# Μίτωση και μείωση

> Μία διαίρεση για να μεγαλώνεις, μία για να φτιάξεις γαμέτες.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/cell-division

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον κυτταρικό κύκλο και, σε γενικές γραμμές, τις φάσεις της μίτωσης.
- Να εξηγείς γιατί η μίτωση κρατάει τα 46 χρωμοσώματα, ενώ η μείωση δίνει γαμέτες με 23.
- Να εξηγείς πώς η μείωση και η γονιμοποίηση δημιουργούν ποικιλομορφία στους απογόνους.

## Από ένα κύτταρο, τρισεκατομμύρια

Κάποτε ήσουν **ένα μόνο κύτταρο**: το **ζυγωτό**, που σχηματίστηκε όταν ένα σπερματοζωάριο γονιμοποίησε ένα ωάριο. Σήμερα το σώμα σου αποτελείται από περίπου $30$ έως $40$ τρισεκατομμύρια κύτταρα.

Όλα προήλθαν από εκείνο το ένα, με **διαιρέσεις**: ένα κύτταρο γίνεται δύο, τα δύο τέσσερα, και ούτω καθεξής. Και οι διαιρέσεις δεν σταμάτησαν όταν γεννήθηκες. Αυτή τη στιγμή, ο μυελός των οστών σου φτιάχνει περίπου δύο εκατομμύρια καινούργια ερυθρά αιμοσφαίρια **κάθε δευτερόλεπτο**, και το δέρμα σου αντικαθιστά συνεχώς τα κύτταρα που χάνει.

Όλα αυτά γίνονται με έναν τρόπο διαίρεσης, τη **μίτωση**. Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος, η **μείωση**, που γίνεται μόνο για να φτιαχτούν **γαμέτες**. Σε αυτή την ενότητα θα δεις γιατί χρειάζονται και τα δύο.

## Γιατί διαιρούνται τα κύτταρα

Ένα κύτταρο διαιρείται για:

- **Ανάπτυξη**: από το ζυγωτό στο έμβρυο, στο παιδί, στον ενήλικα.
- **Επισκευή**: όταν κόβεσαι, καινούργια κύτταρα του δέρματος κλείνουν την πληγή· ένα σπασμένο κόκαλο κολλάει με νέα κύτταρα.
- **Αντικατάσταση**: κύτταρα που φθείρονται, όπως του εντέρου, του δέρματος, του αίματος, αντικαθίστανται συνεχώς.
- **Αναπαραγωγή**: στους μονοκύτταρους οργανισμούς, όπως η αμοιβάδα, η διαίρεση του κυττάρου είναι η ίδια η αναπαραγωγή.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις υπάρχει μια απαίτηση: τα νέα κύτταρα πρέπει να έχουν **τις ίδιες ακριβώς οδηγίες** με το αρχικό. Ένα κύτταρο του δέρματος με λιγότερα χρωμοσώματα δεν θα λειτουργούσε σωστά.

## Ο κυτταρικός κύκλος

Η ζωή ενός κυττάρου που διαιρείται είναι ένας **κύκλος**, ο **κυτταρικός κύκλος**. Έχει δύο μεγάλα κομμάτια:

**Η μεσόφαση.** Είναι το μεγαλύτερο μέρος του κύκλου, συνήθως πάνω από το $90\%$ του χρόνου. Το κύτταρο μεγαλώνει, κάνει τη δουλειά του, και κάποια στιγμή **αντιγράφει όλο το DNA του**. Μετά την αντιγραφή, κάθε χρωμόσωμα αποτελείται από δύο πανομοιότυπα αντίγραφα, τις **αδελφές χρωματίδες**, ενωμένες σε ένα σημείο που λέγεται **κεντρομερίδιο**. Γι' αυτό τα χρωμοσώματα στις φωτογραφίες μοιάζουν συχνά με X.

*Τα χρωμοσώματα ενός ανθρώπινου κυττάρου τη στιγμή της διαίρεσης, απλωμένα σε γυάλινη πλάκα. Το DNA έχει ήδη αντιγραφεί, γι' αυτό πολλά μοιάζουν με X: δύο αδελφές χρωματίδες ενωμένες στο κεντρομερίδιο. Κάτω αριστερά, ένας πυρήνας σε μεσόφαση, όπου τα χρωμοσώματα δεν ξεχωρίζουν.*

**Η μίτωση και η διαίρεση του κυτταροπλάσματος.** Ο πυρήνας διαιρείται στα δύο και μετά χωρίζεται και το κυτταρόπλασμα. Από ένα κύτταρο γίνονται δύο.

