# Βακτήρια και ιοί

> Ένα ζωντανό κύτταρο, και ένα πακέτο γονιδίων που δεν ζει μόνο του.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/bacteria-viruses

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη δομή ενός βακτηρίου και ενός ιού.
- Να εξηγείς γιατί το βακτήριο θεωρείται ζωντανό, ενώ ο ιός δεν ζει έξω από ένα κύτταρο.
- Να συγκρίνεις το μέγεθος και τον τρόπο πολλαπλασιασμού των δύο.

## Ένα φίλτρο που δεν σταμάτησε τίποτα

Το 1892 ο Ρώσος βοτανολόγος **Ντμίτρι Ιβανόφσκι** μελετούσε μια αρρώστια των φύλλων του καπνού, που τα γέμιζε με ανοιχτά και σκούρα μπαλώματα. Έλιωσε άρρωστα φύλλα και πέρασε τον χυμό τους από ένα πορσελάνινο φίλτρο με πόρους τόσο μικρούς, που δεν περνούσε από αυτούς κανένα γνωστό βακτήριο.

Ο καθαρός χυμός που βγήκε από την άλλη μεριά αρρώσταινε κανονικά υγιή φυτά.

Ο ίδιος ο Ιβανόφσκι υπέθεσε ότι έφταιγε μια **τοξίνη** που περνούσε από το φίλτρο, ή ένα φίλτρο με ελάττωμα. Το 1898 ο Ολλανδός **Μάρτινους Μπέιγερινκ** επανέλαβε το πείραμα και έδειξε ότι ο παράγοντας **πολλαπλασιάζεται** μέσα στο φυτό, κάτι που μια τοξίνη δεν κάνει. Κάτι μολυσματικό ήταν **μικρότερο από κάθε βακτήριο** και δεν φαινόταν σε κανένα μικροσκόπιο της εποχής. Ο Μπέιγερινκ του έδωσε ένα όνομα που κράτησε: **ιός**. Τον ίδιο τον ιό του καπνού οι επιστήμονες τον είδαν για πρώτη φορά μόνο το 1939, με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

*Φύλλο καπνού άρρωστο από τον ιό του μωσαϊκού του καπνού. Κοίτα τα ανοιχτά και σκούρα μπαλώματα: αυτή την αρρώστια μελετούσε ο Ιβανόφσκι, και από τα μπαλώματα, σαν ψηφιδωτό, πήρε ο ιός το όνομά του.*

Σε αυτή την ενότητα θα δεις γιατί τα βακτήρια και οι ιοί, που συχνά τα λέμε μαζί «μικρόβια», είναι στην πραγματικότητα **δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα**.

## Το βακτήριο: ένα ολόκληρο κύτταρο

Ένα **βακτήριο** είναι ένας **μονοκύτταρος οργανισμός**. Είναι ένα κύτταρο, ολόκληρο και αυτόνομο: τρέφεται, παράγει ενέργεια, αναπτύσσεται και διαιρείται μόνο του.

Τι έχει:

- **Κυτταρική μεμβράνη**, που ελέγχει τι μπαίνει και τι βγαίνει.
- **Κυτταρικό τοίχωμα** έξω από τη μεμβράνη, που του δίνει σχήμα και αντοχή. Το τοίχωμα των βακτηρίων είναι φτιαγμένο από ουσίες που δεν υπάρχουν στα δικά σου κύτταρα — θα το ξαναβρείς όταν μιλήσουμε για τα αντιβιοτικά.
- **Κυτταρόπλασμα** με **ριβοσώματα**, τα μικρά «εργοστάσια» που φτιάχνουν πρωτεΐνες.
- **Γενετικό υλικό (DNA)**, ένα μεγάλο κυκλικό μόριο που βρίσκεται ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα. Συχνά υπάρχουν και μικρά δαχτυλίδια DNA, τα **πλασμίδια**.
- Πολλά έχουν και **μαστίγιο**, μια ουρά για να κινούνται.

Τι **δεν** έχει: **πυρήνα**. Το DNA του δεν κλείνεται μέσα σε μεμβράνη. Γι' αυτό τα βακτήρια λέγονται **προκαρυωτικοί** οργανισμοί, ενώ τα φυτά, τα ζώα, οι μύκητες και εσύ είστε **ευκαρυωτικοί**: τα κύτταρά σας έχουν πραγματικό πυρήνα.

