# Η Θεονόη και το σχέδιο

> Η προφήτισσα που ξέρει τα πάντα, και η απόφαση να βοηθήσει (731-1219).

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/theonoe

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι λέει ο υπηρέτης για τους μάντεις και πώς αυτό σχολιάζει τον πόλεμο.
- Να περιγράφεις το δίλημμα της Θεονόης και τα επιχειρήματα της Ελένης και του Μενελάου.
- Να εξηγείς γιατί η Θεονόη αποφασίζει να βοηθήσει.
- Να ανασυνθέτεις το σχέδιο απόδρασης και να δείχνεις πώς λύνει κάθε πρόβλημα.

## «Ο καλύτερος μάντης»

Πριν φύγει να ειδοποιήσει τους συντρόφους, ο γέρος υπηρέτης του Μενελάου λέει
κάτι τολμηρό. Αφού ούτε ο **Κάλχας**, ο μάντης των Αχαιών, ούτε ο **Έλενος**,
ο μάντης των Τρώων, είπαν ότι πολεμούσαν για ένα σύννεφο, τι αξία έχουν οι
μάντεις;

> «Είδα πόσο ασήμαντα είναι τα λόγια των μάντεων και πόσο γεμάτα ψέματα. \[…]
> Ο καλύτερος μάντης είναι η κρίση και η σωστή σκέψη.» (στ. 744-745, 757,
> μετάφραση δική μας)

> γνώμη δʼ ἀρίστη μάντις ἥ τʼ εὐβουλία. (στ. 757)

Ο Χορός συμφωνεί, με μια διόρθωση: όποιος έχει φίλους τους θεούς έχει «την
καλύτερη μαντική» (στ. 758-760). Ο Ευριπίδης βάζει στη σκηνή μια συζήτηση που
γινόταν και στην Αθήνα της εποχής του. Ο Θουκυδίδης (8.1) γράφει ότι μετά
την καταστροφή στη Σικελία οι Αθηναίοι θύμωσαν με τους χρησμολόγους και τους
μάντεις που τους είχαν γεμίσει ελπίδες για νίκη.

Και αμέσως μετά, ειρωνικά, το έργο φέρνει στη σκηνή μια **μάντισσα που δεν
λέει ψέματα**.

## Το πρόβλημα

Η Ελένη εξηγεί στον Μενέλαο τον κίνδυνο: ο Θεοκλύμενος θα τον σκοτώσει. Ο
Μενέλαος θέλει να πολεμήσει· η Ελένη του λέει ότι «χρειάζεται κάποιο
τέχνασμα» (στ. 813). Υπάρχει όμως ένα εμπόδιο: η **Θεονόη** ξέρει τα πάντα, και
θα πει στον αδελφό της ότι ο Μενέλαος είναι εδώ.

Η πόρτα ανοίγει και βγαίνει η Θεονόη, με υπηρέτριες που κρατούν δαυλούς και
καθαρίζουν τον αέρα με θειάφι. Ξέρει ήδη ποιος είναι ο ξένος, και ξέρει κάτι
ακόμα:

> «Σήμερα θα γίνει φιλονικία και συνέλευση των θεών για σένα, μπροστά στον
> Δία. Η Ήρα, που πριν σε μισούσε, τώρα θέλει να σε σώσει \[…]· η Αφροδίτη
> θέλει να χαλάσει τον γυρισμό σου. Η απόφαση όμως είναι σε μένα.» (στ.
> 878-887, μετάφραση δική μας)

Η μοίρα του ζευγαριού δεν κρίνεται στον Όλυμπο αλλά στη συνείδηση μιας
κοπέλας. Αν μιλήσει, ο Μενέλαος πεθαίνει· αν σωπάσει, προδίδει τον αδελφό της.

