# Τρόπος ζωής και εξαρτησιογόνες ουσίες

> Κάπνισμα, αλκοόλ, ναρκωτικά, ντόπινγκ: πώς διαταράσσουν την ομοιόσταση, και γιατί εθίζουν.

Βιολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/addictive-substances

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς οι εξαρτησιογόνες ουσίες διαταράσσουν την ομοιόσταση μέσω του νευρικού συστήματος.
- Να περιγράφεις την ανοχή, τον εθισμό, και να ξεχωρίζεις την ψυχική από τη σωματική εξάρτηση.
- Να αναφέρεις τις επιπτώσεις του καπνού, του αλκοόλ, των ναρκωτικών και του ντόπινγκ στην υγεία.
- Να αναγνωρίζεις μύθους για τις ουσίες και να ξέρεις πού ζητάς βοήθεια.

## Ασθένειες που δεν τις φέρνει μικρόβιο

Τα εμβόλια, τα αντιβιοτικά και η καθαριότητα έκαναν πολλές λοιμώξεις σπάνιες. Σήμερα, στις περισσότερες χώρες, οι άνθρωποι αρρωσταίνουν και πεθαίνουν κυρίως από ασθένειες που δεν μεταδίδονται: καρδιοπάθειες, εγκεφαλικά, καρκίνους, χρόνιες παθήσεις των πνευμόνων και του ήπατος.

Πολλές από αυτές συνδέονται με τον **τρόπο ζωής**: το κάπνισμα, το αλκοόλ, τα ναρκωτικά, την έλλειψη άσκησης, την κακή διατροφή. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας θεωρεί το κάπνισμα τη σημαντικότερη αιτία θανάτου που **μπορεί να προληφθεί**, και πολύ πιο αποτελεσματικό από οποιοδήποτε φάρμακο θα ήταν να μην αρχίσει κανείς.

Η ενότητα αυτή αφορά τις **εξαρτησιογόνες ουσίες**: τι κάνουν στον οργανισμό, γιατί είναι τόσο δύσκολο να τις σταματήσεις, και πού βρίσκεις βοήθεια.

## Πώς δρα μια εξαρτησιογόνα ουσία

Θυμήσου την **ομοιόσταση**: ο οργανισμός κρατάει σταθερό το εσωτερικό του περιβάλλον, με το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα να ρυθμίζουν συνεχώς.

Οι εξαρτησιογόνες ουσίες διαταράσσουν αυτή την ισορροπία, και δρουν πρώτα απ' όλα στο **νευρικό σύστημα**. Φτάνουν με το αίμα στον εγκέφαλο και αλλάζουν τον τρόπο που ο άνθρωπος **σκέφτεται**, **αισθάνεται** και **συμπεριφέρεται**.

Ο εγκέφαλος έχει ένα **σύστημα ανταμοιβής**: όταν κάνεις κάτι που σε ωφελεί, φαγητό, παιχνίδι, μια αγκαλιά, απελευθερώνει χημικές ουσίες που σε κάνουν να νιώθεις καλά, και έτσι μαθαίνεις να το επαναλαμβάνεις. Οι εξαρτησιογόνες ουσίες ενεργοποιούν το ίδιο σύστημα, πολύ πιο έντονα και χωρίς κανένα όφελος. Ο εγκέφαλος «μαθαίνει» την ουσία σαν να ήταν κάτι απαραίτητο.

### Από τη χρήση στην εξάρτηση

1. **Ανοχή.** Με την επανειλημμένη χρήση, ο οργανισμός προσαρμόζεται και η ίδια ποσότητα κάνει όλο και μικρότερη εντύπωση. Ο χρήστης χρειάζεται **μεγαλύτερες δόσεις** για το ίδιο αποτέλεσμα, και μαζί μεγαλώνει η βλάβη.
2. **Εθισμός.** Η επιθυμία για την ουσία γίνεται όλο και **λιγότερο ελεγχόμενη**. Ο άνθρωπος συνεχίζει, ακόμα κι όταν ξέρει ότι τον βλάπτει.
3. **Εξάρτηση**, που έχει δύο μορφές, συχνά μαζί:

| Είδος                 | Τι σημαίνει                                                                                                                                  |
| --------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **ψυχική** εξάρτηση   | έντονη ανάγκη να ξαναπάρει την ουσία, για να μετριάσει το άγχος και τη δυσφορία που νιώθει χωρίς αυτήν                                       |
| **σωματική** εξάρτηση | όταν σταματήσει, το σώμα εμφανίζει **στερητικά συμπτώματα**: πόνο, τρέμουλο, εφίδρωση, αϋπνία, συχνά το αντίθετο από ό,τι προκαλούσε η ουσία |

