# Οι σοφιστές

> Ο άνθρωπος μέτρο των πάντων: Πρωταγόρας και η τέχνη του λόγου.

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/sophists

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ποιοι ήταν οι σοφιστές, τι δίδασκαν και γιατί τους χρειαζόταν η δημοκρατική Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ.
- Να ερμηνεύεις τη φράση του Πρωταγόρα «ο άνθρωπος είναι μέτρο όλων των πραγμάτων».
- Να ξεχωρίζεις ό,τι ισχύει «από τη φύση» από ό,τι ισχύει «από τον νόμο», με αφορμή τον Αντιφώντα.
- Να αξιολογείς τη συμβολή και την κριτική των σοφιστών, χωρίς να ταυτίζεις τη λέξη με τη σημερινή «σοφιστεία».

## Δάσκαλοι για μια πόλη που ψηφίζει

Στην Αθήνα του **5ου αιώνα π.Χ.** κάθε πολίτης μπορούσε να μιλήσει στην
**Εκκλησία του Δήμου**, και κάθε πολίτης μπορούσε να βρεθεί στο δικαστήριο,
όπου δεν υπήρχαν δικηγόροι: υπερασπιζόσουν μόνος σου. Όποιος ήξερε να
**μιλά πειστικά** είχε δύναμη. Αυτό το ήξεραν καλά οι **σοφιστές**:
περιοδεύοντες δάσκαλοι που πήγαιναν από πόλη σε πόλη και δίδασκαν, **με
αμοιβή**, την τέχνη του λόγου και την «πολιτική αρετή», δηλαδή πώς να
γίνεις ικανός πολίτης και ηγέτης.

Οι περισσότεροι δεν ήταν Αθηναίοι:

| Σοφιστής       | Από πού             | Γνωστός για                                                                                                           |
| -------------- | ------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Πρωταγόρας** | Άβδηρα              | «ο άνθρωπος μέτρο όλων»· ο Περικλής, κατά την παράδοση, του ανέθεσε τους νόμους της αποικίας των Θουρίων (444/3 π.Χ.) |
| **Γοργίας**    | Λεοντίνοι (Σικελία) | ήρθε στην Αθήνα ως πρέσβης το **427 π.Χ.** και μάγεψε την Εκκλησία με τον λόγο του                                    |
| **Πρόδικος**   | Κέα                 | η ακριβής διάκριση λέξεων που μοιάζουν· ο μύθος του Ηρακλή στο σταυροδρόμι                                            |
| **Ιππίας**     | Ήλιδα               | ήξερε, έλεγε, από αστρονομία ως ρυθμούς και γενεαλογίες                                                               |
| **Αντιφών**    | Αθήνα               | η αντίθεση **φύσης** και **νόμου**                                                                                    |

Ο Γοργίας έγραψε έναν λόγο για να «υπερασπιστεί» την ωραία Ελένη, και μέσα
του υπάρχει ο ύμνος του για τη δύναμη της γλώσσας: **«ο λόγος είναι μεγάλος
άρχοντας»**, που με το πιο μικρό και αόρατο σώμα κάνει τα πιο θεϊκά έργα:
σβήνει τον φόβο, διώχνει τη λύπη, γεννά τη χαρά (*Ελένης εγκώμιον* 8,
μετάφραση δική μας).

*Η Πνύκα, ο λόφος όπου συνεδρίαζε η Εκκλησία του Δήμου, με την Ακρόπολη στο βάθος. Εδώ οι Αθηναίοι άκουγαν τους ρήτορες και ψήφιζαν. Όποιος ήξερε να μιλά πειστικά σε αυτό το πλήθος μπορούσε να αλλάξει την απόφαση της πόλης, και γι' αυτό πολλοί πλήρωναν τους σοφιστές.*

## «Ο άνθρωπος είναι μέτρο όλων»

Η πιο γνωστή φράση των σοφιστών είναι η αρχή ενός βιβλίου του Πρωταγόρα:

> «Όλων των πραγμάτων μέτρο είναι ο άνθρωπος· αυτών που υπάρχουν, ότι
> υπάρχουν, κι αυτών που δεν υπάρχουν, ότι δεν υπάρχουν.»
>
> — Πρωταγόρας, DK 80B1, μετάφραση δική μας