## Δύο ικεσίες

Η Ελένη και ο Μενέλαος μιλούν ο καθένας με μια **ρήση**, σαν σε δίκη, με
κριτή τη Θεονόη. Είναι δύο πολύ διαφορετικοί τρόποι να πείσεις:

| Η Ελένη (στ. 894-943)                                                                    | Ο Μενέλαος (στ. 947-995)                                                                  |
| ---------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------- |
| Γονατίζει **ικέτιδα**.                                                                   | Δηλώνει ότι **δεν** θα γονατίσει ούτε θα κλάψει: θα ντρόπιαζε την Τροία.                  |
| «Ο θεός μισεί τη βία» (στ. 903): ό,τι είναι ξένο δεν το αρπάζεις.                        | Καλεί τον νεκρό **Πρωτέα** και τον **Άδη** να τον βοηθήσουν.                              |
| Ο **πατέρας** της Θεονόης, ο δίκαιος Πρωτέας, θα επέστρεφε τη γυναίκα στον άντρα της.    | **Απειλεί**: αν δεν τον βοηθήσει, θα σκοτώσει την Ελένη και τον εαυτό του πάνω στον τάφο. |
| Είναι **ντροπή** μια μάντισσα να ξέρει τα θεία και να μην ξέρει το δίκαιο (στ. 922-923). | Ζητά δικαιοσύνη: «Πείσου στα λόγια μου, για να είσαι δίκαιη» (στ. 994-995).               |

## Η απόφαση της Θεονόης

Η Θεονόη αποφασίζει **να σωπάσει**. Τα λόγια της είναι από τα πιο όμορφα του
έργου:

> «Είμαι γεννημένη να σέβομαι τους θεούς, και το θέλω. \[…] Μέσα στη φύση μου
> υπάρχει ένας μεγάλος ναός της δικαιοσύνης.» (στ. 998, 1002-1003, μετάφραση
> δική μας)

Η Θεονόη ακολουθεί τη **δικαιοσύνη** και την **ευσέβεια**, όχι την υπακοή
στον αδελφό. Και πιστεύει ότι έτσι τον ωφελεί: «Ευεργετώ τον αδελφό μου, κι ας
μη φαίνεται, αν από ασεβή τον κάνω ευσεβή» (στ. 1020-1021). Θα κρατήσει το
μυστικό, αλλά δεν θα βοηθήσει περισσότερο: «Εσείς βρείτε μόνοι σας δρόμο» (στ.
1022\).

> **Κλειδί**
>
> Η Θεονόη είναι η **ηθική κορυφή** του έργου. Ξέρει τα πάντα, μα αυτό δεν
> αρκεί: πρέπει να **διαλέξει** ανάμεσα στον αδελφό της και στο δίκαιο. Ο
> Ευριπίδης δείχνει ότι η τύχη των ανθρώπων κρίνεται και από τις αποφάσεις των
> ανθρώπων, όχι μόνο από τις διαμάχες των θεών. Μετά τη σιωπή της, η σωτηρία
> περνά στα χέρια της **επινοητικότητας**.

## Το σχέδιο

Ο Μενέλαος προτείνει λύσεις ενός πολεμιστή: να κλέψουν άρμα, να σκοτώσει τον
βασιλιά. Η Ελένη τις απορρίπτει μία μία. Και τότε:

> «Άκου, μήπως και μια γυναίκα πει κάτι σοφό. Θέλεις να λένε πως πέθανες,
> χωρίς να έχεις πεθάνει;» (στ. 1049-1050, μετάφραση δική μας)

> βούλῃ λέγεσθαι, μὴ θανών, λόγῳ θανεῖν;

Ο Μενέλαος απαντά ότι είναι «κακός οιωνός», αλλά αν κερδίσει κάτι, δέχεται.
Το σχέδιο στήνεται βήμα βήμα, με στιχομυθία, και κάθε αντίρρηση του Μενελάου
έχει απάντηση:

