# Βιοτεχνολογία

> Από το γιαούρτι στην ινσουλίνη από βακτήρια: τι κάνει και τι ερωτήματα θέτει.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/biotechnology

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς οι μικροοργανισμοί χρησιμοποιούνται στη ζύμωση για γιαούρτι, ψωμί και κρασί.
- Να εξηγείς με απλά βήματα πώς ένα βακτήριο φτιάχνει ανθρώπινη ινσουλίνη.
- Να συζητάς με επιχειρήματα τα ερωτήματα που θέτουν τα ΓΤΟ και τα γενετικά δεδομένα.

## Ινσουλίνη από ένα βακτήριο

Οι άνθρωποι με **διαβήτη τύπου 1** δεν φτιάχνουν ινσουλίνη, την ορμόνη που επιτρέπει στα κύτταρα να πάρουν τη γλυκόζη από το αίμα. Χωρίς ενέσεις ινσουλίνης δεν μπορούν να ζήσουν.

Για σχεδόν εξήντα χρόνια, από το 1922, η ινσουλίνη έβγαινε από το **πάγκρεας χοίρων και αγελάδων** των σφαγείων. Χρειάζονταν τεράστιες ποσότητες ζώων, και η ζωική ινσουλίνη διέφερε λίγο από την ανθρώπινη.

Το 1978 ερευνητές κατάφεραν κάτι που ακουγόταν σαν επιστημονική φαντασία: έβαλαν το ανθρώπινο γονίδιο της ινσουλίνης σε ένα **βακτήριο**, το *E. coli*. Το βακτήριο διάβασε το γονίδιο και έφτιαξε **ανθρώπινη** ινσουλίνη. Από το 1982 αυτή η ινσουλίνη πουλιέται στα φαρμακεία, και σήμερα σχεδόν όλη η ινσουλίνη στον κόσμο φτιάχνεται από γενετικά τροποποιημένους μικροοργανισμούς.

*Φιαλίδιο ινσουλίνης. Διάβασε την ετικέτα: «Insulin human», δηλαδή ανθρώπινη ινσουλίνη. Δεν βγήκε από άνθρωπο ούτε από ζώο· τη φτιάχνουν μικροοργανισμοί στους οποίους έχει μπει το ανθρώπινο γονίδιο.*

Αυτό είναι **βιοτεχνολογία**: η χρήση ζωντανών οργανισμών, ή μερών τους, για να φτιάξουμε κάτι χρήσιμο. Η ιδέα όμως δεν είναι καινούργια. Είναι χιλιάδων ετών.

## Η παλιά βιοτεχνολογία: ζύμωση

Κάθε φορά που τρως γιαούρτι ή ψωμί, τρως προϊόν βιοτεχνολογίας. Οι άνθρωποι τη χρησιμοποιούσαν χιλιάδες χρόνια πριν μάθουν ότι υπάρχουν μικρόβια.

Στη **ζύμωση** μικροοργανισμοί διασπούν σάκχαρα χωρίς οξυγόνο και αφήνουν πίσω χρήσιμα προϊόντα:

| Προϊόν         | Μικροοργανισμός     | Τι κάνει                                                                    |
| -------------- | ------------------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| Γιαούρτι, τυρί | γαλακτικά βακτήρια  | κάνουν τη λακτόζη του γάλακτος **γαλακτικό οξύ**· το γάλα πήζει και ξινίζει |
| Ψωμί           | ζυμομύκητες (μαγιά) | βγάζουν **διοξείδιο του άνθρακα**, που φουσκώνει τη ζύμη                    |
| Κρασί, μπίρα   | ζυμομύκητες         | κάνουν τη ζάχαρη του σταφυλιού ή του κριθαριού **αιθανόλη** (οινόπνευμα)    |

Στην ίδια λογική ανήκουν και τα **αντιβιοτικά** που είδες νωρίτερα: η πενικιλίνη φτιάχνεται σε μεγάλες δεξαμενές από έναν μύκητα (που εκεί, σε αντίθεση με τη ζύμωση, χρειάζεται οξυγόνο).

Εδώ ο άνθρωπος **διαλέγει** τον κατάλληλο οργανισμό και του δίνει τις σωστές συνθήκες. Δεν αλλάζει το DNA του.