### Παράδειγμα 1: Τι εννοεί ο Πρωταγόρας με το «μέτρο»;

1. **Το παράδειγμα του Πλάτωνα.** Στον διάλογο *Θεαίτητος* (152a-b), ο Σωκράτης
   εξηγεί τη φράση με ένα απλό παράδειγμα: φυσάει ο ίδιος άνεμος, κι ο ένας
   κρυώνει ενώ ο άλλος όχι.
2. **Ποιος έχει δίκιο;** Κανένας δεν κάνει λάθος. Για εκείνον που κρυώνει ο
   άνεμος **είναι** κρύος· για τον άλλον **δεν είναι**. Μέτρο είναι αυτός που
   αισθάνεται.
3. **Η γενίκευση.** Αν αυτό ισχύει για τον άνεμο, μήπως ισχύει και για το
   ωραίο, το δίκαιο, το καλό; Τότε **δεν υπάρχει μία αλήθεια για όλους**, και
   κάθε άνθρωπος ή κάθε πόλη ορίζει τη δική της. Αυτή η στάση λέγεται
   **σχετικισμός**.
4. **Το συμπέρασμα.** Η φράση βάζει τον **άνθρωπο** στο κέντρο της γνώσης, όχι
   τους θεούς ή τη φύση. Γι' αυτό την εκτιμούν πολλοί ως αρχή του ουμανισμού.
   Ανοίγει όμως και ένα δύσκολο ερώτημα, που θα απασχολήσει τον Σωκράτη: αν
   όλα είναι «όπως φαίνονται στον καθένα», με τι κριτήριο λέμε ότι ένας νόμος
   είναι άδικος;

Με την ίδια προσοχή στα όρια του ανθρώπου μίλησε ο Πρωταγόρας και για τους
θεούς: «Για τους θεούς δεν μπορώ να ξέρω ούτε ότι υπάρχουν ούτε ότι δεν
υπάρχουν· πολλά εμποδίζουν τη γνώση, και το θέμα είναι σκοτεινό και η ζωή
του ανθρώπου σύντομη» (DK 80B4, μετάφραση δική μας). Δεν λέει ότι δεν
υπάρχουν· λέει ότι ο ίδιος **δεν μπορεί να το ξέρει**. Η παράδοση λέει ότι
οι Αθηναίοι έκαψαν το βιβλίο του στην αγορά (Διογένης Λαέρτιος 9.52).

## Φύση ή νόμος;

Η ενότητα του Ανθολογίου που διδάσκεται φέτος (Κεφ. 2, Ενότητα 4) ανοίγει
ένα ερώτημα που συζητάμε μέχρι σήμερα: **οι νόμοι είναι φυσικοί ή τους
φτιάξαμε εμείς;** Οι σοφιστές είδαν, ταξιδεύοντας, ότι κάθε πόλη είχε άλλους
νόμους και άλλα έθιμα. Ξεχώρισαν λοιπόν δύο λέξεις:

- **φύσει**, «από τη φύση»: ό,τι ισχύει παντού και για όλους, είτε το θέλουμε
  είτε όχι.
- **νόμῳ**, «από τον νόμο»: ό,τι ισχύει επειδή οι άνθρωποι **συμφώνησαν**, και
  θα μπορούσε να είναι αλλιώς.

Ο **Αντιφών** το έγραψε σε ένα κείμενο που σώθηκε σε πάπυρο της Οξυρύγχου,
στην Αίγυπτο:

> «Οι εντολές των νόμων είναι πρόσθετες, ενώ της φύσης αναγκαίες. Και οι
> εντολές των νόμων συμφωνήθηκαν, δεν φύτρωσαν· της φύσης φύτρωσαν, δεν
> συμφωνήθηκαν.»
>
> — Αντιφών, *Περὶ ἀληθείας*, DK 87B44, απόσπ. Α, στήλες 1-2, μετάφραση δική μας