### Παράδειγμα 1: Πώς απαντά η Ελένη στην αντίρρηση «κι αν ο βασιλιάς πει να θάψεις τον νεκρό στη στεριά;»

1. **Το κενό του σχεδίου.** Η Ελένη θα ζητήσει πλοίο για να «θάψει» τον
   Μενέλαο στη θάλασσα. Ο Μενέλαος βλέπει τον κίνδυνο: αν ο βασιλιάς πει «θάψ'
   τον στη στεριά», το πρόσχημα χάνεται και δεν χρειάζεται πλοίο (στ. 1063-1064).
2. **Η λύση της Ελένης.** «Θα πούμε ότι στην Ελλάδα δεν συνηθίζεται να θάβουν
   στη στεριά όσους πέθαναν στη θάλασσα» (στ. 1065-1066).
3. **Γιατί δουλεύει.** Ο Θεοκλύμενος είναι ξένος, δεν ξέρει τα ελληνικά έθιμα,
   και δεν μπορεί να ελέγξει αν είναι αλήθεια. Η Ελένη χρησιμοποιεί την
   **άγνοιά** του.
4. **Το συμπέρασμα.** Το έθιμο είναι **επινοημένο**. Η Ελένη δεν νικά με όπλα
   αλλά με **λόγο**, όπως ο Οδυσσέας στα έπη: βλέπει το πρόβλημα πριν
   συμβεί και το λύνει με μια ιστορία που ο αντίπαλος δεν μπορεί να ελέγξει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο κομμάτι του σχεδίου λύνει ποιο πρόβλημα;*

> **Πρόσεχε**
>
> Πρόσεξε ποιος σκέφτεται το σχέδιο: **η Ελένη**, όχι ο Μενέλαος. Ο πολεμιστής
> προτείνει βία· η γυναίκα βρίσκει τη λύση με τον λόγο. Οι δυναμικές, έξυπνες
> γυναίκες είναι από τα γνωρίσματα του Ευριπίδη, και η Ελένη το λέει η ίδια με
> ειρωνεία: «μήπως και μια γυναίκα πει κάτι σοφό».