> **Κλειδί**
>
> Η εξάρτηση είναι ένας **φαύλος κύκλος**.
>
> Η ουσία αλλάζει τη χημεία του εγκεφάλου → ο οργανισμός προσαρμόζεται και ζητάει περισσότερη → χωρίς αυτήν ο άνθρωπος νιώθει άσχημα → ξαναπαίρνει την ουσία για να νιώσει «κανονικά», όχι πια για να νιώσει καλά.
>
> Ο κύκλος **σπάει**. Όταν η χρήση σταματήσει, ο οργανισμός σιγά σιγά αναπροσαρμόζεται. Τα στερητικά συμπτώματα είναι δύσκολα, γι' αυτό η απεξάρτηση γίνεται καλύτερα με τη βοήθεια ειδικών.

## Γιατί οι έφηβοι κινδυνεύουν περισσότερο

Ο εγκέφαλος **ωριμάζει ως τα $25$ περίπου χρόνια**. Τελευταίο ολοκληρώνεται το μπροστινό του μέρος, εκεί που ζυγίζονται οι κίνδυνοι και παίρνονται οι αποφάσεις. Γι' αυτό ένας έφηβος εθίζεται **ευκολότερα και γρηγορότερα** από έναν ενήλικα, και οι ουσίες μπορεί να αφήσουν πιο μόνιμα ίχνη στη μνήμη και στη συγκέντρωση. Όσο νωρίτερα αρχίζει κάποιος, τόσο πιο πιθανό είναι να γίνει εξαρτημένος.

Γι' αυτό ο νόμος απαγορεύει στην Ελλάδα την πώληση καπνού και αλκοόλ σε ανηλίκους.

## Οι κυριότερες ουσίες

### Ο καπνός

Η **νικοτίνη** του τσιγάρου είναι από τις ουσίες με τον πιο ισχυρό εθισμό. Ο καπνός περιέχει επίσης **πίσσα**, με δεκάδες ουσίες που προκαλούν καρκίνο, και **μονοξείδιο του άνθρακα**, που μειώνει το οξυγόνο στο αίμα. Το κάπνισμα συνδέεται με τον καρκίνο του πνεύμονα, του λάρυγγα, της στοματικής κοιλότητας, με καρδιοπάθειες, εγκεφαλικά και χρόνια βρογχίτιδα.

Το **ηλεκτρονικό τσιγάρο** και ο θερμαινόμενος καπνός συνήθως περιέχουν κι αυτά **νικοτίνη**, άρα προκαλούν εξάρτηση, και οι μακροχρόνιες επιπτώσεις τους ακόμα μελετώνται. Το **παθητικό κάπνισμα**, ο καπνός που αναπνέουν όσοι είναι δίπλα σε έναν καπνιστή, βλάπτει κι αυτό, ιδίως τα παιδιά. Γι' αυτό απαγορεύεται το κάπνισμα σε κλειστούς δημόσιους χώρους.

### Το αλκοόλ

Η αιθανόλη είναι **κατασταλτικό** του νευρικού συστήματος: επιβραδύνει τα αντανακλαστικά, θολώνει την κρίση, και σε μεγάλη ποσότητα σε λίγο χρόνο προκαλεί δηλητηρίαση. Με τα χρόνια βλάπτει το ήπαρ, την καρδιά και τον εγκέφαλο, και αυξάνει τον κίνδυνο για αρκετά είδη καρκίνου. Τη χημεία της, τους αλκοολικούς βαθμούς και τι λέει ο νόμος τα βρίσκεις στην ενότητα της Χημείας για την [αιθανόλη](/el/gym-c/chemistry/ethanol).

