# Η αναγνώριση

> Είναι ή φαίνεται; Η Ελένη και ο Μενέλαος βρίσκονται (576-730).

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/recognition

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι πώς γίνεται η αναγνώριση της Ελένης και του Μενελάου.
- Να εξηγείς τι είναι η αναγνώριση στην τραγωδία και τι το ιδιαίτερο έχει αυτή της Ελένης.
- Να εντοπίζεις στη στιχομυθία την αντίθεση «είναι–φαίνεσθαι» και «όνομα–σώμα».
- Να εξηγείς τι μαθαίνουν οι ήρωες για τον πόλεμο όταν αποκαλύπτεται το είδωλο.

## Δύο ξένοι μπροστά σε έναν τάφο

Η Ελένη βγαίνει από το παλάτι χαρούμενη: η Θεονόη τής είπε ότι ο Μενέλαος
**ζει** και ότι είναι κάπου κοντά, ναυαγός (στ. 528-540). Πηγαίνει να καθίσει
πάλι στον τάφο, και βλέπει έναν άγριο άντρα με κουρέλια. Τρομάζει: μήπως είναι
άνθρωπος του Θεοκλύμενου που ήρθε να την αρπάξει; Τρέχει στον τάφο.

Ο άντρας, ο Μενέλαος, μένει άναυδος: η γυναίκα αυτή μοιάζει απίστευτα με τη
δική του. Αρχίζει μια **στιχομυθία**, διάλογος όπου τα πρόσωπα λένε από έναν
στίχο το καθένα, γρήγορα, σαν να πετούν μπαλάκι:

> ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Ποια είσαι; Ποιο πρόσωπο βλέπω, γυναίκα;
>
> ΕΛΕΝΗ: Κι εσύ ποιος είσαι; Η ίδια ερώτηση πιάνει κι εσένα κι εμένα.
>
> ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Ποτέ δεν είδα σώμα που να μοιάζει περισσότερο.
>
> ΕΛΕΝΗ: Θεοί μου· γιατί θεός είναι κι αυτό, να αναγνωρίζεις τους δικούς σου.
>
> (στ. 557-560, μετάφραση δική μας)

Η Ελένη τον αναγνωρίζει αμέσως. Τον αγκαλιάζει: «Ήρθες επιτέλους στην αγκαλιά
της γυναίκας σου!» Και ο Μενέλαος την **απωθεί**: «Ποιας γυναίκας; Μην
αγγίζεις τα ρούχα μου» (στ. 566-567).

## Το σώμα όμοιο, η βεβαιότητα λείπει

Γιατί ο Μενέλαος δεν την πιστεύει; Γιατί **έχει ήδη μια Ελένη**, στη σπηλιά.
Δεν μπορεί να είναι άντρας δύο γυναικών (στ. 571). Η στιχομυθία γίνεται
μάχη ανάμεσα στο **τι βλέπει** και στο **τι ξέρει**:

> ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Το σώμα όμοιο· όμως η βεβαιότητα μου λείπει.
>
> (στ. 577, μετάφραση δική μας)

> τὸ σῶμʼ ὅμοιον, τὸ δὲ σαφές μʼ ἀποστερεῖ.

Η Ελένη τού λέει την αλήθεια όσο πιο απλά γίνεται:

> ΕΛΕΝΗ: Δεν πήγα στη γη της Τροίας· ένα είδωλο ήταν.
>
> ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Και ποιος φτιάχνει σώματα που βλέπουν;
>
> ΕΛΕΝΗ: Ο αιθέρας· από εκεί έχεις τη γυναίκα που έφτιαξαν οι θεοί.
>
> \[…]
>
> ΕΛΕΝΗ: Το όνομα μπορεί να βρίσκεται σε πολλά μέρη· το σώμα όχι.
>
> (στ. 582-588, μετάφραση δική μας)

Ο Μενέλαος δεν πείθεται. Η απάντησή του είναι πικρή και πολύ ανθρώπινη:

> «Με πείθει το μέγεθος των κόπων μου εκεί, όχι εσύ.» (στ. 593, μετάφραση
> δική μας)

Δέκα χρόνια πολέμου δεν μπορεί να ήταν για ένα σύννεφο. Και ετοιμάζεται να
φύγει, αφήνοντας την αληθινή του γυναίκα.

