# Σωκράτης και Πλάτων

> Ένας άνθρωπος που ρωτούσε, και ο μαθητής που έγραψε τους διαλόγους του.

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/socrates-plato

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς συζητούσε ο Σωκράτης: η αναζήτηση του ορισμού, ο έλεγχος, η ειρωνεία και η μαιευτική.
- Να εξηγείς γιατί ο Σωκράτης θεωρούσε τον εαυτό του σοφό μόνο επειδή ήξερε ότι δεν ξέρει.
- Να αφηγείσαι τη δίκη του 399 π.Χ. και να εξηγείς γιατί αρνήθηκε να δραπετεύσει.
- Να ερμηνεύεις την άποψη του Πλάτωνα στην «Πολιτεία» για το ποιοι πρέπει να κυβερνούν και για ποιο λόγο.

## Ένας φιλόσοφος που δεν έγραψε τίποτα

Ο **Σωκράτης** (469–399 π.Χ.) γεννήθηκε στην Αθήνα, γιος ενός λιθοξόου και
μιας μαμής. Πολέμησε ως οπλίτης στην Ποτίδαια, στο Δήλιο και στην
Αμφίπολη. Δεν δίδαξε σε σχολή, δεν πήρε ποτέ αμοιβή και **δεν έγραψε ούτε
μία γραμμή**. Περνούσε τη μέρα του στην αγορά και στα γυμναστήρια,
ρωτώντας όποιον έβρισκε μπροστά του.

Τον ξέρουμε από άλλους: κυρίως από τον μαθητή του **Πλάτωνα**, που τον
έβαλε πρωταγωνιστή στους διαλόγους του, από τον **Ξενοφώντα**, και από τον
κωμικό **Αριστοφάνη**, που τον γελοιοποίησε στις *Νεφέλες* (423 π.Χ.). Οι
τρεις εικόνες δεν ταιριάζουν πάντα μεταξύ τους, και αυτό είναι το
**«σωκρατικό πρόβλημα»**: πόσα από όσα λέει ο Σωκράτης των διαλόγων τα είπε
πραγματικά εκείνος, και πόσα είναι του Πλάτωνα;

*Κεφάλι του Σωκράτη στο Μουσείο του Λούβρου, ρωμαϊκό έργο του 1ου αιώνα μ.Χ., ίσως αντίγραφο ενός χαμένου χάλκινου αγάλματος του Λύσιππου. Ο Πλάτων γράφει ότι ο Σωκράτης είχε πλακουτσωτή μύτη και γουρλωτά μάτια, και έτσι τον έδειχναν οι γλύπτες.*

## «Ξέρω ότι δεν ξέρω»

Ένας φίλος του, ο Χαιρεφών, ρώτησε το μαντείο των Δελφών αν υπάρχει κανείς
σοφότερος από τον Σωκράτη. Η Πυθία απάντησε **όχι**. Ο Σωκράτης, που δεν
θεωρούσε τον εαυτό του σοφό, ξεκίνησε να το ελέγξει: πήγε σε πολιτικούς,
ποιητές και τεχνίτες που φημίζονταν για σοφοί. Το συμπέρασμά του, όπως το
λέει ο ίδιος στην *Απολογία* του Πλάτωνα:

> «Μάλλον κανείς από τους δυο μας δεν ξέρει τίποτα σπουδαίο· αλλά αυτός
> νομίζει ότι ξέρει κάτι ενώ δεν ξέρει, ενώ εγώ, όπως δεν ξέρω, έτσι ούτε
> νομίζω. Φαίνεται λοιπόν ότι είμαι λίγο σοφότερος από αυτόν σε τούτο ακριβώς:
> ό,τι δεν ξέρω, ούτε νομίζω ότι το ξέρω.»
>
> — Πλάτων, *Απολογία Σωκράτους* 21d, μετάφραση δική μας

Η φράση «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα», με αυτή τη μορφή, δεν υπάρχει στον Πλάτωνα·
είναι μεταγενέστερη σύνοψη της ίδιας ιδέας.