## Η νέα βιοτεχνολογία: γενετική μηχανική

Από τη δεκαετία του 1970 μπορούμε να κάνουμε κάτι πολύ πιο άμεσο: να **μεταφέρουμε ένα γονίδιο** από έναν οργανισμό σε άλλον. Αυτό λέγεται **γενετική μηχανική**, και το DNA που προκύπτει λέγεται **ανασυνδυασμένο DNA**.

Για την ινσουλίνη, τα βήματα είναι περίπου αυτά:

1. **Κόβεις** το ανθρώπινο γονίδιο της ινσουλίνης. Το «ψαλίδι» είναι ειδικά ένζυμα, οι **περιοριστικές ενδονουκλεάσες**, που κόβουν το DNA σε συγκεκριμένες σειρές γραμμάτων.
2. Παίρνεις ένα **πλασμίδιο**: ένα μικρό κυκλικό κομμάτι DNA που έχουν πολλά βακτήρια εκτός από το κύριο χρωμόσωμά τους. Το ανοίγεις με το ίδιο ένζυμο.
3. **Κολλάς** το γονίδιο μέσα στο πλασμίδιο με ένα άλλο ένζυμο, τη **λιγάση**.
4. Βάζεις το πλασμίδιο σε **βακτήρια**. Αυτά πολλαπλασιάζονται σε μεγάλες δεξαμενές και καθένα φτιάχνει ινσουλίνη.
5. Η ινσουλίνη **καθαρίζεται** από τα βακτήρια και γίνεται φάρμακο.

> **Κλειδί**
>
> Γιατί ένα βακτήριο μπορεί να «διαβάσει» ένα ανθρώπινο γονίδιο;
>
> Επειδή ο **γενετικός κώδικας** είναι **ο ίδιος** σχεδόν σε όλους τους οργανισμούς: η ίδια σειρά γραμμάτων στο DNA δίνει το ίδιο αμινοξύ σε ένα βακτήριο, σε ένα φυτό και σε σένα.
>
> Αυτή η κοινή «γλώσσα» κάνει τη γενετική μηχανική δυνατή — και είναι και μία από τις ενδείξεις ότι όλοι οι οργανισμοί έχουν κοινή καταγωγή, όπως θα δεις στην εξέλιξη.

Με τον ίδιο τρόπο φτιάχνονται σήμερα η **αυξητική ορμόνη**, **παράγοντες πήξης** για την αιμορροφιλία, και το **εμβόλιο της ηπατίτιδας Β**, που φτιάχνεται από ζυμομύκητες.

Και στα φυτά: το **καλαμπόκι Bt** έχει πάρει ένα γονίδιο από ένα βακτήριο του εδάφους και φτιάχνει μόνο του μια πρωτεΐνη που σκοτώνει ορισμένα έντομα-εχθρούς του. Ένας οργανισμός που έχει πάρει γονίδιο με αυτόν τον τρόπο λέγεται **γενετικά τροποποιημένος οργανισμός (ΓΤΟ)**.

## Διαβάζοντας το DNA

Η βιοτεχνολογία δεν αλλάζει μόνο το DNA· μαθαίνει και να το **διαβάζει**.

Ορισμένα κομμάτια του DNA διαφέρουν πολύ από άνθρωπο σε άνθρωπο. Αν συγκρίνεις αρκετά τέτοια σημεία, παίρνεις ένα **γενετικό αποτύπωμα**: ένα σχέδιο που είναι πρακτικά μοναδικό για τον καθένα (εκτός από τα μονοζυγωτικά δίδυμα). Χρησιμοποιείται:

- στην **αστυνομία**, για να συγκριθεί DNA από τον τόπο ενός εγκλήματος με DNA υπόπτων,
- για να αναγνωριστούν θύματα μεγάλων καταστροφών,
- για να επιβεβαιωθεί η **συγγένεια** ανθρώπων.

Επειδή από τον τόπο ενός εγκλήματος μπορεί να υπάρχει μόνο μια τρίχα ή μια σταγόνα, η **PCR** (αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης) φτιάχνει εκατομμύρια αντίγραφα ενός κομματιού DNA μέσα σε λίγες ώρες. Την ίδια μέθοδο χρησιμοποίησαν τα εργαστήρια για τα τεστ του κορονοϊού.

