# Η τραγωδία και το θέατρο

> Διονύσια, χορός, υποκριτές και τα μέρη μιας τραγωδίας· ο Ευριπίδης.

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/tragedy

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πού, πότε και πώς παιζόταν μια τραγωδία στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ.
- Να ξεχωρίζεις τον ρόλο του Χορού από τον ρόλο των υποκριτών.
- Να ονομάζεις με τη σειρά τα μέρη μιας τραγωδίας: πρόλογο, πάροδο, επεισόδια, στάσιμα, έξοδο.
- Να τοποθετείς τον Ευριπίδη και την Ελένη (412 π.Χ.) στην εποχή τους.

## Μια γιορτή, όχι μια βραδιά στο θέατρο

Στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. δεν πήγαινες στο θέατρο όποια μέρα ήθελες. Οι
τραγωδίες παίζονταν σε **γιορτές του θεού Διόνυσου**, και η μεγαλύτερη ήταν τα
**Μεγάλα** (ή «εν άστει») **Διονύσια**, στο τέλος του χειμώνα, όταν η θάλασσα
άνοιγε ξανά για τα πλοία και στην πόλη έφταναν ξένοι.

Το θέατρο ήταν το **θέατρο του Διονύσου**, στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης,
στο ύπαιθρο και στο φως της μέρας. Η παράσταση ήταν **αγώνας**: ο άρχοντας της
πόλης διάλεγε τρεις ποιητές, και καθένας παρουσίαζε σε μία μέρα **τρεις
τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα** (μια τετραλογία). Στο τέλος κριτές
ψήφιζαν ποιος κέρδισε. Τα έξοδα του Χορού τα πλήρωνε ένας πλούσιος πολίτης, ο
**χορηγός**, και αυτό θεωρούνταν τιμή και υποχρέωση απέναντι στην πόλη.

## Ο χώρος

| Μέρος        | Τι ήταν                                                                                                                  |
| ------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Κοίλον**   | οι κερκίδες, χτισμένες στην πλαγιά, όπου καθόταν το κοινό                                                                |
| **Ορχήστρα** | ο κυκλικός χώρος μπροστά, όπου ο Χορός τραγουδούσε και χόρευε                                                            |
| **Σκηνή**    | το ξύλινο κτίσμα πίσω από την ορχήστρα· η πρόσοψή του παρίστανε παλάτι, ναό ή σπηλιά, και από εκεί έβγαιναν οι υποκριτές |
| **Πάροδοι**  | οι δύο διάδρομοι δεξιά και αριστερά, από όπου έμπαινε ο Χορός                                                            |

*Το θέατρο του Διονύσου, στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης, όπως σώζεται σήμερα. Βρες το κοίλον, τις κερκίδες στην πλαγιά, και μπροστά του την ορχήστρα. Οι πέτρες που βλέπεις μπήκαν μετά την εποχή του Ευριπίδη, όμως ο χώρος είναι ο ίδιος: εδώ παίχτηκε η Ελένη το 412 π.Χ.*

## Χορός και υποκριτές

Μια τραγωδία είχε δύο ειδών «ηθοποιούς»:

- Οι **υποκριτές** ήταν το πολύ **τρεις**, όλοι άντρες. Φορούσαν **προσωπεία**
  (μάσκες) και άλλαζαν ρόλους, γι' αυτό τρεις άνθρωποι μπορούσαν να παίξουν
  πολλά πρόσωπα, και γυναικεία. Μιλούσαν κυρίως σε **ιαμβικό στίχο**, τον
  στίχο που μοιάζει περισσότερο με την καθημερινή ομιλία.
- Ο **Χορός** ήταν μια ομάδα **δεκαπέντε** χορευτών-τραγουδιστών (στην εποχή
  του Ευριπίδη), με αρχηγό τον **κορυφαίο**. Ο Χορός τραγουδούσε **λυρικά
  τραγούδια** και χόρευε στην ορχήστρα. Ο κορυφαίος μιλούσε και μόνος του με
  τους υποκριτές.

Ο Χορός είναι συνήθως μια ομάδα ανθρώπων που δεν αποφασίζει για την πλοκή:
γέροντες, γυναίκες, ναυτικοί. Σχολιάζει, συμπονά, συμβουλεύει, προσεύχεται,
και πολλές φορές λέει δυνατά αυτό που σκέφτεται ο θεατής. Στην Ελένη ο Χορός
είναι **Ελληνίδες αιχμάλωτες**, σκλάβες στο παλάτι του βασιλιά της Αιγύπτου.

