι κύτταρο κοριτσιού, με $46$ χρωμοσώματα
   - Λείπει ένα χρωμόσωμα
   - Είναι γαμέτης
9. Κάποιος λέει: «Ο σκύλος έχει $78$ χρωμοσώματα και ο άνθρωπος $46$, άρα ο σκύλος είναι πιο πολύπλοκος οργανισμός». Πού είναι το λάθος;
   - Ο αριθμός των χρωμοσωμάτων δεν δείχνει την πολυπλοκότητα ενός οργανισμού
   - Ο σκύλος έχει στην πραγματικότητα λιγότερα χρωμοσώματα από τον άνθρωπο
   - Ο άνθρωπος έχει στην πραγματικότητα περισσότερα χρωμοσώματα από τον σκύλο
   - Δεν υπάρχει λάθος, το συμπέρασμα είναι σωστό
10. Ποια σειρά πηγαίνει σωστά από το μεγαλύτερο στο μικρότερο;
   - πυρήνας → χρωμόσωμα → γονίδιο → βάση
   - χρωμόσωμα → πυρήνας → γονίδιο → βάση
   - πυρήνας → γονίδιο → χρωμόσωμα → βάση
   - πυρήνας → χρωμόσωμα → βάση → γονίδιο

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το σχήμα του μορίου του DNA;
2. Η μία αλυσίδα ενός κομματιού DNA είναι TTAGCA. Γράψε την απέναντι αλυσίδα.
3. Σε ένα δείγμα DNA το $22\%$ των βάσεων είναι T. Βρες τα ποσοστά των A, G και C.
4. Ένα κομμάτι DNA έχει $1000$ ζεύγη βάσεων, από τα οποία τα $300$ είναι G–C. Πόσες βάσεις A υπάρχουν συνολικά και στις δύο αλυσίδες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/dna-genes-chromosomes
