# Τα στάσιμα: ο Χορός και ο πόλεμος

> Το τραγούδι για τη ματαιότητα ενός πολέμου για ένα είδωλο (1220-1285, 1425-1499).

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/stasima

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το περιεχόμενο του Α΄ και του Β΄ στάσιμου της Ελένης.
- Να εξηγείς πώς το Α΄ στάσιμο μιλά για τη ματαιότητα του πολέμου και να το συνδέεις με την Αθήνα του 412 π.Χ.
- Να εξηγείς τη θέση του Χορού για τους θεούς και την αλήθεια («τι είναι θεός;»).
- Να συζητάς γιατί το Β΄ στάσιμο μοιάζει χαλαρά δεμένο με την πλοκή.

## Όταν η σκηνή αδειάζει

Η Ελένη μπήκε στο παλάτι να κόψει τα μαλλιά της και να φορέσει μαύρα, για το
«πένθος». Ο Μενέλαος κάθεται κρυμμένος δίπλα στον τάφο. Στην ορχήστρα μένει
μόνος ο **Χορός** και τραγουδά. Αυτό είναι το **Α΄ στάσιμο** (στ. 1107-1164 του
αρχαίου κειμένου· 1220-1285 στο σχολικό βιβλίο).

Τα στάσιμα σταματούν για λίγο την πλοκή. Δίνουν χρόνο στους υποκριτές να
αλλάξουν προσωπείο και ρούχα, αλλά κυρίως δίνουν στο κοινό χρόνο να
**σκεφτεί** όσα είδε. Τραγουδιούνται σε ζευγάρια: **στροφή** και
**αντιστροφή**, με ίδιο μέτρο και ίδια κίνηση του χορού.

## Το Α΄ στάσιμο: ένα αηδόνι για την Τροία

Ο Χορός καλεί το **αηδόνι**, το πουλί που κατά τον μύθο θρηνεί αιώνια, να τον
βοηθήσει να τραγουδήσει τους πόνους της Ελένης και των γυναικών της Τροίας.
Και θυμάται, σε τέσσερις εικόνες:

1. τον Πάρη που έπλευσε στη Σπάρτη, σταλμένος από την Αφροδίτη·
2. τους Αχαιούς που πέθαναν από δόρατα και πέτρες, και τις γυναίκες τους που
   έκοψαν τα μαλλιά τους στο πένθος· τα σπίτια έμειναν χωρίς νύφες·
3. τον **Ναύπλιο**, που άναψε ψεύτικη φωτιά στα βράχια του **Καφηρέα** στην
   Εύβοια και έριξε εκεί τα ελληνικά πλοία που γύριζαν από την Τροία·
4. τον Μενέλαο, που έφερνε με τα πλοία του ένα «έπαθλο που δεν ήταν έπαθλο
   αλλά έριδα», «**το ιερό είδωλο της Ήρας**» (στ. 1134-1136).

## «Τι είναι θεός;»

Στη δεύτερη στροφή ο Χορός σταματά να αφηγείται και **ρωτά**:

> «Τι είναι θεός, ή τι δεν είναι θεός, ή τι είναι ανάμεσα; Ποιος θνητός
> λέει ότι έψαξε και βρήκε την πιο μακρινή άκρη, όταν βλέπει τα έργα των θεών
> να πηδούν εδώ κι εκεί και πάλι πίσω, με απρόσμενες και αντίθετες τύχες;»
> (στ. 1137-1143, μετάφραση δική μας)

Και καταλήγει: η Ελένη, κόρη του Δία, ακούστηκε σε όλη την Ελλάδα «προδότισσα,
άπιστη, άδικη, άθεη». «Δεν ξέρω πια τι είναι **σίγουρο** για τους
ανθρώπους· μόνο τον λόγο των θεών βρήκα αληθινό» (στ. 1147-1150). Ο Χορός
ζει μέσα στο «είναι–φαίνεσθαι»: αν όλη η Ελλάδα έκανε λάθος για την Ελένη, σε
τι μπορείς να εμπιστευτείς;

## «Ανόητοι όσοι…»

Η τελευταία αντιστροφή είναι από τους πιο γνωστούς στίχους κατά του πολέμου
στην αρχαία ποίηση:

> «Ανόητοι όσοι αποκτάτε τη δόξα με τον πόλεμο και με τις λόγχες του
> δυνατού δόρατος, και ζητάτε άμυαλα να τελειώσετε έτσι τους πόνους των
> θνητών. Γιατί αν ο αγώνας του αίματος θα κρίνει, ποτέ η έριδα δεν θα
> λείψει από τις πόλεις των ανθρώπων. \[…] Και μπορούσε να λυθεί με λόγια η
> έριδα για σένα, Ελένη.» (στ. 1151-1160, μετάφραση δική μας)

> ἄφρονες ὅσοι τὰς ἀρετὰς πολέμῳ / λόγχαισί τʼ ἀλκαίου δορὸς / κτᾶσθε
> (στ. 1151-1153)

> **ἀρετή**
>
> Στα αρχαία η **ἀρετή** δεν σημαίνει μόνο «καλοσύνη». Σημαίνει και ανδρεία,
> αξία, δόξα του γενναίου. Γι' αυτό εδώ τη μεταφράζουμε «δόξα».

### Παράδειγμα 1: Γιατί το «ανόητοι όσοι…» θα ακουγόταν δυνατά στην Αθήνα του 412 π.Χ.;

1. **Τι λέει ο Χορός.** Ο πόλεμος δεν λύνει τις διαφορές· γεννά καινούργιες. Αν
   το αίμα είναι ο κριτής, η έριδα δεν τελειώνει ποτέ. Ο Τρωικός πόλεμος
   μπορούσε να αποφευχθεί «με λόγια», με διαπραγμάτευση.
2. **Πού δένει με το έργο.** Στην Ελένη ο πόλεμος ήταν διπλά μάταιος: έγινε για
   ένα είδωλο. Ο Χορός βγάζει από τον μύθο ένα γενικό συμπέρασμα.
3. **Τι είχε ζήσει το κοινό.** Η Αθήνα πολεμούσε τη Σπάρτη σχεδόν είκοσι
   χρόνια (ο Πελοποννησιακός πόλεμος άρχισε το 431 π.Χ.), και το 413 π.Χ. είχε
   χάσει στόλο και χιλιάδες άντρες στη Σικελία. Πολλοί θεατές είχαν νεκρούς.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο Ευριπίδης δεν κάνει πολιτικό λόγο· ο Χορός μιλά για την
   Τροία. Αλλά ένας στίχος για «πόλεις που δεν παύουν να ερίζουν» ακουγόταν στο
   θέατρο του Διονύσου, μέσα σε πόλεμο, με όλο του το βάρος. Αυτή είναι η δύναμη
   του μύθου: μιλά για το παρόν χωρίς να το ονομάζει.

## Το Β΄ στάσιμο: η Μητέρα των θεών

Το Β΄ στάσιμο (στ. 1301-1368· 1425-1499 στο σχολικό βιβλίο) έρχεται μετά τη
σκηνή όπου η Ελένη ξεγελά τον βασιλιά, και μοιάζει να μιλά για κάτι εντελώς
άλλο. Ο Χορός διηγείται τον μύθο της **Μητέρας των θεών**, που εδώ ταυτίζεται
με τη **Δήμητρα**:

- Η κόρη της (η Περσεφόνη, που δεν ονομάζεται) αρπάχτηκε. Η μητέρα την έψαχνε
  σε δάση, ποτάμια και θάλασσα, πάνω σε άρμα με θηρία.
- Από τη λύπη της **σταμάτησε να βλασταίνει η γη**: τα χωράφια έμειναν
  άκαρπα, τα κοπάδια πεινούσαν, οι άνθρωποι πέθαιναν, και οι θεοί έμειναν
  χωρίς θυσίες.
- Ο Δίας έστειλε τις **Χάριτες** και τις **Μούσες** να την παρηγορήσουν με
  χορούς. Η **Αφροδίτη** έπιασε χάλκινα κύμβαλα και τύμπανο, και η θεά **γέλασε**
  και πήρε στα χέρια της τον αυλό.
- Στο τέλος ο Χορός απευθύνεται σε κάποια «κόρη» (κατά πάσα πιθανότητα την
  Ελένη) που δεν τίμησε τις τελετές της θεάς και «καμάρωνε μόνο για την
  ομορφιά της».