*Πήλινο τραγικό προσωπείο στο Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς της Αθήνας. Τα προσωπεία που φορούσαν οι υποκριτές ήταν από ελαφριά υλικά και δεν σώθηκαν· έτσι όμως έμοιαζαν. Πρόσεξε τις τρύπες για τα μάτια και το ανοιχτό στόμα, από όπου ακουγόταν η φωνή.*

## Τα μέρη μιας τραγωδίας

Ο Αριστοτέλης, στην **Ποιητική** του (4ος αιώνας π.Χ.), χωρίζει την τραγωδία
σε μέρη. Ο κανόνας είναι απλός: **τα μέρη ορίζονται από το πότε τραγουδά ο
Χορός**.

| Μέρος         | Τι είναι                                                       |
| ------------- | -------------------------------------------------------------- |
| **Πρόλογος**  | ό,τι γίνεται **πριν** μπει ο Χορός                             |
| **Πάροδος**   | το πρώτο τραγούδι του Χορού, όταν **μπαίνει** στην ορχήστρα    |
| **Επεισόδια** | οι σκηνές των υποκριτών **ανάμεσα** σε δύο τραγούδια του Χορού |
| **Στάσιμα**   | τα τραγούδια του Χορού όταν έχει πια **σταθεί** στην ορχήστρα  |
| **Έξοδος**    | ό,τι γίνεται **μετά** το τελευταίο στάσιμο, ως το τέλος        |

Υπάρχει και ο **κομμός**: θρηνητικό τραγούδι που το τραγουδούν **μαζί** ο
Χορός και ένας υποκριτής. Όπου ένας υποκριτής και ο Χορός τραγουδούν
εναλλάξ, μιλάμε για **αμοιβαίο** άσμα.

> **Πρόσεχε**
>
> Η λέξη **πάροδος** έχει δύο σημασίες. Είναι ο **διάδρομος** από όπου μπαίνει
> ο Χορός, και είναι το **τραγούδι** που τραγουδά καθώς μπαίνει. Το ίδιο και η
> **σκηνή**: είναι το κτίσμα πίσω από την ορχήστρα, αλλά και ένα κομμάτι της
> πλοκής («η σκηνή της αναγνώρισης»).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιο μέρος της τραγωδίας βρίσκεσαι;*

## Ο Ευριπίδης

Ο **Ευριπίδης** γεννήθηκε γύρω στο **480 π.Χ.** και πέθανε το **406 π.Χ.**
στη Μακεδονία, στην αυλή του βασιλιά Αρχέλαου. Είναι ο νεότερος από τους τρεις
μεγάλους τραγικούς (μετά τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή). Οι αρχαίοι του
απέδιδαν περίπου 90 έργα· σώζονται **19**, αν και για ένα από αυτά, τον
*Ρήσο*, οι μελετητές αμφιβάλλουν αν είναι δικό του. Όσο ζούσε κέρδισε λίγες
φορές το πρώτο βραβείο, πολύ λιγότερες από τον Σοφοκλή, αλλά μετά τον θάνατό
του έγινε ο πιο αγαπημένος τραγικός του αρχαίου κόσμου.

Ο Ευριπίδης έφερε στην τραγωδία πράγματα που ξάφνιαζαν το κοινό:

- **Πρόλογο που εξηγεί**: ένα πρόσωπο λέει στην αρχή ποιος είναι, πού
  βρισκόμαστε και τι έχει γίνει.
- **Τον «από μηχανής θεό»**: στο τέλος ένας θεός εμφανίζεται ψηλά, με έναν
  γερανό που λεγόταν **μηχανή**, και δίνει λύση.
- **Καθημερινούς ανθρώπους**: δούλους, γριές, ναυαγούς με κουρέλια, δίπλα στους
  βασιλιάδες.
- **Δυναμικές γυναίκες**, που σκέφτονται και σχεδιάζουν.
- **Αμφισβήτηση**: τα πρόσωπά του ρωτούν αν οι μύθοι λένε την αλήθεια και
  τι θέλουν πραγματικά οι θεοί.

*Προτομή του Ευριπίδη στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Όπως γράφει η ταμπέλα, είναι ρωμαϊκό αντίγραφο του 1ου-2ου αιώνα μ.Χ. από ελληνικό πρωτότυπο του 340-330 π.Χ. Το πρωτότυπο, δηλαδή, φτιάχτηκε περίπου εβδομήντα χρόνια μετά τον θάνατο του ποιητή.*

## Η Ελένη (412 π.Χ.)

Η **Ελένη** παίχτηκε στα Μεγάλα Διονύσια του **412 π.Χ.** Ένα χρόνο νωρίτερα,
το 413 π.Χ., η μεγάλη αθηναϊκή εκστρατεία στη Σικελία είχε τελειώσει με
καταστροφή: χάθηκαν ο στόλος και χιλιάδες άντρες. Οι θεατές της Ελένης
ήξεραν από πρώτο χέρι τι κοστίζει ένας πόλεμος μακριά από την πατρίδα.