### Τα ναρκωτικά

**Ναρκωτικά** λέγονται οι ουσίες που αλλάζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου, προκαλούν εξάρτηση, και η κατοχή και διακίνησή τους απαγορεύεται από τον νόμο. Ανάλογα με το τι κάνουν στο νευρικό σύστημα, χωρίζονται σε τρεις μεγάλες ομάδες:

| Ομάδα                | Τι κάνει                                                 | Παραδείγματα             |
| -------------------- | -------------------------------------------------------- | ------------------------ |
| **κατασταλτικά**     | επιβραδύνουν τον εγκέφαλο, και με αυτόν την αναπνοή      | ηρωίνη και άλλα οπιοειδή |
| **διεγερτικά**       | επιταχύνουν τον εγκέφαλο και την καρδιά                  | κοκαΐνη, αμφεταμίνες     |
| **ψευδαισθησιογόνα** | αλλοιώνουν την αντίληψη, τον χρόνο, τον χώρο, τους ήχους | LSD                      |

Η **κάνναβη** έχει επιδράσεις από περισσότερες από μία ομάδες. Στους εφήβους επηρεάζει τη μνήμη, την προσοχή και τη μάθηση, και η τακτική χρήση συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο ψυχικών διαταραχών.

Πέρα από την εξάρτηση, τα ναρκωτικά έχουν και άλλους κινδύνους. Ποτέ δεν ξέρεις **τι ακριβώς περιέχει** μια ουσία του δρόμου: συχνά είναι νοθευμένη με άλλες, πολύ πιο τοξικές. Η **υπερβολική δόση** μπορεί να σταματήσει την αναπνοή ή την καρδιά. Η κοινή χρήση συρίγγων μεταδίδει τον **HIV** και την **ηπατίτιδα**.

### Τα φάρμακα χωρίς οδηγία γιατρού

Κάποια φάρμακα, όπως ισχυρά παυσίπονα και ηρεμιστικά, προκαλούν κι αυτά εξάρτηση αν δεν τα παίρνεις όπως ορίζει ο γιατρός. Το ότι ένα χάπι το πουλάει φαρμακείο δεν το κάνει ακίνδυνο σε οποιαδήποτε δόση. Φάρμακο παίρνεις **μόνο με οδηγία γιατρού**, και ποτέ τα φάρμακα κάποιου άλλου.

## Ντόπινγκ: όταν το σώμα γίνεται εργαλείο

Κάποιοι αθλητές, αλλά όλο και περισσότεροι μη αθλητές για λόγους **εμφάνισης**, παίρνουν ουσίες για να μεγαλώσουν τους μυς ή να αντέξουν περισσότερο. Οι πιο συνηθισμένες είναι τα **αναβολικά στεροειδή**, η **κορτιζόνη** και οι **αμφεταμίνες**.

Τα αναβολικά είναι συνθετικές ορμόνες, και διαταράσσουν βαθιά το ενδοκρινικό σύστημα. Μπορεί να προκαλέσουν βλάβες στο ήπαρ και στην καρδιά, ακμή, διαταραχές στην ανάπτυξη και στη γονιμότητα, απότομες αλλαγές στη διάθεση και επιθετικότητα. Στους εφήβους μπορεί να σταματήσουν πρόωρα την ανάπτυξη των οστών, και άρα του ύψους. Πολλές από αυτές τις βλάβες δεν αναστρέφονται.

Το 1967, στον Γύρο της Γαλλίας, ο Βρετανός ποδηλάτης **Τομ Σίμσον** κατέρρευσε και πέθανε στην ανάβαση του όρους Βαντού, σε μεγάλη ζέστη. Στο σώμα του βρέθηκαν αμφεταμίνες και αλκοόλ. Ο θάνατός του ήταν από τους λόγους που ο αθλητισμός άρχισε να κάνει συστηματικούς ελέγχους για ντόπινγκ.

Τις παρακάτω φράσεις θα τις ακούσεις κάποια στιγμή, συχνά από κάποιον που θα σε διαβεβαιώνει ότι ισχύουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μύθος ή αλήθεια;*

> **Πρόσεχε**
>
> Οι διαφημίσεις, οι ταινίες και τα βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα συχνά δείχνουν το τσιγάρο, το ποτό ή το ηλεκτρονικό τσιγάρο δίπλα σε ανθρώπους όμορφους, ελεύθερους, με πολλούς φίλους.
>
> Αυτή η εικόνα **φτιάχνεται επίτηδες**, για να πουλήσει. Δεν σου δείχνει ποτέ τον βήχα, τα λεφτά που φεύγουν, τη στέρηση, το νοσοκομείο. Όταν βλέπεις μια τέτοια εικόνα, αναρωτήσου: ποιος κερδίζει αν το πιστέψω;