Και βγάζει ένα ανησυχητικό συμπέρασμα: όποιος θέλει το συμφέρον του θα
σέβεται τους νόμους **όταν τον βλέπουν μάρτυρες**, και θα ακολουθεί τη φύση
του **όταν δεν τον βλέπει κανείς**. Γιατί αν παραβείς έναν νόμο κρυφά, δεν
παθαίνεις τίποτα· αν παραβείς τη φύση, παθαίνεις, όσο κρυφά κι αν το κάνεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φύσει ή νόμῳ;*

### Παράδειγμα 2: Δύο σοφιστές, δύο απαντήσεις για τη δικαιοσύνη

1. **Ο μύθος του Πρωταγόρα.** Στον πλατωνικό διάλογο *Πρωταγόρας* (320c-322d),
   ο σοφιστής διηγείται ότι οι άνθρωποι, όταν πρωτοεμφανίστηκαν, είχαν τη φωτιά
   και τις τέχνες από τον Προμηθέα, αλλά όταν μαζεύονταν σε πόλεις αδικούσαν ο
   ένας τον άλλον και σκορπίζονταν ξανά. Ο Δίας στέλνει τότε τον Ερμή να τους
   δώσει **αιδώ** (σεβασμό) και **δίκη** (αίσθηση του δικαίου).
2. **Σε ποιους;** Ο Ερμής ρωτά αν πρέπει να τις μοιράσει σε λίγους, όπως την
   ιατρική. «Σε όλους», απαντά ο Δίας, «και όλοι να έχουν μερίδιο· γιατί δεν θα
   υπήρχαν πόλεις, αν μόνο λίγοι είχαν μερίδιο σε αυτές, όπως στις άλλες
   τέχνες» (322d, μετάφραση δική μας).
3. **Η σύγκριση.** Για τον Πρωταγόρα η δικαιοσύνη είναι **προϋπόθεση** για να
   υπάρχει πόλη, και την έχουν όλοι. Γι' αυτό στη δημοκρατία ψηφίζουν όλοι οι
   πολίτες. Για τον Αντιφώντα οι νόμοι είναι **τεχνητοί**, και τους σέβεσαι όσο
   σε συμφέρει. Ένας τρίτος σοφιστής, ο Λυκόφρων, είπε ότι ο νόμος είναι μια
   **συμφωνία**, «εγγυητής των δικαίων του ενός απέναντι στον άλλον» (σε
   Αριστοτέλη, *Πολιτικά* 1280b10-11).
4. **Το συμπέρασμα.** Και οι τρεις λένε ότι οι νόμοι είναι **ανθρώπινο έργο**.
   Διαφωνούν στο αν αυτό τους κάνει **λιγότερο σεβαστούς** (Αντιφών) ή απλώς
   **αναγκαίους** για να ζούμε μαζί (Πρωταγόρας, Λυκόφρων). Η ιδέα ότι η πολιτεία
   στηρίζεται σε μια συμφωνία θα επιστρέψει, πολλούς αιώνες αργότερα, στη
   θεωρία του «κοινωνικού συμβολαίου».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος σοφιστής;*

## Δάσκαλοι ή «έμποροι γνώσεων»;

Οι σοφιστές είχαν φανατικούς θαυμαστές και σκληρούς επικριτές. Ο
**Πλάτων** τούς παρουσιάζει σαν εμπόρους που πουλούν γνώσεις χωρίς να
νοιάζονται αν είναι αληθινές. Ο κωμικός **Αριστοφάνης** στις *Νεφέλες* (423
π.Χ.) γελοιοποιεί ένα «φροντιστήριο» όπου μαθαίνεις να κάνεις τον άδικο λόγο
να νικά τον δίκαιο. Ο Αριστοτέλης αποδίδει στον Πρωταγόρα την υπόσχεση να
κάνει «τον πιο αδύναμο λόγο ισχυρότερο» (*Ρητορική* 1402a23).

Από την άλλη, οι σοφιστές έκαναν κάτι καινούργιο: **έστρεψαν τη φιλοσοφία από
τη φύση στον άνθρωπο**, στη γλώσσα, στους νόμους και στην πολιτική. Οργάνωσαν
την εκπαίδευση των νέων, έβαλαν τα θεμέλια της γραμματικής, και ρώτησαν πρώτοι αν
αυτό που θεωρούμε «φυσικό» δεν είναι απλώς συνήθεια.