## Πώς συζητούσε

Ο Σωκράτης ρωτούσε σχεδόν πάντα το ίδιο: **«τι είναι;»** Τι είναι η
ανδρεία, η δικαιοσύνη, η ευσέβεια; Δεν ήθελε παραδείγματα· ήθελε έναν
**ορισμό** που να ταιριάζει σε όλες τις περιπτώσεις και μόνο σε αυτές.

| Όρος          | Τι σημαίνει                                                                                                               |
| ------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Έλεγχος**   | Με ερωτήσεις δείχνει ότι ο ορισμός του συνομιλητή οδηγεί σε αντίφαση.                                                     |
| **Ειρωνεία**  | Παριστάνει ότι δεν ξέρει και ότι θέλει να μάθει από τον άλλον.                                                            |
| **Μαιευτική** | Σαν τη μητέρα του, τη μαμή, δεν «γεννά» ο ίδιος γνώση· βοηθά τον άλλον να «γεννήσει» τη δική του (*Θεαίτητος* 149a-151d). |
| **Απορία**    | Το τέλος πολλών διαλόγων: καμία απάντηση δεν στέκει, αλλά τουλάχιστον ξέρουμε τι **δεν** είναι η απάντηση.                |

### Παράδειγμα 1: Ο έλεγχος στην πράξη: τι είναι η ανδρεία;

1. **Ο πρώτος ορισμός.** Στον πλατωνικό διάλογο *Λάχης*, ο στρατηγός Λάχης λέει
   ότι ανδρείος είναι όποιος **μένει στη θέση του** στη μάχη και δεν φεύγει
   (190e).
2. **Το αντιπαράδειγμα.** Ο Σωκράτης θυμίζει ότι οι Σκύθες ιππείς πολεμούν
   **υποχωρώντας**, και ότι στις Πλαταιές οι Σπαρτιάτες υποχώρησαν για να
   γυρίσουν και να νικήσουν (191a-c). Είναι δειλοί; Όχι. Ο ορισμός είναι **πολύ
   στενός**: αφήνει έξω περιπτώσεις ανδρείας.
3. **Ο δεύτερος ορισμός.** Ο Λάχης διορθώνει: ανδρεία είναι μια **καρτερία της
   ψυχής** (192b). Ο Σωκράτης ρωτά: κι αν κάποιος καρτερεί ανόητα, για κάτι
   βλαβερό; Αυτό δεν το λέμε ανδρεία. Τώρα ο ορισμός είναι **πολύ φαρδύς**:
   χωράει και κάτι που δεν είναι ανδρεία.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο διάλογος τελειώνει σε **απορία**. Ο Λάχης δεν
   ταπεινώθηκε άδικα: έμαθε ότι αυτό που νόμιζε πως ξέρει χρειάζεται σκέψη. Αυτή
   είναι η δουλειά του ελέγχου: να καθαρίσει τον δρόμο από τις βεβαιότητες που
   δεν στέκουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα βήματα μιας σωκρατικής συζήτησης*

## Η δίκη (399 π.Χ.)

Το **399 π.Χ.**, λίγα χρόνια μετά την ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό
Πόλεμο και την τυραννία των Τριάκοντα, τρεις πολίτες, ο **Μέλητος**, ο
**Άνυτος** και ο **Λύκων**, κατηγόρησαν τον Σωκράτη ότι **δεν πιστεύει στους
θεούς της πόλης**, ότι **φέρνει καινούργια δαιμόνια** και ότι **διαφθείρει
τους νέους** (*Απολογία* 24b-c). Το δικαστήριο, με 500 περίπου δικαστές, τον
καταδίκασε με μικρή πλειοψηφία και μετά σε θάνατο.

Στην απολογία του δεν ζήτησε έλεος. Είπε ότι θα συνέχιζε να εξετάζει τον
εαυτό του και τους άλλους, γιατί **«η ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να τη
ζει ο άνθρωπος»** (*Απολογία* 38a, μετάφραση δική μας). Και είπε στους
Αθηναίους ότι η δουλειά του ήταν να τους πείθει να φροντίζουν πρώτα **την
ψυχή τους**, να γίνει όσο το δυνατόν καλύτερη, και όχι τα σώματα και τα
χρήματα (*Απολογία* 30a-b).