Ο μύθος που ήξεραν όλοι έλεγε ότι ο Πάρις πήρε την Ελένη στην Τροία και ότι
γι' αυτήν έγινε ο Τρωικός πόλεμος. Ο Ευριπίδης διαλέγει μια **άλλη εκδοχή**,
που την είχε πει πριν από αυτόν ο λυρικός ποιητής **Στησίχορος** στην
«Παλινωδία» του: η αληθινή Ελένη **δεν πήγε ποτέ στην Τροία**. Και ο
**Ηρόδοτος** (βιβλίο 2) γράφει ότι η Ελένη έμεινε όλον τον πόλεμο στην
Αίγυπτο, στον βασιλιά **Πρωτέα**. Στην Ελένη του Ευριπίδη, στην Τροία πήγε
ένα **είδωλο**, ενώ εκείνη περίμενε στην **Αίγυπτο**.

### Παράδειγμα 1: Γιατί ένα έργο με ευτυχισμένο τέλος λέγεται τραγωδία;

1. **Τι περιμένουμε.** Σήμερα «τραγωδία» σημαίνει κάτι που τελειώνει άσχημα.
   Η Ελένη όμως τελειώνει με σωτηρία: το ζευγάρι γλιτώνει και γυρίζει στην
   Ελλάδα.
2. **Τι μετρούσε για τους Αθηναίους.** Τραγωδία ήταν το **είδος** του έργου:
   σοβαρό θέμα από τον μύθο, ήρωες και θεοί, Χορός, στίχος, παράσταση στον
   αγώνα του Διονύσου. Το τέλος δεν ήταν αυτό που την όριζε.
3. **Τι υπάρχει στην Ελένη.** Υπάρχουν θάνατοι (οι νεκροί της Τροίας), κίνδυνος
   θανάτου, θρήνοι, και ερωτήματα για τους θεούς και τον πόλεμο. Το σοβαρό
   βάρος είναι εκεί, ακόμα κι αν οι ήρωες σώζονται.
4. **Το συμπέρασμα.** Η Ελένη είναι τραγωδία **με αίσια λύση**. Ο Ευριπίδης
   έγραψε κι άλλες τέτοιες (π.χ. την *Ιφιγένεια εν Ταύροις*), με αναγνώριση,
   σχέδιο απόδρασης και θεό στο τέλος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού γίνεται;*

## Η μετάφραση σε αυτές τις ενότητες

Όλα τα αποσπάσματα της Ελένης στις ενότητες του Akademio είναι σε **δική μας
μετάφραση** από το αρχαίο κείμενο (έκδοση Gilbert Murray, Oxford, όπως τη
δημοσιεύει το Perseus). Είναι σύντομα, για να τα σχολιάσουμε, και δίπλα τους
γράφεται ο αριθμός του στίχου.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι **αριθμοί των στίχων** δεν είναι ίδιοι με του σχολικού βιβλίου. Το σχολικό
> βιβλίο αριθμεί τους στίχους της **μετάφρασής** του, που είναι περισσότεροι
> (το έργο φτάνει εκεί στους 1870 στίχους). Εδώ οι αριθμοί είναι του
> **αρχαίου κειμένου**, που έχει 1692 στίχους. Στους τίτλους των ενοτήτων
> κρατάμε την αρίθμηση του βιβλίου σου, για να βρίσκεις το σημείο.

> **Κλειδί**
>
> Η τραγωδία ήταν **γιορτή και αγώνας της πόλης**, αφιερωμένη στον Διόνυσο.
> Τη δομή της την ορίζει ο **Χορός**: πριν μπει είναι ο **πρόλογος**, η είσοδός
> του είναι η **πάροδος**, τα τραγούδια του είναι τα **στάσιμα**, οι σκηνές
> ανάμεσά τους τα **επεισόδια**, και ό,τι ακολουθεί το τελευταίο στάσιμο η
> **έξοδος**. Ο Ευριπίδης, ο πιο «ανήσυχος» από τους τρεις τραγικούς, παίρνει
> στην Ελένη έναν γνωστό μύθο και τον γυρίζει ανάποδα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μεγάλα Διονύσια**, θέατρο του Διονύσου, αγώνας τριών ποιητών με
>   **τετραλογίες**· τα έξοδα του Χορού από τον **χορηγό**.
> - **Ως 3 υποκριτές** με προσωπεία· **Χορός 15** με κορυφαίο.
> - **Πρόλογος · πάροδος · επεισόδια · στάσιμα · έξοδος** (και κομμός).
> - **Ευριπίδης** (\~480–406 π.Χ.)· **Ελένη: 412 π.Χ.**, ένα χρόνο μετά τη
>   Σικελική καταστροφή· εκδοχή του **ειδώλου** (Στησίχορος, Ηρόδοτος).