Τα περισσότερα βακτήρια έχουν μήκος περίπου $1$ έως $5$ μικρόμετρα (μm), δηλαδή χιλιοστά του χιλιοστού. Φαίνονται με το **οπτικό μικροσκόπιο** του σχολικού εργαστηρίου, με μεγάλη μεγέθυνση.

**Πώς πολλαπλασιάζονται.** Με **διχοτόμηση**: το βακτήριο αντιγράφει το DNA του, μεγαλώνει και χωρίζεται στα δύο. Σε ιδανικές συνθήκες κάποια βακτήρια, όπως η *Escherichia coli* του εντέρου, διχοτομούνται περίπου κάθε $20$ λεπτά.

Και μια σημαντική λεπτομέρεια: τα περισσότερα βακτήρια **δεν** μας βλάπτουν. Στο έντερό σου ζουν τρισεκατομμύρια, περίπου όσα και τα δικά σου κύτταρα, και σε βοηθούν να χωνεύεις και να παίρνεις βιταμίνες. Μόνο λίγα είδη είναι **παθογόνα**, δηλαδή προκαλούν ασθένειες.

## Ο ιός: γονίδια σε ένα κουτί

Ένας **ιός** είναι πολύ πιο απλός. Αποτελείται από:

- **Γενετικό υλικό**, DNA **ή** RNA: τα γονίδια ενός ιού είναι γραμμένα στο ένα από τα δύο, ποτέ και στα δύο.
- Ένα **πρωτεϊνικό περίβλημα**, το **καψίδιο**, που το προστατεύει.
- Σε κάποιους ιούς, όπως της γρίπης, ένα εξωτερικό **έλυτρο** από λιπίδια, κλεμμένο από τη μεμβράνη του κυττάρου που τους έφτιαξε.

Αυτό είναι όλο. Δεν έχει κυτταρόπλασμα, ούτε ριβοσώματα, ούτε δικό του μεταβολισμό. Δεν τρώει, δεν αναπνέει, δεν μεγαλώνει.

Οι περισσότεροι ιοί έχουν μέγεθος περίπου $20$ έως $300$ νανόμετρα (nm), δηλαδή εκατομμυριοστά του χιλιοστού. Είναι δεκάδες φορές μικρότεροι από ένα βακτήριο και φαίνονται μόνο με **ηλεκτρονικό μικροσκόπιο**.

*Ιοί της γρίπης στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Κάθε στρογγυλό ή μακρουλό σωματίδιο είναι ένας ολόκληρος ιός: γενετικό υλικό κλεισμένο σε περίβλημα. Δεν έχουν το σχήμα ή τα μέρη ενός κυττάρου, και κανένα οπτικό μικροσκόπιο δεν θα σου τους έδειχνε.*

**Πώς πολλαπλασιάζονται.** Μόνο **μέσα σε ζωντανό κύτταρο**, που λέγεται **κύτταρο-ξενιστής**:

1. Ο ιός **προσκολλάται** σε ένα κύτταρο, σε συγκεκριμένα σημεία της μεμβράνης του.
2. Το γενετικό του υλικό **μπαίνει** στο κύτταρο.
3. Το κύτταρο, «ξεγελασμένο», χρησιμοποιεί τα δικά του ριβοσώματα και τα δικά του υλικά για να φτιάξει **αντίγραφα του ιού**.
4. Τα νέα σωματίδια **απελευθερώνονται**, συχνά καταστρέφοντας το κύτταρο, και βρίσκουν νέα κύτταρα.

Υπάρχουν ιοί για κάθε ομάδα οργανισμών: για ζώα, για φυτά, ακόμα και για βακτήρια. Αυτοί οι τελευταίοι λέγονται **βακτηριοφάγοι**.

> **Κλειδί**
>
> Το βακτήριο είναι **κύτταρο**· ο ιός είναι **πακέτο οδηγιών** χωρίς κύτταρο.
>
> Γι' αυτό ο ιός, έξω από ένα κύτταρο, είναι αδρανής σαν ένας κόκκος σκόνης. Ζωντανεύει, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, μόνο όταν χρησιμοποιεί τη μηχανή ενός άλλου κυττάρου. Οι βιολόγοι συζητούν ακόμα αν οι ιοί πρέπει να λέγονται «ζωντανοί»· οι περισσότεροι τους τοποθετούν στο όριο ανάμεσα στο ζωντανό και στο άψυχο.