> **Πρόσεχε**
>
> Η σημερινή λέξη **σοφιστεία** σημαίνει επιχείρημα που μοιάζει σωστό αλλά
> είναι παραπλανητικό. Είναι κληρονομιά της κριτικής του Πλάτωνα. Στον 5ο
> αιώνα π.Χ. η λέξη **σοφιστής** σήμαινε απλώς «δάσκαλος της σοφίας», και
> χωρίς ειρωνεία· ο Ηρόδοτος τη χρησιμοποιεί ακόμα και για τον Σόλωνα.

> **Κλειδί**
>
> Οι σοφιστές ήταν **δάσκαλοι του λόγου** για μια πόλη που αποφάσιζε με
> συζήτηση. Ο Πρωταγόρας έβαλε τον **άνθρωπο ως μέτρο** της γνώσης, και ο
> Αντιφών ξεχώρισε όσα ισχύουν **από τη φύση** από όσα ισχύουν **από τον
> νόμο**, δηλαδή από ανθρώπινη συμφωνία. Το ερώτημα που άφησαν είναι το πιο
> δύσκολο της πολιτικής: αν οι νόμοι είναι ανθρώπινοι, **γιατί** να τους
> σεβόμαστε;

> **Θυμήσου**
>
> - **Σοφιστές**: περιοδεύοντες δάσκαλοι του 5ου αι. π.Χ., με αμοιβή· δίδασκαν **ρητορική** και πολιτική αρετή.
> - **Πρωταγόρας** (Άβδηρα): «ο άνθρωπος μέτρο όλων» → **σχετικισμός**.
> - **Γοργίας** (Λεοντίνοι, πρέσβης στην Αθήνα το 427): «ο λόγος μεγάλος άρχοντας».
> - **Αντιφών**: **φύσει** (αναγκαίο, παντού ίδιο) ↔ **νόμῳ** (συμφωνημένο, αλλάζει).
> - Μύθος του Πρωταγόρα: ο Δίας δίνει **αιδώ και δίκη σε όλους**, για να υπάρχουν πόλεις.
> - Κριτική: Πλάτων, Αριστοφάνης· από εδώ η σημερινή αρνητική «σοφιστεία».