> **Θυμήσου**
>
> Αν ανησυχείς για τον εαυτό σου ή για κάποιον δικό σου, μίλα με έναν ενήλικα που εμπιστεύεσαι: γονιό, καθηγητή, τον σχολικό ψυχολόγο, τον γιατρό.
>
> Ο **Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ)** έχει δωρεάν τηλεφωνική γραμμή για ζητήματα εξαρτήσεων, το **1145**, και τη γραμμή υποστήριξης **SOS 1031**.
>
> Σε επείγον, όπως κάποιος που δεν ξυπνάει ή δεν αναπνέει κανονικά, καλείς αμέσως το **166** ή το **112**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας άνθρωπος που καπνίζει χρόνια σταματάει ξαφνικά. Τις επόμενες μέρες είναι νευρικός, κοιμάται άσχημα και σκέφτεται συνέχεια το τσιγάρο. Τι του συμβαίνει;

1. Με τα χρόνια ο οργανισμός του προσαρμόστηκε στη νικοτίνη: λειτουργεί «κανονικά» μόνο όταν υπάρχει.
2. Όταν η νικοτίνη λείψει, εμφανίζονται **στερητικά συμπτώματα**: νευρικότητα, αϋπνία. Αυτό είναι η **σωματική** εξάρτηση.
3. Η συνεχής σκέψη και η ανάγκη για τσιγάρο, για να ηρεμήσει, είναι η **ψυχική** εξάρτηση. Εδώ συνυπάρχουν και οι δύο.
4. Τα συμπτώματα είναι πιο έντονα τις πρώτες μέρες και μετά σιγά σιγά υποχωρούν, καθώς ο οργανισμός αναπροσαρμόζεται. Τα κέντρα διακοπής καπνίσματος και ο γιατρός βοηθούν να περάσει αυτή η περίοδος.

### Παράδειγμα 2: Δύο ποτήρια ίδιας χωρητικότητας, 100 mL: το ένα έχει μπίρα με 5% vol, το άλλο ουίσκι με 40% vol. Πόσα ποτήρια μπίρα έχουν τόση αιθανόλη όση ένα ποτήρι ουίσκι;

1. Οι αλκοολικοί βαθμοί λένε πόσα mL αιθανόλης έχουν τα $100$ mL του ποτού.
2. Ένα ποτήρι μπίρα: $5$ mL αιθανόλης. Ένα ποτήρι ουίσκι: $40$ mL.
3. $$
   \frac{40}{5} = 8
   $$
   Ένα ποτήρι ουίσκι έχει όση αιθανόλη έχουν **οκτώ** ίδια ποτήρια μπίρα.
4. Ο οργανισμός δεν «μετράει ποτήρια». Μετράει γραμμάρια αιθανόλης. Ένα μικρό ποτήρι δυνατό ποτό φορτώνει το ήπαρ όσο ένα πολύ μεγαλύτερο ελαφρύ.

### Παράδειγμα 3: Ένας 16χρονος σκέφτεται να πάρει αναβολικά για να φουσκώσουν γρήγορα οι μύες του πριν το καλοκαίρι. Τι θα του έλεγε κάποιος που διάβασε αυτή την ενότητα;