## Βάλ' τα δίπλα δίπλα

|                          | Βακτήριο                        | Ιός                                 |
| ------------------------ | ------------------------------- | ----------------------------------- |
| Είναι κύτταρο;           | Ναι, μονοκύτταρο                | Όχι                                 |
| Γενετικό υλικό           | DNA                             | DNA **ή** RNA                       |
| Ριβοσώματα, μεταβολισμός | Ναι                             | Όχι                                 |
| Μέγεθος                  | περίπου $1$–$5$ μm              | περίπου $20$–$300$ nm               |
| Μικροσκόπιο              | οπτικό                          | ηλεκτρονικό                         |
| Πολλαπλασιασμός          | διχοτόμηση, μόνο του            | μόνο μέσα σε κύτταρο-ξενιστή        |
| Παραδείγματα ασθενειών   | φυματίωση, σαλμονέλωση, τέτανος | γρίπη, ιλαρά, ανεμοβλογιά, COVID-19 |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βακτήριο, ιός, ή και τα δύο;*

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο ιός είναι ένα πολύ μικρό βακτήριο.» **Όχι.** Η διαφορά δεν είναι μόνο στο μέγεθος — είναι στη φύση τους.
>
> Ένα βακτήριο είναι ζωντανό κύτταρο με δικό του μεταβολισμό. Ένας ιός δεν είναι καν κύτταρο. Αυτή η διαφορά έχει πρακτική σημασία: τα φάρμακα που χτυπούν τα βακτήρια, τα **αντιβιοτικά**, στοχεύουν σε μέρη που ο ιός απλώς δεν έχει. Θα το δεις αναλυτικά στην ενότητα για τα εμβόλια και τα αντιβιοτικά.

## Γιατί μας αφορούν

Και τα δύο μπορούν να προκαλέσουν ασθένειες, αλλά με διαφορετικό τρόπο:

- Ένα **παθογόνο βακτήριο** πολλαπλασιάζεται στους ιστούς σου, παίρνει θρεπτικά συστατικά και συχνά βγάζει **τοξίνες**, ουσίες που βλάπτουν τα κύτταρα. Η τοξίνη του τετάνου, για παράδειγμα, επηρεάζει τα νεύρα και προκαλεί σπασμούς.
- Ένας **ιός** μπαίνει στα ίδια σου τα κύτταρα και τα καταστρέφει ή τα αναγκάζει να δουλεύουν για εκείνον. Ο ιός της γρίπης, για παράδειγμα, μολύνει τα κύτταρα που στρώνουν τον αναπνευστικό σωλήνα.

Και τα δύο όμως έχουν και την άλλη πλευρά. Τα βακτήρια φτιάχνουν το **γιαούρτι** και το τυρί, αποικοδομούν τα νεκρά φύλλα και δεσμεύουν άζωτο για τα φυτά. Οι βακτηριοφάγοι μελετώνται ως θεραπεία για λοιμώξεις από βακτήρια που δεν υποχωρούν με φάρμακα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Βακτήριο**: μονοκύτταρος **προκαρυωτικός** οργανισμός, χωρίς πυρήνα. Έχει μεμβράνη, τοίχωμα, κυτταρόπλασμα, ριβοσώματα και DNA. Πολλαπλασιάζεται με **διχοτόμηση**.
> - **Ιός**: γενετικό υλικό (DNA ή RNA) μέσα σε **καψίδιο**. Δεν είναι κύτταρο και πολλαπλασιάζεται **μόνο μέσα σε κύτταρο-ξενιστή**.
> - Ο ιός είναι δεκάδες φορές μικρότερος: οπτικό μικροσκόπιο για τα βακτήρια, ηλεκτρονικό για τους ιούς.
> - Τα περισσότερα βακτήρια είναι αβλαβή ή χρήσιμα· μόνο λίγα είναι **παθογόνα**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα βακτήριο πέφτει σε ένα κομμάτι κρέας έξω από το ψυγείο και διχοτομείται κάθε 20 λεπτά. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν μετά από 2 ώρες;