Το κείμενο της τελευταίας αντιστροφής έχει φτάσει σε εμάς **φθαρμένο**, και οι
φιλόλογοι διαφωνούν τι ακριβώς λέει και γιατί μπαίνει εδώ. Μια εξήγηση: όπως η
Δήμητρα ξαναβρήκε την κόρη της, έτσι και η Ελένη, χαμένη τόσα χρόνια, θα
γυρίσει. Μια άλλη: ο Ευριπίδης χαλαρώνει τον δεσμό των τραγουδιών με την
πλοκή. Ο **Αριστοτέλης** στην **Ποιητική** (κεφ. 18) γράφει ότι ο Χορός πρέπει
να είναι «ένας από τους υποκριτές», μέρος του όλου, «όχι όπως στον Ευριπίδη
αλλά όπως στον Σοφοκλή».

*Η Δήμητρα και η Περσεφόνη σε αναθηματικό ανάγλυφο του 470-450 π.Χ., στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ελευσίνας. Στην Ελευσίνα οι δύο θεές τιμούνταν μαζί. Στο Β΄ στάσιμο ο Χορός τραγουδά τη μητέρα που ψάχνει την κόρη της· εδώ οι δύο θεές είναι μαζί.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Α΄ ή Β΄ στάσιμο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Μην πεις ότι ο Χορός είναι **κατά των θεών**. Ο Χορός λέει ότι οι άνθρωποι
> **δεν μπορούν να καταλάβουν** τα έργα των θεών, και ότι οι **άνθρωποι**
> διαλέγουν ανόητα τον πόλεμο. Στο ίδιο τραγούδι λέει ότι βρήκε αληθινό «τον
> λόγο των θεών». Η κριτική του πέφτει στη γνώμη των ανθρώπων και στη βία, όχι
> στην ευσέβεια.

> **Κλειδί**
>
> Το **Α΄ στάσιμο** είναι ο θρήνος του έργου για τον πόλεμο: για ένα είδωλο
> χάθηκαν Τρώες και Έλληνες, και η αλήθεια δεν φάνηκε σε κανέναν. Το
> συμπέρασμα του Χορού είναι διαχρονικό: **ο πόλεμος δεν τελειώνει την έριδα**,
> και οι διαφορές μπορούν να λυθούν **με λόγια**. Το **Β΄ στάσιμο**, με τη
> Δήμητρα που χάνει και ξαναβρίσκει την κόρη της, είναι πιο αινιγματικό, και
> δείχνει πώς ο Ευριπίδης χαλαρώνει τον δεσμό του Χορού με την πλοκή.

> **Θυμήσου**
>
> - **Στάσιμο**: τραγούδι του Χορού σε **στροφές και αντιστροφές**· σταματά
>   την πλοκή για σκέψη.
> - **Α΄ στάσιμο** (1107-1164): αηδόνι · Πάρις · νεκροί Αχαιοί · Ναύπλιος ·
>   «το ιερό είδωλο της Ήρας» · «τι είναι θεός;» · «**ανόητοι όσοι** αποκτάτε
>   δόξα με τον πόλεμο».
> - Το κοινό του 412 π.Χ.: Πελοποννησιακός πόλεμος, **Σικελική καταστροφή**.
> - **Β΄ στάσιμο** (1301-1368): η **Μητέρα των θεών / Δήμητρα** ψάχνει την κόρη
>   της· η γη στερεύει· η θεά γελά ξανά. Κείμενο φθαρμένο, σύνδεση με την πλοκή
>   αμφίβολη.

