# Το τέχνασμα

> Μια ψεύτικη κηδεία για να φύγουν: η εξυπνάδα ως όπλο (1286-1424).

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/the-trick

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι πώς η Ελένη και ο Μενέλαος εφαρμόζουν το σχέδιο μπροστά στον Θεοκλύμενο.
- Να αναγνωρίζεις τους δίσημους λόγους (λόγια με διπλό νόημα) και να εξηγείς τι ακούει κάθε πρόσωπο.
- Να εξηγείς πώς η άγνοια του βασιλιά για τα ελληνικά έθιμα γίνεται όπλο.
- Να κρίνεις την επινοητικότητα της Ελένης ως ηρωικό γνώρισμα.

## Ο βασιλιάς γυρίζει από το κυνήγι

Επιτέλους εμφανίζεται ο **Θεοκλύμενος**, με υπηρέτες που κουβαλούν σκυλιά και
δίχτυα. Χαιρετά τον τάφο του πατέρα του, και μαθαίνει ότι ένας Έλληνας
βρίσκεται στη χώρα. Ετοιμάζεται να τον κυνηγήσει, και τότε βλέπει την Ελένη:
**μαύρα ρούχα, κομμένα μαλλιά, μάγουλα βρεγμένα με δάκρυα**. Αρχίζει το **Γ΄
επεισόδιο** (στ. 1165-1300 του αρχαίου κειμένου· 1286-1424 στο σχολικό
βιβλίο).

Η Ελένη παίζει τον ρόλο της χήρας. Τον αποκαλεί για πρώτη φορά «αφέντη»
(στ. 1193) και του λέει την «είδηση»:

> ΕΛΕΝΗ: Ο Μενέλαος — αλίμονο, πώς να το πω; — μου πέθανε.
>
> ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Δεν χαίρομαι με τα λόγια σου· όμως με βολεύουν.
>
> (στ. 1196-1197, μετάφραση δική μας)

## Δίσημοι λόγοι

Ο Θεοκλύμενος ρωτά ποιος έφερε την είδηση, και η Ελένη δείχνει τον
«ναυαγό» που κάθεται στον τάφο: είναι ο ίδιος ο Μενέλαος. Από εδώ και πέρα
σχεδόν κάθε στίχος της Ελένης έχει **δύο νοήματα**: ένα για τον βασιλιά, κι
ένα άλλο, αληθινό, για τον Μενέλαο και το κοινό. Αυτά λέγονται **δίσημοι
λόγοι**.

> ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Και πώς αυτός δεν χάθηκε, αφού ήταν στο ίδιο πλοίο;
>
> ΕΛΕΝΗ: Κάποτε οι χειρότεροι είναι πιο τυχεροί από τους καλούς.
>
> (στ. 1212-1213, μετάφραση δική μας)

Ο βασιλιάς ακούει μια γενική σοφία για την τύχη. Το κοινό ακούει την Ελένη να
πειράζει τον άντρα της που κάθεται δίπλα. Λίγο αργότερα, όταν ο βασιλιάς
λέει ότι έκοψε τα μαλλιά της για τον νεκρό, η Ελένη απαντά:

> «Μου είναι αγαπημένος, όποιος κι αν είναι — εδώ που βρίσκεται.» (στ. 1225,
> μετάφραση δική μας)

> φίλος γάρ ἐστιν, ὅς ποτʼ ἐστίν, ἐνθάδʼ ὤν.

Για τον Θεοκλύμενο: «όπου κι αν βρίσκεται τώρα ο νεκρός». Για εμάς: ο
Μενέλαος είναι κυριολεκτικά **εδώ**.

### Παράδειγμα 1: Τι ακούει ο καθένας όταν ο Μενέλαος λέει στην Ελένη «τον άντρα που είναι εδώ πρέπει να αγαπάς»;

1. **Τα λόγια.** Ο «ναυαγός» συμβουλεύει την Ελένη, μπροστά στον βασιλιά: «Τον
   άντρα που είναι εδώ πρέπει να τον αγαπάς, κι αυτόν που δεν υπάρχει πια να
   τον αφήνεις» (στ. 1288-1289, μετάφραση δική μας).
2. **Τι ακούει ο Θεοκλύμενος.** Ο «άντρας που είναι εδώ» είναι ο ίδιος, ο
   καινούργιος σύζυγος· «αυτός που δεν υπάρχει» είναι ο νεκρός Μενέλαος. Ο
   ξένος φαίνεται να υποστηρίζει τον γάμο.
3. **Τι ακούν η Ελένη και το κοινό.** Ο «άντρας που είναι εδώ» είναι ο
   Μενέλαος, που στέκεται μπροστά της. Του λέει, κρυφά, ότι πρέπει να μείνει
   πιστή σε αυτόν.
4. **Το συμπέρασμα.** Η ίδια φράση είναι **αλήθεια** για όσους ξέρουν και **ψέμα**
   για όποιον δεν ξέρει. Ο Μενέλαος δεν λέει τίποτα ψεύτικο, και όμως ξεγελά.
   Αυτή είναι η τέχνη των δίσημων λόγων, και η πιο καθαρή μορφή της **τραγικής
   ειρωνείας** στο έργο.