Η μίτωση περιγράφεται σε τέσσερις φάσεις. Δεν χρειάζεται να αποστηθίσεις λεπτομέρειες· αρκεί να καταλάβεις τη λογική:

1. **Πρόφαση**: τα χρωμοσώματα συμπυκνώνονται και γίνονται ορατά. Η μεμβράνη του πυρήνα διαλύεται και σχηματίζεται η **άτρακτος**, ένα σύστημα από ινίδια.
2. **Μετάφαση**: τα χρωμοσώματα παρατάσσονται **στη μέση** του κυττάρου, στη σειρά.
3. **Ανάφαση**: οι αδελφές χρωματίδες κάθε χρωμοσώματος **χωρίζουν** και τραβιούνται από τα ινίδια προς τους δύο αντίθετους πόλους.
4. **Τελόφαση**: σε κάθε πόλο σχηματίζεται νέος πυρήνας. Το κυτταρόπλασμα χωρίζεται και προκύπτουν δύο κύτταρα.

*Κύτταρα από την άκρη της ρίζας ενός κρεμμυδιού, βαμμένα. Τα περισσότερα έχουν απλό στρογγυλό πυρήνα: είναι σε μεσόφαση. Ψάξε τα λίγα που διαιρούνται: σε κάποια τα χρωμοσώματα είναι κουβάρι από νήματα (πρόφαση) και σε ένα είναι παραταγμένα στη μέση (μετάφαση).*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο κυτταρικός κύκλος*

> **Κλειδί**
>
> Η μίτωση είναι **αντιγραφή και μοίρασμα**.
>
> Το DNA **διπλασιάζεται** στη μεσόφαση και **μοιράζεται** στη μίτωση. Έτσι ένα κύτταρο με $46$ χρωμοσώματα δίνει **δύο** κύτταρα με $46$ χρωμοσώματα το καθένα, **πανομοιότυπα** μεταξύ τους και με το αρχικό.
>
> $46 \to 46$.

## Η μείωση: η διαίρεση για τους γαμέτες

Σκέψου τι θα γινόταν αν τα σπερματοζωάρια και τα ωάρια έπαιρναν $46$ χρωμοσώματα, όπως τα άλλα κύτταρα. Στη γονιμοποίηση θα ενώνονταν $46 + 46 = 92$. Στην επόμενη γενιά $184$. Ο αριθμός θα διπλασιαζόταν σε κάθε γενιά.

Για να μείνει σταθερός, οι **γαμέτες** πρέπει να έχουν τα **μισά** χρωμοσώματα. Αυτό το πετυχαίνει η **μείωση**.

Η μείωση γίνεται μόνο στους **γεννητικούς αδένες**: στους **όρχεις**, όπου φτιάχνονται τα σπερματοζωάρια, και στις **ωοθήκες**, όπου φτιάχνονται τα ωάρια. Περιλαμβάνει **δύο διαδοχικές διαιρέσεις**, μετά από μία μόνο αντιγραφή του DNA:

- Στην **πρώτη διαίρεση** χωρίζουν τα **ομόλογα χρωμοσώματα**: από κάθε ζεύγος, το ένα πάει στο ένα κύτταρο και το άλλο στο άλλο. Εδώ ο αριθμός πέφτει από $46$ σε $23$.
- Στη **δεύτερη διαίρεση** χωρίζουν οι αδελφές χρωματίδες, όπως στη μίτωση.

Το αποτέλεσμα: **τέσσερα κύτταρα** με **$23$ χρωμοσώματα** το καθένα, ένα από κάθε ζεύγος. (Στον άνδρα γίνονται και τα τέσσερα σπερματοζωάρια· στη γυναίκα, από κάθε μείωση προκύπτει ένα μόνο ωάριο.)

Τα κύτταρα με ένα μόνο σετ χρωμοσωμάτων λέγονται **απλοειδή** ($n = 23$). Τα σωματικά κύτταρα, με δύο σετ, λέγονται **διπλοειδή** ($2n = 46$).

Στη **γονιμοποίηση**: $23 + 23 = 46$. Το ζυγωτό είναι ξανά διπλοειδές, και από εκεί και πέρα αναλαμβάνει η μίτωση.