*Μηχάνημα PCR σε εργαστήριο γενετικής. Μέσα του τα δείγματα ζεσταίνονται και κρυώνουν ξανά και ξανά, και σε κάθε κύκλο τα κομμάτια DNA διπλασιάζονται. Από ελάχιστο DNA φτάνεις σε εκατομμύρια αντίγραφα που μπορείς να μελετήσεις.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο εργαλείο λύνει το πρόβλημα;*

## Τα ερωτήματα

Μια τόσο ισχυρή τεχνολογία θέτει ερωτήματα που δεν απαντά μόνο η Βιολογία. Αφορούν και την κοινωνία, τον νόμο, την ηθική.

- **ΓΤΟ στη διατροφή.** Μεγάλοι επιστημονικοί οργανισμοί έχουν καταλήξει ότι τα ΓΤΟ που έχουν εγκριθεί και κυκλοφορούν είναι ασφαλή για κατανάλωση όσο και τα αντίστοιχα συμβατικά. Η συζήτηση συνεχίζεται για άλλα θέματα: επιπτώσεις στο περιβάλλον, έντομα που αποκτούν ανθεκτικότητα, εξάρτηση των αγροτών από λίγες εταιρείες. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση οι κανόνες είναι αυστηροί και τα τρόφιμα με ΓΤΟ πρέπει να το γράφουν στην ετικέτα.
- **Γενετικά δεδομένα.** Το DNA σου λέει πράγματα και για τους συγγενείς σου. Ποιος έχει δικαίωμα να το διαβάσει; Μια ασφαλιστική εταιρεία; Ένας εργοδότης;
- **Επέμβαση στο ανθρώπινο DNA.** Νέα εργαλεία, όπως το **CRISPR**, κόβουν το DNA σε ένα ακριβές σημείο. Ήδη χρησιμοποιούνται σε θεραπείες για ασθένειες του αίματος, σε κύτταρα του ίδιου του ασθενούς. Η αλλαγή όμως του DNA σε **έμβρυα**, που θα περνούσε και στις επόμενες γενιές, απαγορεύεται στις περισσότερες χώρες.

Δεν υπάρχει μία σωστή απάντηση σε όλα αυτά. Υπάρχουν όμως καλύτερα και χειρότερα επιχειρήματα — και για να τα κρίνεις χρειάζεσαι να ξέρεις τι κάνει πραγματικά η τεχνολογία.

> **Πρόσεχε**
>
> «Αν φάω γενετικά τροποποιημένο καλαμπόκι, θα αλλάξουν τα γονίδιά μου.» **Όχι.**
>
> **Όλα** τα τρόφιμα έχουν DNA: το μήλο, το ψωμί, το κρέας. Στο στομάχι και στο έντερο το DNA **διασπάται** σε μικρά κομμάτια, όπως οι πρωτεΐνες και οι υδατάνθρακες. Δεν μπαίνει στα κύτταρά σου και δεν αλλάζει τα γονίδιά σου — ούτε από ένα συνηθισμένο ούτε από ένα γενετικά τροποποιημένο τρόφιμο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ζύμωση:** χρησιμοποιούμε μικροοργανισμούς όπως είναι (γιαούρτι, ψωμί, κρασί).
> - **Γενετική μηχανική:** μεταφέρουμε γονίδιο σε άλλον οργανισμό με ένζυμα-«ψαλίδια», λιγάση και πλασμίδια.
> - Δουλεύει γιατί ο γενετικός κώδικας είναι σχεδόν κοινός σε όλους τους οργανισμούς.
> - **Γενετικό αποτύπωμα** και **PCR:** διαβάζουμε και συγκρίνουμε DNA.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα βακτήριο με το γονίδιο της ινσουλίνης διαιρείται κάθε 20 λεπτά. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν μετά από 4 ώρες, αν ξεκινήσουμε από ένα;

1. Σε $4$ ώρες υπάρχουν $4 \times 60 = 240$ λεπτά. Διαιρέσεις: $240 : 20 = 12$.
2. Σε κάθε διαίρεση ο αριθμός διπλασιάζεται. Μετά από $12$ διαιρέσεις:
   $$
   2^{12} = 4096
   $$
3. Από ένα βακτήριο γίνονται $4096$ σε τέσσερις ώρες, όλα με το ίδιο πλασμίδιο. Γι' αυτό οι μικροοργανισμοί είναι ιδανικά «εργοστάσια»: πολλαπλασιάζονται απίστευτα γρήγορα. Στην πράξη ο ρυθμός πέφτει όταν τελειώνει η τροφή.