1. Πόσες διχοτομήσεις χωράνε σε $2$ ώρες, δηλαδή σε $120$ λεπτά;
   $$
   120 \div 20 = 6
   $$
2. Σε κάθε διχοτόμηση ο αριθμός **διπλασιάζεται**: $1 \to 2 \to 4 \to 8 \to 16 \to 32 \to 64$.
   $$
   2^{6} = 64
   $$
3. Μετά από $2$ ώρες υπάρχουν $64$ βακτήρια. Αν συνεχίσει έτσι για άλλες δύο ώρες, θα γίνουν $64 \times 64 = 4096$.
4. Γι' αυτό τα τρόφιμα μπαίνουν στο **ψυγείο**: το κρύο δεν σκοτώνει τα περισσότερα βακτήρια, αλλά επιβραδύνει πολύ τη διχοτόμησή τους.

Δοκίμασε τον ίδιο υπολογισμό για περισσότερες ώρες, και μετά για το ψυγείο: μάκρυνε τον χρόνο διχοτόμησης και μέτρα πόσες διχοτομήσεις χωράνε στις ίδιες ώρες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διχοτόμηση: 2ⁿ*

### Παράδειγμα 2: Ένα βακτήριο έχει μήκος 2 μm και ένας ιός διάμετρο 100 nm. Πόσες φορές μεγαλύτερο είναι το βακτήριο;

1. Για να συγκρίνεις, φέρε τα στην **ίδια μονάδα**. Ένα μικρόμετρο είναι $1000$ νανόμετρα:
   $$
   2 \times 1000 = 2000
   $$
   Άρα το βακτήριο έχει μήκος $2000$ nm.
2. $$
   2000 \div 100 = 20
   $$
3. Το βακτήριο είναι $20$ φορές μακρύτερο. Αν ο ιός ήταν μια μπάλα του τένις, το βακτήριο θα ήταν ένα αντικείμενο μήκους πάνω από ένα μέτρο.
4. Αυτό εξηγεί και το πείραμα του Ιβανόφσκι: οι πόροι ενός φίλτρου που κρατούσε τα βακτήρια ήταν τεράστιοι για τον ιό.

### Παράδειγμα 3: Ένας ιός τοποθετείται σε ένα δοχείο με θρεπτικό ζωμό, όπου τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται άνετα. Τι θα συμβεί στον αριθμό των ιών;

1. Ο ζωμός έχει θρεπτικά συστατικά, αλλά **δεν έχει κύτταρα**.
2. Ο ιός δεν έχει ριβοσώματα ούτε μεταβολισμό, άρα δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τα θρεπτικά συστατικά για να φτιάξει αντίγραφα του εαυτού του.
3. Ο αριθμός των ιών **δεν αυξάνεται**. Με τον καιρό μάλιστα μειώνεται, γιατί τα σωματίδια καταστρέφονται σιγά σιγά.
4. Γι' αυτό στα εργαστήρια οι ιοί καλλιεργούνται πάνω σε **ζωντανά κύτταρα**, για παράδειγμα σε καλλιέργειες κυττάρων ή, για κάποια εμβόλια της γρίπης, μέσα σε γονιμοποιημένα αυγά κότας.