## Το επινοημένο έθιμο

Ύστερα η Ελένη ζητά χάρη: να θάψει τον άντρα της. «Πώς θάβεις κάποιον που
λείπει; Θα θάψεις μια σκιά;» απορεί ο βασιλιάς. Και η Ελένη εφαρμόζει το
σχέδιο:

> ΕΛΕΝΗ: Δεν θάβουμε έτσι τους ναυτικούς που χάθηκαν.
>
> ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Πώς τότε; Είμαι πίσω στα έθιμα των Ελλήνων.
>
> ΕΛΕΝΗ: Ό,τι χρειάζονται οι νεκροί, το βγάζουμε στο πέλαγος.
>
> (στ. 1245-1247, μετάφραση δική μας)

Ο βασιλιάς στρέφεται στον ξένο, που ξέρει «καλύτερα», και ο Μενέλαος ζητά
όσα χρειάζεται για τη φυγή, με τη μορφή ταφικών δώρων:

| Τι ζητά ο Μενέλαος (στ. 1255-1269)                             | Τι θα του χρησιμεύσει                                          |
| -------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| ένα ζώο για θυσία αίματος (θα είναι ταύρος)                    | τα όπλα θα ματώσουν «για τον νεκρό» χωρίς να υποψιαστεί κανείς |
| **χάλκινα όπλα**, «γιατί αγαπούσε το δόρυ»                     | ο Μενέλαος θα είναι **οπλισμένος**                             |
| ένα πλοίο με κωπηλάτες                                         | το μέσο της φυγής                                              |
| να πάει το πλοίο τόσο μακριά που η στεριά μόλις να φαίνεται    | να βρεθούν έξω, πριν καταλάβει κανείς                          |
| να είναι η Ελένη στο πλοίο, γιατί είναι «δουλειά της γυναίκας» | η Ελένη θα φύγει μαζί του                                      |

Ο Θεοκλύμενος τα δίνει όλα, και μάλιστα υπόσχεται στον «ξένο» ρούχα και τροφή
για τον γυρισμό του. Και ενώ η Ελένη ετοιμάζεται να «παραδοθεί» στον γάμο, του
λέει κάτι που είναι αλήθεια μόνο με τον δικό της τρόπο:

> «Ο άντρας μου ποτέ δεν θα έχει παράπονο από μένα· κι εσύ, αφού θα είσαι
> κοντά, θα το μάθεις.» (στ. 1294-1295, μετάφραση δική μας)

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ψέμα ή διπλό νόημα;*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Θεοκλύμενος **δεν είναι ανόητος**. Ρωτά πολλά και λογικά ερωτήματα: πώς
> σώθηκε ο ξένος, πού είναι το πλοίο του, πώς γίνεται ταφή χωρίς νεκρό. Τον
> νικά κάτι άλλο: θέλει τόσο πολύ τον γάμο ώστε θέλει να πιστέψει, και δεν
> ξέρει τα έθιμα των Ελλήνων. Η Ελένη χτυπά ακριβώς εκεί. Το έργο τον λέει
> «βάρβαρο», δηλαδή ξένο που δεν μιλά ελληνικά, και εκμεταλλεύεται τη διαφορά.

> **Κλειδί**
>
> Στο Γ΄ επεισόδιο νικά η **επινοητικότητα**. Η Ελένη δεν έχει όπλα· έχει
> **λόγο**. Λέει λίγα καθαρά ψέματα και πολλές αλήθειες με **διπλό νόημα**, και
> αφήνει τον ίδιο τον βασιλιά να της δώσει πλοίο, όπλα και άντρες. Η ηρωίδα που
> ο κόσμος θεωρούσε αιτία του πολέμου σώζει τον άντρα της με την εξυπνάδα της,
> όπως ο Οδυσσέας με τον Κύκλωπα. Και το κοινό, που ξέρει την αλήθεια, απολαμβάνει
> κάθε στίχο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Γ΄ επεισόδιο**: επιστροφή του **Θεοκλύμενου**· η Ελένη σε **πένθος**.
> - **Δίσημοι λόγοι**: «όποιος κι αν είναι, εδώ που βρίσκεται» (1225)· «τον άντρα
>   που είναι εδώ να αγαπάς» (1288-1289)· «ο άντρας μου δεν θα έχει παράπονο»
>   (1294).
> - **Επινοημένο έθιμο**: ταφή στη θάλασσα· ο βασιλιάς «πίσω στα έθιμα των
>   Ελλήνων».
> - Ο Μενέλαος ζητά **ταύρο, όπλα, πλοίο με κωπηλάτες**, και την Ελένη μαζί.
> - **Τραγική ειρωνεία**: το κοινό ξέρει, ο βασιλιάς όχι.