### Παράδειγμα 2: Από τον τόπο μιας διάρρηξης βρέθηκε DNA. Συγκρίνονται 4 σημεία του με το DNA τριών υπόπτων. Ποιος ταιριάζει;

1. Σε κάθε σημείο μετράμε πόσες φορές επαναλαμβάνεται μια μικρή σειρά γραμμάτων:
   |           | Σημείο 1      | Σημείο 2    | Σημείο 3      | Σημείο 4      |
   | --------- | ------------- | ----------- | ------------- | ------------- |
   | Τόπος     | $12$ και $15$ | $8$ και $8$ | $20$ και $23$ | $10$ και $14$ |
   | Ύποπτος Α | $12$ και $15$ | $8$ και $9$ | $20$ και $23$ | $10$ και $14$ |
   | Ύποπτος Β | $12$ και $15$ | $8$ και $8$ | $20$ και $23$ | $10$ και $14$ |
   | Ύποπτος Γ | $11$ και $13$ | $8$ και $8$ | $19$ και $22$ | $9$ και $14$  |
2. Κάθε σημείο έχει **δύο** τιμές, μία από κάθε ομόλογο χρωμόσωμα — από τη μητέρα και από τον πατέρα.
3. Ο Γ διαφέρει σε τρία σημεία. Ο Α ταιριάζει σε τρία, αλλά στο σημείο 2 έχει $9$ αντί για $8$. Ένα ασύμφωνο σημείο αρκεί για να τον αποκλείσει.
4. Μόνο ο **Β** ταιριάζει σε όλα. Στην πραγματικότητα τα εργαστήρια ελέγχουν πάνω από δέκα σημεία, ώστε η πιθανότητα να ταιριάζει κατά τύχη κάποιος άλλος να είναι ελάχιστη.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η ζύμη του ψωμιού φουσκώνει σε ζεστό μέρος αλλά σχεδόν καθόλου στο ψυγείο;