Στη φυλακή ο φίλος του ο **Κρίτων** είχε κανονίσει την απόδρασή του. Ο
Σωκράτης αρνήθηκε. Το επιχείρημά του, στον διάλογο *Κρίτων*:

> «Δεν πρέπει λοιπόν με κανέναν τρόπο να αδικούμε. \[…] Ούτε όταν μας αδικούν,
> να αδικούμε κι εμείς, όπως νομίζουν οι πολλοί.»
>
> — Πλάτων, *Κρίτων* 49b, μετάφραση δική μας

Η απόδραση θα ήταν παράβαση των νόμων της πόλης που τον μεγάλωσε, δηλαδή
αδικία, ακόμα κι αν η απόφαση ήταν άδικη. Ήπιε το **κώνειο** και πέθανε,
όπως περιγράφει ο Πλάτων στον *Φαίδωνα*.

## Ο Πλάτων και η πόλη

Ο **Πλάτων** (427–347 π.Χ.) ήταν Αθηναίος από αριστοκρατική οικογένεια και
νέος ήθελε να γίνει πολιτικός. Η καταδίκη του Σωκράτη τον έπεισε ότι η
πολιτική, όπως γινόταν, δεν είχε θέση για έναν δίκαιο άνθρωπο. Ταξίδεψε,
γνώρισε τους Πυθαγόρειους της Ιταλίας και πήγε τρεις φορές στις
**Συρακούσες**, ελπίζοντας να κάνει έναν τύραννο φιλόσοφο. Απέτυχε. Γύρω στο
**387 π.Χ.** ίδρυσε στην Αθήνα την **Ακαδημία**, τη σχολή που λειτούργησε
αιώνες.

*Θεμέλια κτιρίου στον αρχαιολογικό χώρο της Ακαδημίας Πλάτωνα, στην Αθήνα. Η σχολή πήρε το όνομά της από το άλσος του ήρωα Ακάδημου, έξω από τα τείχη της πόλης. Σήμερα ο χώρος είναι πάρκο, και το όνομα το κράτησε όλη η γειτονιά.*

Έγραψε **διαλόγους**, όχι πραγματείες. Στον μεγαλύτερο, την *Πολιτεία*,
ρωτά τι είναι δικαιοσύνη και ποια θα ήταν η δίκαιη πόλη. Η πιο γνωστή του
απάντηση: τα κακά των πόλεων δεν θα σταματήσουν, αν οι φιλόσοφοι δεν
γίνουν βασιλιάδες ή οι βασιλιάδες φιλόσοφοι (*Πολιτεία* 473c-d).

### Παράδειγμα 2: Διάβασε ένα απόσπασμα: ποιος πρέπει να κυβερνά;

1. **Το κείμενο.** Στο πρώτο βιβλίο της *Πολιτείας* ο Σωκράτης λέει στον
   Γλαύκωνα, αδελφό του Πλάτωνα: «οι καλοί δεν θέλουν να κυβερνούν ούτε για
   χρήματα ούτε για τιμή». Γι' αυτό χρειάζεται να υπάρχει γι' αυτούς **κάποια
   τιμωρία**, αν πρόκειται να θελήσουν· «και η μεγαλύτερη τιμωρία είναι να σε
   κυβερνά κάποιος χειρότερος, αν δεν θέλεις να κυβερνήσεις εσύ» (347b-c,
   μετάφραση δική μας).
2. **Τα κίνητρα που απορρίπτει.** Τα **χρήματα** και η **τιμή** (η φιλοδοξία)
   είναι τα συνηθισμένα κίνητρα των πολιτικών. Ο Σωκράτης τα θεωρεί κακά
   κίνητρα: όποιος κυβερνά για να πλουτίσει ή για να δοξαστεί, κοιτάζει το
   δικό του συμφέρον.
3. **Το κίνητρο που μένει.** Οι καλοί κυβερνούν από **ανάγκη**: για να μην
   πέσει η πόλη, και οι ίδιοι μαζί της, σε χέρια χειρότερων. Αν υπήρχε μια πόλη
   μόνο από καλούς ανθρώπους, λέει (347d), θα μάλωναν για το ποιος **δεν** θα
   κυβερνήσει, όπως τώρα μαλώνουν για το ποιος θα κυβερνήσει.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο αληθινός άρχοντας «δεν κοιτάζει το δικό του συμφέρον
   αλλά του αρχομένου» (347d, μετάφραση δική μας). Η εξουσία είναι **υπηρεσία**,
   όχι κέρδος. Με την ίδια λογική, στον *Πολιτικό* (311b-c) ο Πλάτων παρομοιάζει
   τον καλό πολιτικό με υφαντή, που πλέκει σε ένα ύφασμα τους τολμηρούς και
   τους συνετούς πολίτες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σωκράτης και Πλάτων*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Σωκράτης **δεν ήταν σοφιστής**, αν και ο Αριστοφάνης τον παρουσίασε έτσι.
> Δεν έπαιρνε αμοιβή, δεν υποσχόταν να διδάξει τίποτα και δεν ήθελε να νικήσει
> στη συζήτηση, αλλά να βρει την αλήθεια. Και η «ειρωνεία» του δεν είναι
> κοροϊδία: είναι η προσποιητή άγνοια που βάζει τον άλλον να σκεφτεί.