1. Τα αναβολικά είναι **ορμόνες**, και ο οργανισμός ενός εφήβου βρίσκεται ακόμα στην ανάπτυξη, που τη ρυθμίζουν ακριβώς οι ορμόνες. Η διαταραχή εκεί είναι μεγαλύτερη από ό,τι σε έναν ενήλικα.
2. Μπορεί να σταματήσουν πρόωρα την ανάπτυξη των οστών: ο έφηβος μένει **πιο κοντός** από όσο θα γινόταν.
3. Βλάπτουν το ήπαρ και την καρδιά, φέρνουν ακμή και απότομες αλλαγές στη διάθεση, και μπορούν να προκαλέσουν εξάρτηση. Πολλές από αυτές τις βλάβες μένουν.
4. Οι μύες χτίζονται με **άσκηση, διατροφή με αρκετές πρωτεΐνες και ύπνο**. Είναι πιο αργό, αλλά το αποτέλεσμα μένει και δεν κοστίζει την υγεία του. Ένας γυμναστής ή ένας γιατρός μπορεί να του φτιάξει ασφαλές πρόγραμμα.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιο σύστημα του οργανισμού δρουν πρώτα απ' όλα οι εξαρτησιογόνες ουσίες;
   - Στο νευρικό σύστημα
   - Στο πεπτικό σύστημα
   - Στο ανοσοποιητικό σύστημα
   - Στο μυοσκελετικό σύστημα
2. Τι είναι η **ανοχή** σε μια ουσία;
   - Για το ίδιο αποτέλεσμα χρειάζεται όλο και μεγαλύτερη δόση
   - Ο οργανισμός συνηθίζει την ουσία και παύει να τον βλάπτει
   - Ο χρήστης μπορεί να σταματήσει την ουσία όποτε θελήσει
   - Οι γύρω του δέχονται ότι κάνει χρήση της ουσίας
3. Ποιο από τα παρακάτω δείχνει **σωματική** εξάρτηση;
   - Τρέμουλο και αϋπνία όταν σταματήσει την ουσία
   - Συνεχής σκέψη της ουσίας για να μη νιώθει άγχος
   - Ευχάριστη αίσθηση την πρώτη φορά που την παίρνει
   - Περιέργεια να τη δοκιμάσει επειδή τη δοκίμασαν φίλοι
4. Γιατί ένας έφηβος εθίζεται ευκολότερα από έναν ενήλικα;
   - Ο εγκέφαλός του δεν έχει ακόμα ωριμάσει
   - Το ήπαρ του δεν μπορεί ακόμα να διασπάσει τις ουσίες
   - Οι έφηβοι παίρνουν πάντα μεγαλύτερες δόσεις
   - Οι ουσίες στους εφήβους δεν αφήνουν βλάβες
5. Ποια ουσία του τσιγάρου προκαλεί την **εξάρτηση**;
   - Η νικοτίνη
   - Η πίσσα
   - Το μονοξείδιο του άνθρακα
   - Το χαρτί του τσιγάρου
6. Σε ποια ομάδα ουσιών ανήκουν η κοκαΐνη και οι αμφεταμίνες;
   - Στα διεγερτικά
   - Στα κατασταλτικά
   - Στα ψευδαισθησιογόνα
   - Στα αντιβιοτικά
7. Τι είναι τα **αναβολικά στεροειδή**;
   - Συνθετικές ορμόνες που μεγαλώνουν τους μυς
   - Συμπληρώματα πρωτεΐνης, ακίνδυνα για τον οργανισμό
   - Διεγερτικά που διώχνουν την κούραση στον αγώνα
   - Φάρμακα που θεραπεύουν τους τραυματισμούς
8. Ένας φίλος σου σου λέει ότι δεν μπορεί να σταματήσει μια ουσία. Ποιο είναι το πιο χρήσιμο που μπορείς να κάνεις;
   - Να τον ενθαρρύνεις να μιλήσει σε έναν ενήλικα ή στο 1145
   - Να κρατήσεις το μυστικό και να μην το πεις πουθενά
   - Να του πεις να σταματήσει απότομα, μόνος του, από αύριο
   - Να απομακρυνθείς, αφού είναι δική του επιλογή

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται τα συμπτώματα που εμφανίζει το σώμα όταν σταματά απότομα μια ουσία από την οποία έχει εξαρτηθεί;
2. Ποιες τρεις ουσίες του καπνού του τσιγάρου ευθύνονται για τις περισσότερες βλάβες, και ποια από αυτές προκαλεί την εξάρτηση;
3. Ένας καπνιστής αγοράζει ένα πακέτο τσιγάρα την ημέρα, που κοστίζει $4{,}50$ €. Πόσα χρήματα ξοδεύει σε έναν χρόνο, και πόσα σε δέκα;
4. Σε μια παρέα πίνουν μπίρα με $5\%$ vol σε κουτάκια των $330$ mL. Ένας από αυτούς πίνει αντί για μπίρα δύο σφηνάκια των $40$ mL με $40\%$ vol. Πόσα mL αιθανόλης ήπιε, και με πόσα κουτάκια μπίρα ισοδυναμούν περίπου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/biology/addictive-substances