## Ερωτήσεις

1. Πώς βρίσκει ο Θεοκλύμενος την Ελένη όταν γυρίζει από το κυνήγι;
   - Με νυφικά ρούχα, έτοιμη για τον γάμο
   - Με μαύρα ρούχα και κομμένα μαλλιά, σαν χήρα
   - Κρυμμένη στη σπηλιά μαζί με τους συντρόφους
   - Στο πλοίο, έτοιμη να σαλπάρει με τον Μενέλαο
2. Τι είναι οι δίσημοι λόγοι;
   - Λόγια που λέγονται δύο φορές, για να τα ακούσει καλά ο βασιλιάς
   - Διάλογοι όπου μιλούν δύο πρόσωπα ταυτόχρονα
   - Λόγια με ένα νόημα για τον βασιλιά και άλλο για όσους ξέρουν
   - Λόγια σε δύο γλώσσες, ελληνικά και αιγυπτιακά
3. Ποιος παριστάνει τον μάρτυρα που είδε τον Μενέλαο να πνίγεται;
   - Ο ίδιος ο Μενέλαος, ως ναυαγός σύντροφος
   - Ο γέρος υπηρέτης του Μενελάου
   - Ο Τεύκρος, που γύρισε από την Κύπρο
   - Η Θεονόη, με τη δύναμη της μαντείας της
4. «Είμαι πίσω στα έθιμα των Ελλήνων», λέει ο Θεοκλύμενος. Γιατί αυτό βοηθά το σχέδιο;
   - Γιατί θα ζητήσει από τη Θεονόη να του εξηγήσει τα έθιμα
   - Γιατί δεν μπορεί να ελέγξει αν το έθιμο της ταφής είναι αληθινό
   - Γιατί θα αφήσει την Ελένη να γυρίσει στη Σπάρτη για την ταφή
   - Γιατί δεν καταλαβαίνει ελληνικά και δεν ακούει τι λένε
5. Ποιο από αυτά ΔΕΝ ζητά ο Μενέλαος για την «ταφή»;
   - Ένα ζώο για θυσία αίματος
   - Χάλκινα όπλα για τον νεκρό
   - Πλοίο με κωπηλάτες
   - Τη Θεονόη να τελέσει την ταφή
6. Η Ελένη λέει στον βασιλιά: «Ο άντρας μου ποτέ δεν θα έχει παράπονο από μένα». Ποιος καταλαβαίνει το αληθινό νόημα;
   - Μόνο ο Θεοκλύμενος, που νομίζει ότι η Ελένη μιλά για τον ίδιο
   - Κανείς, ούτε ο Μενέλαος ούτε το κοινό
   - Ο Μενέλαος και το κοινό, που ξέρουν ότι εννοεί τον Μενέλαο
   - Μόνο η Θεονόη, που τα ξέρει όλα
7. Με ποιο «όπλο» νικά κυρίως η Ελένη στο Γ΄ επεισόδιο;
   - Με το ξίφος του Μενελάου
   - Με τη βοήθεια της Ήρας, που τυφλώνει τον βασιλιά για να μη δει την αλήθεια
   - Με τον λόγο: λίγα ψέματα και πολλά λόγια με διπλό νόημα
   - Με τη μαντική δύναμη της Θεονόης

## Ασκήσεις

1. Πού λέει η Ελένη ότι «θάβουν» οι Έλληνες όσους πέθαναν στη θάλασσα;
2. Ο Θεοκλύμενος είναι καχύποπτος με τους Έλληνες, κι όμως πιστεύει την Ελένη. Εξήγησε γιατί.
3. Ο Θεοκλύμενος ρωτά: «Δεν μπορείς να τα κάνεις αυτά χωρίς εκείνη;» και ο Μενέλαος απαντά: «Αυτή είναι δουλειά της μητέρας, της γυναίκας ή των παιδιών» (στ. 1274-1275, μετάφραση δική μας). Γιατί είναι κρίσιμος αυτός ο διάλογος για το σχέδιο, και πώς τον κερδίζει ο Μενέλαος;
4. Στα ομηρικά έπη ο ήρωας νικά κυρίως με τη δύναμη και τα όπλα. Στο Γ΄ επεισόδιο νικά η Ελένη με τον λόγο. Είναι η επινοητικότητα κι αυτή ηρωισμός; Σύγκρινε με τον Μενέλαο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/the-trick