1. Η ζύμη φουσκώνει από το **διοξείδιο του άνθρακα** που βγάζουν οι ζυμομύκητες όταν διασπούν τα σάκχαρα.
2. Η διάσπαση γίνεται με **ένζυμα**, που δουλεύουν πιο γρήγορα σε ζεστό περιβάλλον (όχι όμως καυτό).
3. Στο ψυγείο τα ένζυμα δουλεύουν πολύ αργά, λίγο αέριο παράγεται και η ζύμη μένει σχεδόν ίδια. Στον φούρνο, στο τέλος, η ζέστη σκοτώνει τους ζυμομύκητες — και οι τρύπες του αερίου μένουν μέσα στο ψωμί.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι βιοτεχνολογία;
   - Η χρήση ζωντανών οργανισμών ή μερών τους για να φτιάξουμε χρήσιμα προϊόντα
   - Μόνο η μεταφορά γονιδίων σε εργαστήριο
   - Η κατασκευή μηχανημάτων για νοσοκομεία
   - Η καλλιέργεια βιολογικών λαχανικών χωρίς χημικά φυτοφάρμακα και λιπάσματα, σε μικρούς κήπους
2. Τι κάνουν τα γαλακτικά βακτήρια όταν φτιάχνεται γιαούρτι;
   - Μετατρέπουν τη λακτόζη του γάλακτος σε γαλακτικό οξύ
   - Παράγουν αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα
   - Μεταφέρουν ένα γονίδιο στο γάλα
   - Σκοτώνουν όλους τους άλλους μικροοργανισμούς με αντιβιοτικά
3. Τι κάνει τη ζύμη του ψωμιού να φουσκώνει;
   - Το διοξείδιο του άνθρακα της μαγιάς
   - Το οξυγόνο που παράγει η μαγιά
   - Το γαλακτικό οξύ
   - Ο αέρας που μπαίνει όταν ζυμώνεις με τα χέρια
4. Τι είναι το πλασμίδιο στη γενετική μηχανική;
   - Ένα μικρό κυκλικό μόριο DNA βακτηρίου, στο οποίο μπαίνει το ξένο γονίδιο
   - Το ένζυμο που κόβει το DNA σε συγκεκριμένες σειρές γραμμάτων, σαν ψαλίδι
   - Το ένζυμο που κολλάει μεταξύ τους τα κομμάτια του DNA μετά το κόψιμο
   - Το κύριο χρωμόσωμα του βακτηρίου, όπου βρίσκονται όλα τα δικά του γονίδια
5. Γιατί ένα βακτήριο μπορεί να φτιάξει ανθρώπινη ινσουλίνη από ανθρώπινο γονίδιο;
   - Ο γενετικός κώδικας είναι σχεδόν ίδιος σε όλη τη ζωή
   - Τα βακτήρια είναι στενοί συγγενείς του ανθρώπου
   - Όλα τα βακτήρια φτιάχνουν ινσουλίνη από τη φύση τους
   - Το βακτήριο μετατρέπεται σε ανθρώπινο κύτταρο
6. Σε ποια περίπτωση χρειάζεται κυρίως η PCR;
   - Όταν υπάρχει πολύ λίγο DNA και πρέπει να πολλαπλασιαστεί για να αναλυθεί
   - Όταν θέλουμε να φτιάξουμε γιαούρτι πιο γρήγορα
   - Όταν θέλουμε να κόψουμε ένα συγκεκριμένο γονίδιο από το χρωμόσωμα για να το βάλουμε σε πλασμίδιο
   - Όταν θέλουμε να μετρήσουμε τη ζάχαρη στο αίμα
7. Ποιο από τα παρακάτω είναι γενετικά τροποποιημένος οργανισμός;
   - Ένα βακτήριο που έχει πάρει το ανθρώπινο γονίδιο της αυξητικής ορμόνης
   - Μια ποικιλία ντομάτας που προέκυψε από διασταυρώσεις δύο παραδοσιακών ποικιλιών
   - Οι ζυμομύκητες που φτιάχνουν το κρασί
   - Ένα γιαούρτι με προβιοτικά
8. Κάποιος λέει: «Δεν τρώω γενετικά τροποποιημένη ντομάτα, γιατί η κανονική ντομάτα δεν έχει DNA». Πού κάνει λάθος;
   - Κάθε ντομάτα έχει DNA σε κάθε κύτταρό της, όπως κάθε οργανισμός
   - Πουθενά· μόνο τα ΓΤΟ έχουν DNA, γιατί τους το προσθέτουν στο εργαστήριο
   - Οι ντομάτες έχουν DNA μόνο στους σπόρους τους, όχι στη σάρκα που τρως
   - Το DNA υπάρχει μόνο στα ζώα· τα φυτά έχουν άλλο μόριο για τις οδηγίες τους
9. Σε ένα σημείο του DNA ένα παιδί έχει τις τιμές $11$ και $16$. Η μητέρα έχει $11$ και $14$. Ποιο από τα παρακάτω ζεύγη τιμών μπορεί να έχει ο βιολογικός πατέρας;
   - $16$ και $19$
   - $11$ και $14$
   - $12$ και $14$
   - $11$ και $11$
10. Γιατί η αλλαγή του DNA σε ανθρώπινα έμβρυα απαγορεύεται στις περισσότερες χώρες, ενώ επιτρέπονται θεραπείες σε κύτταρα του αίματος ενός ασθενούς;
   - Η αλλαγή στο έμβρυο θα περνούσε και στις επόμενες γενιές, με κινδύνους που δεν γνωρίζουμε
   - Τα έμβρυα δεν έχουν DNA
   - Το CRISPR δεν μπορεί τεχνικά να κόψει DNA
   - Οι αλλαγές στα κύτταρα του αίματος περνούν στα παιδιά του ασθενούς, ενώ οι αλλαγές στο έμβρυο όχι

## Ασκήσεις

1. Ποιο ένζυμο χρησιμοποιείται στη γενετική μηχανική για να κολλήσει ένα γονίδιο μέσα σε πλασμίδιο;
2. Ποιο προϊόν της ζύμωσης των ζυμομυκήτων μένει στο κρασί;
3. Ένα βακτήριο διαιρείται κάθε $30$ λεπτά. Ξεκινάς από $5$ βακτήρια. Πόσα θα υπάρχουν σε $3$ ώρες;
4. Κάθε κύκλος της PCR διπλασιάζει το DNA. Από $1$ μόριο, πόσοι κύκλοι χρειάζονται για να ξεπεραστεί το $1\,000\,000$ αντίγραφα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/biotechnology