> **Θυμήσου**
>
> - Ο υπηρέτης: «**ο καλύτερος μάντης είναι η κρίση και η σωστή σκέψη**» (757).
> - **Θεονόη**: οι θεοί διαφωνούν (Ήρα υπέρ, Αφροδίτη κατά)· «**η απόφαση είναι
>   σε μένα**».
> - Ικεσία της **Ελένης** (δίκαιο, πατέρας, ευσέβεια) · ρήση του **Μενελάου**
>   (περηφάνια, απειλή αυτοκτονίας).
> - Η Θεονόη: «**ναός της δικαιοσύνης** μέσα στη φύση μου» · σωπαίνει.
> - **Σχέδιο της Ελένης**: ψεύτικος θάνατος · πένθος · ταφή στη θάλασσα με
>   πλοίο · επινοημένο ελληνικό έθιμο.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο γέρος υπηρέτης λέει ότι τα λόγια των μάντεων είναι «γεμάτα ψέματα»;
   - Ο Κάλχας και ο Έλενος δεν είπαν ότι πολεμούσαν για ένα σύννεφο
   - Η Θεονόη τού είπε ψέματα για τον Μενέλαο
   - Ένας μάντης είχε προβλέψει ότι θα πνιγεί ο Μενέλαος
   - Οι Αιγύπτιοι μάντεις τού ζήτησαν πολλά χρήματα
2. Τι λέει η Θεονόη ότι γίνεται ανάμεσα στους θεούς για τον Μενέλαο;
   - Όλοι οι θεοί συμφωνούν να τον σώσουν
   - Η Ήρα θέλει να τον σώσει, η Αφροδίτη να τον καταστρέψει
   - Η Αφροδίτη θέλει να τον σώσει, η Ήρα να τον καταστρέψει
   - Ο Δίας έχει ήδη αποφασίσει να πεθάνει στην Αίγυπτο
3. Ποιο είναι το δίλημμα της Θεονόης;
   - Να παντρευτεί κι εκείνη ή να μείνει για πάντα παρθένα στο παλάτι
   - Να πει την αλήθεια στον αδελφό της ή να σώσει τον Μενέλαο
   - Να ακολουθήσει την Ήρα ή τον Δία στη συνέλευση των θεών
   - Να φύγει με την Ελένη ή να μείνει στην Αίγυπτο
4. Ποιο επιχείρημα χρησιμοποιεί η Ελένη στην ικεσία της προς τη Θεονόη;
   - Ότι θα σκοτώσει τον Θεοκλύμενο αν δεν τη βοηθήσει
   - Ότι η Αφροδίτη θα την τιμωρήσει αν μιλήσει
   - Ότι ο δίκαιος Πρωτέας θα την επέστρεφε στον άντρα της
   - Ότι ο Μενέλαος θα της χαρίσει πολλά πλούτη όταν φτάσουν στη Σπάρτη
5. Σε τι διαφέρει η ρήση του Μενελάου από την ικεσία της Ελένης;
   - Ο Μενέλαος γονατίζει και κλαίει πιο πολύ από την Ελένη
   - Ο Μενέλαος αρνείται να γονατίσει και απειλεί να πεθάνουν στον τάφο
   - Ο Μενέλαος ζητά από τη Θεονόη να έρθει μαζί τους στη Σπάρτη
   - Ο Μενέλαος κατηγορεί την Ελένη ότι τον πρόδωσε
6. Η Θεονόη λέει: «Μέσα στη φύση μου υπάρχει ένας μεγάλος ναός της δικαιοσύνης». Τι εννοεί;
   - Ότι θα χτίσει έναν μεγάλο ναό στη Δίκη αν σωθεί ο Μενέλαος
   - Ότι ο πατέρας της την έκανε ιέρεια ενός ναού
   - Ότι το δίκαιο είναι μέσα της κάτι ιερό, που δεν το παραβαίνει
   - Ότι θα υπακούσει χωρίς αντίρρηση σε ό,τι της πει ο αδελφός της
7. Ποιο είναι το κέντρο του σχεδίου που προτείνει η Ελένη;
   - Να σκοτώσει ο Μενέλαος τον βασιλιά, κρυμμένος μέσα στο ίδιο το παλάτι
   - Να κλέψουν ένα άρμα και να φύγουν από την ξηρά
   - Να ζητήσουν από τη Θεονόη να τους φυγαδεύσει
   - Να «πεθάνει» ο Μενέλαος στα λόγια και να «θαφτεί» στη θάλασσα
8. Γιατί η Ελένη επινοεί ότι στην Ελλάδα όσοι πεθαίνουν στη θάλασσα δεν θάβονται στη στεριά;
   - Για να χρειαστεί οπωσδήποτε πλοίο για την ταφή
   - Για να τιμήσει τον Ποσειδώνα, που έσωσε τον Μενέλαο
   - Γιατί αυτό ήταν πράγματι το ελληνικό έθιμο της εποχής
   - Για να μη δει κανείς ότι ο τάφος είναι άδειος

## Ασκήσεις

1. Ποιος από τους δύο συζύγους σκέφτεται το σχέδιο της φυγής, και ποιο είναι το πρόσχημα;
2. Η Θεονόη θα μπορούσε απλώς να πει την αλήθεια στον αδελφό της. Εξήγησε γιατί αποφασίζει να σωπάσει.
3. Ο Μενέλαος αρχίζει τη ρήση του έτσι: «Εγώ δεν θα τολμούσα ούτε να πέσω στα γόνατά σου ούτε να βρέξω με δάκρυα τα μάτια μου· θα ντρόπιαζα την Τροία» (στ. 947-949, μετάφραση δική μας). Πώς δείχνει αυτό το απόσπασμα τον χαρακτήρα του Μενελάου, σε σύγκριση με την Ελένη;
4. Η Θεονόη εξαπατά τον αδελφό της σωπαίνοντας, και η Ελένη σχεδιάζει να του πει ψέματα. Είναι δικαιολογημένη η απάτη σε αυτή την περίπτωση; Στήριξε την απάντησή σου στο κείμενο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/theonoe