**Γιατί τα αδέρφια δεν είναι ίδια μεταξύ τους.** Οι τέσσερις γαμέτες μιας μείωσης δεν είναι πανομοιότυποι, για δύο λόγους:

- **Τυχαία κατανομή**: σε κάθε ζεύγος, το ποιο ομόλογο θα πάει σε ποιο κύτταρο είναι θέμα τύχης, ανεξάρτητα από τα άλλα ζεύγη.
- **Διασκελισμός**: στην αρχή της πρώτης διαίρεσης τα ομόλογα χρωμοσώματα ακουμπούν και **ανταλλάσσουν κομμάτια**. Έτσι φτιάχνονται χρωμοσώματα με καινούργιους συνδυασμούς γονιδίων από τον παππού και τη γιαγιά.

|                          | Μίτωση                            | Μείωση                             |
| ------------------------ | --------------------------------- | ---------------------------------- |
| Πού γίνεται              | σε όλο το σώμα                    | μόνο στους όρχεις και στις ωοθήκες |
| Σκοπός                   | ανάπτυξη, επισκευή, αντικατάσταση | παραγωγή γαμετών                   |
| Διαιρέσεις               | μία                               | δύο διαδοχικές                     |
| Κύτταρα που προκύπτουν   | $2$                               | $4$                                |
| Χρωμοσώματα στον άνθρωπο | $46 \to 46$                       | $46 \to 23$                        |
| Γενετικά                 | πανομοιότυπα με το αρχικό         | όλα διαφορετικά                    |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μίτωση, μείωση ή και οι δύο;*

> **Πρόσεχε**
>
> «Στη μίτωση ο αριθμός των χρωμοσωμάτων μισοποιείται, γιατί το κύτταρο χωρίζεται στα δύο.» **Όχι.** Πριν από τη μίτωση το DNA έχει ήδη **διπλασιαστεί**, άρα κάθε νέο κύτταρο παίρνει ένα πλήρες σετ: $46$.
>
> Ο αριθμός μισοποιείται μόνο στη **μείωση**, επειδή εκεί γίνονται **δύο** διαιρέσεις μετά από **μία** αντιγραφή.

## Όταν η μίτωση ξεφεύγει

Η μίτωση ελέγχεται αυστηρά: το κύτταρο διαιρείται μόνο όταν πρέπει, και σταματά όταν πρέπει. Υπάρχουν «σημεία ελέγχου» στον κύκλο, όπου το κύτταρο ελέγχει αν το DNA του αντιγράφηκε σωστά.

Αν αλλαγές στο DNA χαλάσουν αυτούς τους ελέγχους, ένα κύτταρο μπορεί να αρχίσει να διαιρείται **ανεξέλεγκτα**. Το αποτέλεσμα είναι ένας **όγκος**, και αν τα κύτταρα εισβάλλουν σε άλλους ιστούς, μιλάμε για **καρκίνο**. Πολλά φάρμακα κατά του καρκίνου στοχεύουν ακριβώς στα κύτταρα που διαιρούνται γρήγορα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μεσόφαση**: το κύτταρο μεγαλώνει και **αντιγράφει το DNA** του· κάθε χρωμόσωμα γίνεται δύο **αδελφές χρωματίδες**.
> - **Μίτωση** (πρόφαση, μετάφαση, ανάφαση, τελόφαση): **$2$ πανομοιότυπα** κύτταρα, **$46 \to 46$**. Για ανάπτυξη, επισκευή, αντικατάσταση.
> - **Μείωση**: δύο διαιρέσεις, **$4$ γαμέτες** διαφορετικοί μεταξύ τους, **$46 \to 23$**. Μόνο στους όρχεις και στις ωοθήκες.
> - **Γονιμοποίηση**: $23 + 23 = 46$ στο ζυγωτό.
> - **Ποικιλομορφία**: τυχαία κατανομή των ομολόγων και διασκελισμός.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο σκύλος έχει 78 χρωμοσώματα στα σωματικά του κύτταρα. Πόσα έχει ένα κύτταρο του δέρματός του μετά από μίτωση, ένα σπερματοζωάριο, και το ζυγωτό;

1. **Μίτωση**: ο αριθμός μένει ίδιος. Κάθε θυγατρικό κύτταρο του δέρματος έχει $78$.
2. **Μείωση**: ο αριθμός μισοποιείται. Το σπερματοζωάριο έχει
   $$
   78 \div 2 = 39
   $$
3. **Γονιμοποίηση**: ενώνονται δύο γαμέτες.
   $$
   39 + 39 = 78
   $$
   Το ζυγωτό έχει ξανά $78$, όσα και οι γονείς.
4. Ο ίδιος συλλογισμός για κάθε οργανισμό που αναπαράγεται αμφιγονικά: σωματικά κύτταρα $2n$, γαμέτες $n$, ζυγωτό ξανά $2n$.