## Ερωτήσεις

1. Τι λείπει από ένα βακτήριο, ενώ υπάρχει στα κύτταρα του σώματός σου;
   - Ο πυρήνας
   - Το DNA
   - Η κυτταρική μεμβράνη
   - Τα ριβοσώματα
2. Από τι αποτελείται κατά βάση ένας ιός;
   - Από γενετικό υλικό μέσα σε ένα πρωτεϊνικό περίβλημα
   - Από ένα πολύ μικρό κύτταρο, με μεμβράνη αλλά χωρίς πυρήνα
   - Από κυτταρόπλασμα με ριβοσώματα, κλεισμένο σε μεμβράνη
   - Μόνο από πρωτεΐνες, χωρίς γονίδια
3. Πώς πολλαπλασιάζεται ένας ιός;
   - Αναγκάζει ένα κύτταρο-ξενιστή να φτιάξει αντίγραφά του
   - Αντιγράφει το DNA του και χωρίζεται στα δύο, όπως τα βακτήρια
   - Τρέφεται από το περιβάλλον, μεγαλώνει και μετά χωρίζεται
   - Με σπόρια που αφήνει στον αέρα
4. Στο σχολικό εργαστήριο έχεις ένα οπτικό μικροσκόπιο. Τι από τα παρακάτω μπορείς να ελπίζεις να δεις;
   - Βακτήρια από το γιαούρτι, με μεγάλη μεγέθυνση
   - Τον ιό της γρίπης, σε ένα δείγμα από τη μύτη
   - Τα ριβοσώματα μέσα σε ένα βακτήριο του γιαουρτιού
   - Τίποτα, γιατί όλα τα μικρόβια είναι αόρατα
5. Ποια πρόταση για τα βακτήρια είναι σωστή;
   - Τα περισσότερα είδη δεν προκαλούν ασθένειες, και πολλά μας είναι χρήσιμα
   - Όλα τα είδη τους είναι παθογόνα, γι' αυτό τα σκοτώνουμε με σαπούνι και αντιβιοτικά
   - Ζουν μόνο σε βρόμικα μέρη, όπως τα σκουπίδια και οι αποχετεύσεις, όχι στο σώμα
   - Δεν έχουν καμία χρήση για τον άνθρωπο· στα τρόφιμα μόνο τα χαλάνε
6. Ποιο γνώρισμα δείχνει καλύτερα ότι ο ιός βρίσκεται στο όριο ανάμεσα στο ζωντανό και στο άψυχο;
   - Έχει γονίδια, αλλά δεν έχει δικό του μεταβολισμό
   - Είναι πολύ μικρός για να φανεί με οπτικό μικροσκόπιο
   - Προκαλεί ασθένειες σε ανθρώπους, ζώα και φυτά
   - Κινείται μόνος του με μαστίγιο, όπως πολλά βακτήρια
7. Ένας ερευνητής περνάει τον χυμό από άρρωστα φύλλα από φίλτρο που κρατάει όλα τα βακτήρια. Ο χυμός που περνάει αρρωσταίνει ακόμα υγιή φυτά. Τι συμπεραίνει;
   - Η αιτία είναι κάτι μικρότερο από τα βακτήρια, πιθανόν ιός
   - Το φίλτρο είχε ελάττωμα και άφησε να περάσουν βακτήρια
   - Η αρρώστια δεν είναι μεταδοτική, άρα φταίει το έδαφος
   - Η αιτία είναι ένας μύκητας που ζει μέσα στα φύλλα
8. Ένας συμμαθητής γράφει: «Οι ιοί είναι βακτήρια που είναι πολύ μικρά για να φανούν». Πού είναι το λάθος;
   - Οι ιοί δεν είναι κύτταρα, άρα δεν είναι βακτήρια σε κανένα μέγεθος
   - Οι ιοί είναι στην πραγματικότητα μεγαλύτεροι από τα βακτήρια
   - Οι ιοί φαίνονται κανονικά με το οπτικό μικροσκόπιο του σχολείου
   - Δεν υπάρχει λάθος
9. Τι είναι ένας βακτηριοφάγος;
   - Ένας ιός που μολύνει βακτήρια
   - Ένα λευκό αιμοσφαίριο που τρώει βακτήρια
   - Ένα βακτήριο που τρώει άλλα βακτήρια
   - Ένα αντιβιοτικό
10. Ένα βακτήριο διχοτομείται κάθε $30$ λεπτά. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν μετά από $3$ ώρες, αν ξεκινήσεις από ένα;
   - $64$
   - $12$
   - $6$
   - $36$

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το περίβλημα από πρωτεΐνες που προστατεύει το γενετικό υλικό ενός ιού;
2. Ένα βακτήριο διχοτομείται κάθε $20$ λεπτά. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν μετά από $1$ ώρα και $40$ λεπτά, αν ξεκινήσεις από ένα;
3. Ένα βακτήριο έχει μήκος $4{,}5$ μm και ένας ιός διάμετρο $150$ nm. Πόσες φορές μακρύτερο είναι το βακτήριο;
4. Σε ένα φαγητό έξω από το ψυγείο πέφτουν $10$ βακτήρια, που διχοτομούνται κάθε $25$ λεπτά.
   α) Πόσα θα είναι μετά από $2{,}5$ ώρες;
   β) Μετά από πόση ώρα θα ξεπεράσουν για πρώτη φορά τα $5000$;
   γ) Αν το φαγητό έμπαινε αμέσως στο ψυγείο, όπου διχοτομούνται κάθε $75$ λεπτά, πόσα θα ήταν μετά από τις ίδιες $2{,}5$ ώρες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/bacteria-viruses