> **Κλειδί**
>
> Ο Σωκράτης έκανε τη φιλοσοφία **τρόπο ζωής**: να ρωτάς «τι είναι;», να
> ελέγχεις τις βεβαιότητές σου και να φροντίζεις πρώτα την ψυχή. Πέθανε
> προτιμώντας να αδικηθεί παρά να αδικήσει. Ο Πλάτων πήρε από αυτόν το
> ερώτημα για τη δικαιοσύνη και το έκανε **πολιτικό**: καλός άρχοντας είναι
> εκείνος που κυβερνά για το συμφέρον των άλλων, όχι για χρήματα ή για δόξα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σωκράτης** (469–399): δεν έγραψε· τον ξέρουμε από Πλάτωνα, Ξενοφώντα, Αριστοφάνη.
> - «Ό,τι δεν ξέρω, ούτε νομίζω ότι το ξέρω» (*Απολογία* 21d).
> - **Μέθοδος**: «τι είναι;» → ορισμός → **έλεγχος** → απορία· **ειρωνεία**, **μαιευτική**.
> - **Δίκη 399**: ασέβεια, καινά δαιμόνια, διαφθορά των νέων· «η ανεξέταστη ζωή δεν αξίζει».
> - *Κρίτων*: ούτε όταν σε αδικούν να αδικείς → αρνείται την απόδραση.
> - **Πλάτων** (427–347): **Ακαδημία** (περ. 387)· *Πολιτεία*: οι καλοί κυβερνούν από ανάγκη, για το συμφέρον των αρχομένων.