### Παράδειγμα 2: Στο μικροσκόπιο μετράς 400 κύτταρα από την άκρη της ρίζας ενός κρεμμυδιού. Τα 360 είναι σε μεσόφαση και τα 40 σε μίτωση. Αν ο κύκλος διαρκεί περίπου 20 ώρες, πόσο κρατάει η μίτωση;

1. Στην άκρη της ρίζας τα κύτταρα διαιρούνται συνεχώς, και σε μια τυχαία στιγμή το καθένα βρίσκεται σε τυχαίο σημείο του κύκλου. Άρα το ποσοστό των κυττάρων σε μια φάση δείχνει το ποσοστό του **χρόνου** που διαρκεί αυτή η φάση.
2. Ποσοστό σε μίτωση:
   $$
   \frac{40}{400} \times 100 = 10\%
   $$
3. Το $10\%$ των $20$ ωρών:
   $$
   20 \times 0{,}10 = 2
   $$
   Η μίτωση κρατάει περίπου $2$ ώρες. Οι υπόλοιπες $18$ είναι μεσόφαση.
4. Ταιριάζει με όσα είπαμε: το κύτταρο περνάει τον περισσότερο χρόνο του στη μεσόφαση. Γι' αυτό στο μικροσκόπιο βλέπεις τους περισσότερους πυρήνες χωρίς ορατά χρωμοσώματα.

### Παράδειγμα 3: Με πόσους διαφορετικούς τρόπους μπορούν να μοιραστούν τα 23 ζεύγη χρωμοσωμάτων σε έναν γαμέτη, μόνο από την τυχαία κατανομή;

1. Σε κάθε ζεύγος ο γαμέτης παίρνει **ένα από δύο** ομόλογα. Για $1$ ζεύγος: $2$ επιλογές. Για $2$ ζεύγη: $2 \times 2 = 4$. Για $3$ ζεύγη: $2 \times 2 \times 2 = 8$.
2. Για $23$ ζεύγη:
   $$
   2^{23} = 8\,388\,608
   $$
   Πάνω από $8$ εκατομμύρια διαφορετικοί γαμέτες από κάθε γονιό.
3. Ένα παιδί προκύπτει από έναν γαμέτη της μητέρας και έναν του πατέρα:
   $$
   8\,388\,608 \times 8\,388\,608 \approx 70\,000\,000\,000\,000
   $$
   Περίπου $70$ τρισεκατομμύρια συνδυασμοί, όταν στη Γη ζουν περίπου $8$ δισεκατομμύρια άνθρωποι.
4. Και αυτό **χωρίς** τον διασκελισμό, που πολλαπλασιάζει τους συνδυασμούς ακόμα περισσότερο. Γι' αυτό δύο αδέρφια από τους ίδιους γονείς δεν είναι ποτέ γενετικά ίδια, εκτός από τα **μονοζυγωτικά δίδυμα**, που προέρχονται από το ίδιο ζυγωτό.