## Ερωτήσεις

1. Τι προσφέρει ένα στάσιμο στην παράσταση;
   - Παύση στην πλοκή, για να σκεφτεί το κοινό όσα είδε
   - Τη λύση της πλοκής από έναν θεό που εμφανίζεται
   - Πληροφορίες για όσα έγιναν πριν αρχίσει το έργο
   - Τη διήγηση μιας μάχης που έγινε έξω από τη σκηνή
2. Γιατί ο Χορός καλεί το αηδόνι στην αρχή του Α΄ στάσιμου;
   - Για να του φέρει νέα από τη Σπάρτη
   - Είναι το πουλί του θρήνου, και θέλει να θρηνήσουν μαζί
   - Επειδή το αηδόνι οδηγεί τα πλοία στη θάλασσα
   - Για να προειδοποιήσει την Ελένη ότι έρχεται ο βασιλιάς από το κυνήγι
3. Ποιος ήταν ο Ναύπλιος, που αναφέρει ο Χορός;
   - Ο κυβερνήτης του πλοίου του Μενελάου
   - Ένας μάντης των Τρώων, όπως ο Έλενος
   - Αυτός που με ψεύτικη φωτιά έριξε τα πλοία στα βράχια
   - Ο βασιλιάς που φιλοξένησε τον Πάρη όταν ήρθε στη Σπάρτη
4. Τι εννοεί ο Χορός με το «τι είναι θεός, ή τι δεν είναι θεός, ή τι είναι ανάμεσα;»
   - Ότι οι θεοί δεν υπάρχουν καθόλου, και όλος ο μύθος είναι ψέμα
   - Ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να καταλάβουν τα έργα των θεών
   - Ότι η Ελένη είναι θεά και όχι θνητή γυναίκα
   - Ότι η Θεονόη ξέρει περισσότερα από τους θεούς
5. Σύμφωνα με τον Χορό, πώς μπορούσε να λυθεί η έριδα για την Ελένη;
   - Με μονομαχία ανάμεσα στον Μενέλαο και τον Πάρη
   - Με θυσία στην Ήρα και στην Αφροδίτη
   - Με τη νίκη του πιο δυνατού στρατού
   - Με λόγια, χωρίς πόλεμο
6. Ποιο γεγονός έκανε το κοινό του 412 π.Χ. να ακούει με ιδιαίτερο βάρος το «ανόητοι όσοι αποκτάτε δόξα με τον πόλεμο»;
   - Η πρόσφατη καταστροφή του αθηναϊκού στρατού στη Σικελία
   - Η νίκη των Αθηναίων στη Σαλαμίνα το προηγούμενο έτος
   - Η ειρήνη που είχαν μόλις υπογράψει με τη Σπάρτη
   - Ο θάνατος του Ευριπίδη στη Μακεδονία
7. Ποιο είναι το θέμα του Β΄ στάσιμου;
   - Η φυγή του πλοίου με δελφίνια γύρω του
   - Ο θρήνος για τους νεκρούς Αχαιούς που έπεσαν στον πόλεμο της Τροίας
   - Η Μητέρα των θεών που ψάχνει την κόρη της που αρπάχτηκε
   - Ο έπαινος της Θεονόης για τη δικαιοσύνη της
8. Τι κατηγορούσε ο Αριστοτέλης στον Χορό του Ευριπίδη, σε σύγκριση με του Σοφοκλή;
   - Ότι τραγουδούσε σε πολύ δύσκολα μέτρα
   - Ότι δεν ήταν δεμένος τόσο στενά με την πλοκή
   - Ότι είχε περισσότερα μέλη από όσα επιτρεπόταν
   - Ότι μιλούσε μόνο ο κορυφαίος και όχι όλος ο Χορός

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζει ο Χορός στο Α΄ στάσιμο αυτό που έφερνε ο Μενέλαος από την Τροία;
2. Ο Χορός λέει ότι η Ελένη ακούστηκε στην Ελλάδα «προδότισσα, άπιστη, άδικη, άθεη» και ότι «δεν ξέρει πια τι είναι σίγουρο για τους ανθρώπους». Εξήγησε πώς συνδέονται οι δύο φράσεις.
3. Ο Χορός τραγουδά: «Πολλοί Αχαιοί, που ξεψύχησαν από το δόρυ και από τα χτυπήματα των πετρών, έχουν τον δύστυχο Άδη· οι γυναίκες τους έκοψαν τα μαλλιά τους, και τα σπίτια έμειναν χωρίς νύφες» (στ. 1122-1126, μετάφραση δική μας). Από ποια ματιά βλέπει εδώ ο Χορός τον πόλεμο, και γιατί ταιριάζει σε αυτόν τον Χορό;
4. Ο Χορός λέει ότι η έριδα για την Ελένη «μπορούσε να λυθεί με λόγια». Είναι ρεαλιστική αυτή η άποψη για τον Τρωικό πόλεμο, όπως τον ξέρουμε από τον μύθο; Δώσε επιχειρήματα και για τις δύο πλευρές.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/stasima