## Ερωτήσεις

1. Ο Σωκράτης δεν έγραψε τίποτα. Από πού ξέρουμε τι υποστήριζε;
   - Από τους διαλόγους του Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Αριστοφάνη
   - Από τα αποσπάσματα που συγκέντρωσαν οι Diels και Kranz το 1903
   - Από τα πρακτικά της δίκης του, που φυλάχτηκαν στο αρχείο της πόλης
   - Από τις σημειώσεις που κρατούσαν οι μαθητές στη σχολή του
2. Μετά τον χρησμό των Δελφών, σε τι κατάλαβε ο Σωκράτης ότι ήταν σοφότερος από τους άλλους;
   - Δεν νόμιζε ότι ήξερε όσα δεν ήξερε
   - Ήξερε περισσότερα από τους ποιητές
   - Είχε μάθει τη ρητορική των σοφιστών
   - Τον είχε διδάξει η ίδια η Πυθία
3. Ο Λάχης λέει ότι ανδρείος είναι όποιος μένει στη θέση του στη μάχη. Γιατί ο Σωκράτης του θυμίζει τους Σκύθες ιππείς;
   - Πολεμούν γενναία υποχωρώντας, άρα ο ορισμός είναι πολύ στενός
   - Ήταν οι πιο γενναίοι πολεμιστές του κόσμου, πιο κι από τους Σπαρτιάτες
   - Θέλει να δείξει ότι η ανδρεία δεν χρειάζεται στον πόλεμο με άλογα
   - Ο Λάχης είχε πολεμήσει εναντίον τους και φοβόταν να το παραδεχτεί
4. Γιατί ο Σωκράτης ονόμαζε τη μέθοδό του «μαιευτική»;
   - Βοηθούσε τον άλλον να «γεννήσει» τη δική του σκέψη, όπως η μαμή
   - Τη δίδασκε μόνο σε γυναίκες, όπως η μητέρα του δίδασκε τις μαμές
   - Έδινε στους μαθητές του έτοιμες απαντήσεις που έπρεπε να αποστηθίσουν
   - Συζητούσε μόνο για την υγεία και την ιατρική, όπως έκαναν οι γιατροί
5. Για ποια πράγματα κατηγορήθηκε ο Σωκράτης το 399 π.Χ.;
   - Για ασέβεια στους θεούς της πόλης και διαφθορά των νέων
   - Για προδοσία στον πόλεμο και φυγή από τη μάχη του Δηλίου
   - Για κλοπή δημόσιου χρήματος όσο ήταν άρχοντας της πόλης
   - Για συμμετοχή στην κυβέρνηση των Τριάκοντα τυράννων
6. Γιατί ο Σωκράτης αρνήθηκε να δραπετεύσει από τη φυλακή, όπως του πρότεινε ο Κρίτων;
   - Η φυγή θα ήταν αδικία προς τους νόμους, κι εκείνος δεν αδικεί ούτε όταν τον αδικούν
   - Πίστευε ότι η απόφαση του δικαστηρίου ήταν δίκαιη και ότι του άξιζε ο θάνατος
   - Δεν είχε τα χρήματα για να πληρώσει τους φύλακες, και ο Κρίτων δεν τον βοηθούσε
   - Φοβόταν ότι οι θεοί θα τον τιμωρούσαν στον Άδη αν έφευγε από την Αθήνα
7. Στην «Πολιτεία» (347b-c), ποια είναι η «μεγαλύτερη τιμωρία» για έναν καλό άνθρωπο που δεν θέλει να κυβερνήσει;
   - Να τον κυβερνά κάποιος χειρότερος από αυτόν
   - Να πληρώσει πρόστιμο στο δημόσιο ταμείο
   - Να χάσει την τιμή του μπροστά στους φίλους
   - Να εξοριστεί από την πόλη για δέκα χρόνια
8. Ποια πρόταση για τον Πλάτωνα είναι σωστή;
   - Ίδρυσε την Ακαδημία στην Αθήνα και έγραψε τη φιλοσοφία του σε διαλόγους
   - Ήταν σοφιστής από τα Άβδηρα και δίδασκε ρητορική στην Αθήνα με αμοιβή
   - Έγινε βασιλιάς των Συρακουσών και εφάρμοσε εκεί τις ιδέες της Πολιτείας
   - Γεννήθηκε μετά τον θάνατο του Σωκράτη και τον γνώρισε μόνο από βιβλία

## Ασκήσεις

1. Ποια σχολή ίδρυσε ο Πλάτων στην Αθήνα, και περίπου ποια χρονιά;
2. Ο Σωκράτης δεν δεχόταν παραδείγματα όταν ρωτούσε «τι είναι η ανδρεία;». Εξήγησε τι ζητούσε και γιατί ένα παράδειγμα δεν του αρκούσε.
3. Στην «Απολογία» ο Σωκράτης λέει ότι θα ρωτά κάθε Αθηναίο που συναντά: «Δεν ντρέπεσαι να φροντίζεις πώς θα αποκτήσεις όσο περισσότερα χρήματα γίνεται, και δόξα και τιμή, ενώ για τη φρόνηση και την αλήθεια και την ψυχή σου, πώς θα γίνει όσο καλύτερη, δεν νοιάζεσαι ούτε σκέφτεσαι;» (Απολογία 29d-e, μετάφραση δική μας). Ποια σειρά αξιών προτείνει ο Σωκράτης, και γιατί αυτό μπορούσε να ενοχλήσει τους δικαστές του;
4. Ο Σωκράτης αρνήθηκε να δραπετεύσει, αν και η καταδίκη του ήταν άδικη. Ήταν σωστή η επιλογή του; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/socrates-plato