## Ερωτήσεις

1. Ένα κύτταρο του εντέρου σου, με $46$ χρωμοσώματα, διαιρείται με μίτωση. Πόσα χρωμοσώματα έχει κάθε νέο κύτταρο;
   - $46$
   - $23$
   - $92$
   - $48$
2. Πού γίνεται η μείωση στον άνθρωπο;
   - Μόνο στους όρχεις και στις ωοθήκες
   - Σε όλα τα κύτταρα του σώματος
   - Στο δέρμα, όταν κλείνει μια πληγή
   - Στον μυελό των οστών και στο αίμα
3. Γιατί οι γαμέτες πρέπει να έχουν τα μισά χρωμοσώματα;
   - Για να έχει το ζυγωτό, μετά τη γονιμοποίηση, τον σωστό αριθμό: $46$
   - Για να είναι μικρότεροι και να κινούνται πιο γρήγορα
   - Γιατί τα μισά χρωμοσώματα χαλάνε και χάνονται στη διάρκεια της μείωσης
   - Για να μην κληρονομούνται γνωρίσματα από τον έναν γονιό
4. Σε ποια φάση του κυτταρικού κύκλου αντιγράφεται το DNA;
   - Στη μεσόφαση
   - Στην ανάφαση
   - Στην τελόφαση
   - Μετά τη διαίρεση του κυτταροπλάσματος, στα νέα κύτταρα
5. Σε μια φωτογραφία μικροσκοπίου, τα χρωμοσώματα είναι παραταγμένα σε μια γραμμή στη μέση του κυττάρου. Σε ποια φάση είναι;
   - Στη μετάφαση
   - Στην πρόφαση
   - Στην ανάφαση
   - Στη μεσόφαση
6. Η γάτα έχει $38$ χρωμοσώματα στα σωματικά της κύτταρα. Πόσα έχει ένα ωάριό της;
   - $19$
   - $38$
   - $23$
   - $76$
7. Δύο αδερφές, όχι δίδυμες, έχουν τους ίδιους γονείς αλλά διαφορετικά γονίδια. Ποια διαδικασία το εξηγεί κυρίως;
   - Η μείωση, με την τυχαία κατανομή των ομολόγων και τον διασκελισμό
   - Η μίτωση, με την οποία μεγάλωσε το σώμα της καθεμιάς από το ζυγωτό
   - Η αντιγραφή του DNA στη μεσόφαση, πριν από κάθε διαίρεση του κυττάρου
   - Το ότι μεγάλωσαν σε διαφορετικό περιβάλλον, με άλλη διατροφή και άλλους φίλους
8. Ένας μαθητής γράφει: «Η μείωση δίνει δύο κύτταρα με $23$ χρωμοσώματα, ίδια μεταξύ τους». Πόσα λάθη υπάρχουν;
   - Δύο: τα κύτταρα είναι τέσσερα και γενετικά διαφορετικά
   - Κανένα· η πρόταση περιγράφει σωστά τη μείωση
   - Ένα: τα κύτταρα έχουν $46$ χρωμοσώματα, όσα και το αρχικό
   - Ένα: είναι τέσσερα κύτταρα, αλλά γενετικά ίδια μεταξύ τους
9. Σε δείγμα από ρίζα μετράς $500$ κύτταρα: τα $450$ σε μεσόφαση, τα $50$ σε μίτωση. Ο κύκλος διαρκεί περίπου $24$ ώρες. Πόσο διαρκεί η μίτωση;
   - Περίπου $2{,}4$ ώρες
   - Περίπου $50$ λεπτά
   - Περίπου $21{,}6$ ώρες
   - Περίπου $12$ ώρες
10. Τι συμβαίνει σε ένα καρκινικό κύτταρο;
   - Διαιρείται με μίτωση ανεξέλεγκτα, γιατί έχουν χαλάσει οι έλεγχοι του κύκλου
   - Διαιρείται με μείωση αντί για μίτωση, και δίνει κύτταρα με $23$ χρωμοσώματα
   - Σταματά εντελώς να διαιρείται και μένει για πάντα στη μεσόφαση
   - Έχει μολυνθεί από βακτήριο που πολλαπλασιάζεται μέσα στο κύτταρο

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται τα δύο πανομοιότυπα αντίγραφα ενός χρωμοσώματος, που είναι ενωμένα στο κεντρομερίδιο μετά την αντιγραφή του DNA;
2. Το άλογο έχει $64$ χρωμοσώματα στα σωματικά του κύτταρα. Πόσα έχει ένα σπερματοζωάριό του;
3. Ένα ανθρώπινο κύτταρο κάνει μίτωση, και τα κύτταρα που προκύπτουν ξανακάνουν μίτωση, τρεις γύρους συνολικά. Πόσα κύτταρα προκύπτουν, και πόσα χρωμοσώματα έχει το καθένα;
4. Η μύγα των φρούτων έχει $8$ χρωμοσώματα, δηλαδή $4$ ζεύγη. Πόσους διαφορετικούς γαμέτες μπορεί να φτιάξει μόνο από την τυχαία κατανομή, χωρίς διασκελισμό;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/cell-division