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια περίσταση παιζόταν μια καινούργια τραγωδία στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ.;
   - Σε αγώνα ποιητών, στη γιορτή του Διονύσου
   - Σε όποια βραδιά ήθελε ο θιασάρχης
   - Στους Ολυμπιακούς Αγώνες, αμέσως μετά τα αγωνίσματα του σταδίου
   - Σε κλειστές αίθουσες, μόνο για πλουσίους
2. Ποια πρόταση ξεχωρίζει σωστά τον Χορό από τους υποκριτές;
   - Οι υποκριτές τραγουδούν στην ορχήστρα, ο Χορός μιλά στη σκηνή
   - Ο Χορός τραγουδά και χορεύει· οι υποκριτές παίζουν τα πρόσωπα
   - Ο Χορός ήταν γυναίκες, οι υποκριτές άντρες με προσωπεία
   - Οι υποκριτές ήταν δεκαπέντε, ενώ ο Χορός ήταν ένας αφηγητής μόνος του
3. Πώς καταλαβαίνεις πού τελειώνει ο πρόλογος μιας τραγωδίας;
   - Όταν βγαίνει το πρώτο πρόσωπο στη σκηνή
   - Όταν μαθαίνουμε πού βρισκόμαστε
   - Όταν μπαίνει τραγουδώντας ο Χορός
   - Όταν αλλάζει ο υποκριτής που μιλά
4. Τι είναι στάσιμο;
   - Μια σκηνή όπου οι υποκριτές στέκονται ακίνητοι και σιωπηλοί
   - Τραγούδι του Χορού αφού έχει πάρει θέση στην ορχήστρα
   - Το πρώτο τραγούδι του Χορού καθώς μπαίνει
   - Θρήνος που τραγουδούν μαζί Χορός και υποκριτής
5. Η Ελένη παίχτηκε το 412 π.Χ. Ποιο γεγονός είχε μόλις ζήσει η Αθήνα;
   - Τη νίκη στον Μαραθώνα εναντίον των Περσών
   - Την καταστροφή της εκστρατείας στη Σικελία
   - Το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου με ήττα
   - Τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα
6. Σε τι διαφέρει η Ελένη του Ευριπίδη από τον γνωστό μύθο;
   - Η Ελένη πήγε μόνη της στην Τροία, χωρίς τον Πάρι
   - Ο Τρωικός πόλεμος δεν έγινε ποτέ, ήταν ψέμα
   - Στην Τροία πήγε ένα είδωλο· εκείνη έμεινε στην Αίγυπτο
   - Ο Μενέλαος δεν πήγε στην Τροία, έστειλε τον αδελφό του
7. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι καινοτομία που συνδέουμε με τον Ευριπίδη;
   - Πρόλογος όπου ένα πρόσωπο εξηγεί την κατάσταση
   - Θεός που εμφανίζεται στο τέλος με τη μηχανή
   - Δούλοι και ναυαγοί με κουρέλια ανάμεσα στους ήρωες
   - Ο Χορός ως ομάδα που τραγουδά και χορεύει

## Ασκήσεις

1. Γράψε με τη σειρά τα πέντε μέρη μιας τραγωδίας.
2. Μια τραγωδία είχε το πολύ τρεις υποκριτές, αλλά η Ελένη έχει περισσότερα από τρία πρόσωπα. Εξήγησε πώς γινόταν αυτό.
3. Ο Αριστοτέλης γράφει στην Ποιητική (κεφ. 12): «Πρόλογος είναι ολόκληρο το μέρος της τραγωδίας πριν από την πάροδο του Χορού· επεισόδιο, ολόκληρο το μέρος ανάμεσα σε ολόκληρα τραγούδια του Χορού· έξοδος, ολόκληρο το μέρος μετά από το οποίο δεν υπάρχει τραγούδι του Χορού» (μετάφραση δική μας). Τι κοινό έχουν οι τρεις ορισμοί, και γιατί ο Αριστοτέλης δεν ορίζει τα μέρη από το περιεχόμενό τους;
4. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Η Ελένη δεν είναι πραγματική τραγωδία, αφού τελειώνει καλά». Συμφωνείς; Στήριξε την απάντησή σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/tragedy