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η δημοκρατική Αθήνα ήταν ιδανικός τόπος για τους σοφιστές;
   - Οι πολίτες μιλούσαν στην Εκκλησία και υπερασπίζονταν μόνοι τους τον εαυτό τους
   - Η πόλη πλήρωνε δημόσιους μισθούς σε όλους τους δασκάλους που έρχονταν από έξω
   - Οι νόμοι της απαγόρευαν τη φιλοσοφία της φύσης και επέτρεπαν μόνο τη ρητορική
   - Όλοι οι σοφιστές ήταν Αθηναίοι και δεν ήθελαν να ταξιδεύουν σε άλλες πόλεις
2. Τι υπόσχονταν να διδάξουν οι σοφιστές στους νέους, με αμοιβή;
   - Την τέχνη του λόγου και την πολιτική αρετή
   - Την αρχή του κόσμου και τη θεωρία των ατόμων
   - Τις τελετές των θεών και την ερμηνεία χρησμών
   - Την τέχνη του πολέμου και την πάλη στο γυμνάσιο
3. Φυσάει ο ίδιος άνεμος, κι ο ένας κρυώνει ενώ ο άλλος όχι. Πώς θα το εξηγούσε ο Πρωταγόρας;
   - Και οι δύο έχουν δίκιο: ο άνεμος είναι για τον καθένα όπως τον νιώθει
   - Ο ένας κάνει λάθος, και ένα θερμόμετρο θα έδειχνε ποιος από τους δύο
   - Κανείς δεν μπορεί να ξέρει τίποτα, άρα δεν αξίζει να το συζητάμε
   - Οι θεοί στέλνουν άλλον άνεμο σε κάθε άνθρωπο, ανάλογα με τα έργα του
4. Ποιο δύσκολο ερώτημα ανοίγει ο σχετικισμός του Πρωταγόρα για το δίκαιο;
   - Με τι κριτήριο λέμε ότι ένας νόμος κάποιας πόλης είναι άδικος;
   - Πόσα χρήματα πρέπει να ζητά ένας δάσκαλος για τα μαθήματά του;
   - Από ποιο υλικό είναι φτιαγμένος ο άνεμος που νιώθει ο καθένας;
   - Γιατί οι πολίτες της Αθήνας είχαν το δικαίωμα να μιλούν δημόσια;
5. Κατά τον Αντιφώντα, ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στις εντολές της φύσης και στις εντολές των νόμων;
   - Της φύσης είναι αναγκαίες, ενώ των νόμων συμφωνήθηκαν από ανθρώπους
   - Της φύσης τις έγραψαν οι θεοί, ενώ των νόμων τις έγραψε ο Σόλων
   - Της φύσης ισχύουν μόνο στα ζώα, ενώ των νόμων μόνο στους ανθρώπους
   - Της φύσης αλλάζουν από πόλη σε πόλη, ενώ των νόμων είναι παντού ίδιες
6. Ο Αντιφών γράφει ότι όποιος κοιτάζει το συμφέρον του σέβεται τους νόμους μόνο μπροστά σε μάρτυρες. Γιατί;
   - Η παράβαση νόμου τιμωρείται μόνο αν γίνει γνωστή· της φύσης πάντα
   - Οι μάρτυρες στα δικαστήρια της Αθήνας ήταν πάντα δωροδοκημένοι
   - Οι νόμοι της πόλης ισχύουν μόνο όταν είναι παρών κάποιος άρχοντας
   - Η φύση τιμωρεί μόνο όσους παραβαίνουν τους νόμους φανερά, μπροστά σε όλους
7. Στον μύθο του Πρωταγόρα, γιατί ο Δίας θέλει να δοθούν η αιδώς και η δίκη σε όλους τους ανθρώπους και όχι σε λίγους;
   - Γιατί δεν θα υπήρχαν πόλεις αν μόνο λίγοι είχαν μερίδιο σε αυτές
   - Γιατί ο Προμηθέας είχε ήδη κλέψει τη φωτιά και την έδωσε σε όλους
   - Γιατί ήθελε να τιμωρήσει τους ανθρώπους που είχαν δεχτεί τη φωτιά
   - Γιατί ο Ερμής δεν είχε χρόνο να διαλέξει ποιοι άξιζαν τα δώρα
8. Γιατί η λέξη «σοφιστεία» σημαίνει σήμερα παραπλανητικό επιχείρημα;
   - Επικράτησε η αρνητική εικόνα των σοφιστών που έδωσε ο Πλάτων
   - Οι ίδιοι οι σοφιστές την έλεγαν έτσι για να δείξουν την εξυπνάδα τους
   - Ο Ηρόδοτος ονόμασε σοφιστή τον Σόλωνα για να τον κοροϊδέψει
   - Ένας νόμος της Αθήνας απαγόρευσε τη διδασκαλία της ρητορικής

## Ασκήσεις

1. Από ποια πόλη ήταν ο Γοργίας, και ποια χρονιά ήρθε στην Αθήνα ως πρέσβης;
2. Εξήγησε με ποιον τρόπο οι σοφιστές άλλαξαν τα ερωτήματα της φιλοσοφίας σε σύγκριση με τους Προσωκρατικούς.
3. Ο Αριστοτέλης γράφει: «ο νόμος είναι συμφωνία και, όπως είπε ο σοφιστής Λυκόφρων, εγγυητής των δικαίων του ενός απέναντι στον άλλον» (Πολιτικά 1280b10-11, μετάφραση δική μας). Σε τι μοιάζει η άποψη του Λυκόφρονα με του Αντιφώντα, και σε τι διαφέρει;
4. Ο Αντιφών λέει ότι οι νόμοι είναι ανθρώπινες συμφωνίες, και γι' αυτό τους σέβεται κανείς μόνο όταν τον βλέπουν. Συμφωνείς ότι, αφού οι νόμοι τους φτιάξαμε εμείς, μπορούμε να τους αγνοούμε όταν κανείς δεν βλέπει; Στήριξε τη γνώμη σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/sophists