*Η ιστορία όπως την ήξεραν όλοι: στην Τροία ο Μενέλαος ορμά να σκοτώσει την Ελένη, αλλά η ομορφιά της τον σταματά, ενώ η Αφροδίτη και ο Έρωτας παρακολουθούν. Αττικός ερυθρόμορφος κρατήρας του 450-440 π.Χ., στο Μουσείο του Λούβρου. Στον Ευριπίδη, η γυναίκα που βρήκε ο Μενέλαος στην Τροία ήταν το είδωλο· γι' αυτό τώρα δεν πιστεύει την αληθινή.*

## Η είδηση που αλλάζει τα πάντα

Τη στιγμή εκείνη φτάνει τρέχοντας ένας **γέρος υπηρέτης** του Μενελάου από τη
σπηλιά. Έχει ένα «θαύμα» να πει: η γυναίκα που φύλαγαν **ανέβηκε στον
ουρανό και χάθηκε**. Και πριν χαθεί, μίλησε:

> «Δύστυχοι Φρύγες κι εσείς όλοι οι Αχαιοί, για μένα πεθαίνατε στις όχθες
> του Σκάμανδρου, με τα τεχνάσματα της Ήρας, νομίζοντας πως ο Πάρις είχε την
> Ελένη, ενώ δεν την είχε.» (στ. 608-611, μετάφραση δική μας)

Ο υπηρέτης βλέπει τότε την Ελένη και νομίζει ότι τους κορόιδεψε! Αλλά ο
Μενέλαος έχει πια καταλάβει: «Αυτό είναι! Τα λόγια της ταιριάζουν· είναι
αληθινά» (στ. 622-623). Ακολουθεί ένα τραγούδι χαράς των δύο συζύγων
(**ντουέτο**, στ. 625-697).

> **Αναγνώριση**
>
> Ο Αριστοτέλης στην **Ποιητική** ονομάζει **αναγνώριση** τη στιγμή που ένα
> πρόσωπο περνά «από την άγνοια στη γνώση». Μπορεί να γίνει με σημάδια, με
> ανάμνηση, με συλλογισμό, ή μέσα από τα ίδια τα γεγονότα.

### Παράδειγμα 1: Τι πείθει τελικά τον Μενέλαο, και γιατί αυτό είναι ειρωνικό;

1. **Τι δεν τον έπεισε.** Ούτε το πρόσωπο της Ελένης («το σώμα όμοιο») ούτε τα
   λόγια της. Η Ελένη είχε πει νωρίτερα ότι θα αναγνωρίζονταν με **σημάδια** που
   ήξεραν μόνο οι δυο τους (στ. 290-291), αλλά ο Ευριπίδης δεν τα χρησιμοποιεί.
2. **Τι τον έπεισε.** Η είδηση του υπηρέτη: το είδωλο εξαφανίστηκε και
   **επιβεβαίωσε** την ιστορία της Ελένης. Δηλαδή ένα γεγονός έξω από τους δύο
   συζύγους.
3. **Η ειρωνεία.** Ο Μενέλαος δέχεται την αλήθεια μόνο όταν **το ψέμα
   εξαφανίζεται**. Όσο υπήρχε το είδωλο, το προτιμούσε από την αληθινή γυναίκα
   του, γιατί είχε πληρώσει τόσα γι' αυτό.
4. **Το συμπέρασμα.** Η αναγνώριση στην Ελένη δεν γίνεται με σημάδι αλλά μέσα
   από τα γεγονότα, και είναι ταυτόχρονα **αναγνώριση της αλήθειας για τον
   πόλεμο**: οι νεκροί της Τροίας σκοτώθηκαν για ένα σύννεφο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι πείθει τον Μενέλαο;*

## Ο υπηρέτης και η ματαιότητα του πολέμου

Όταν ο γέρος υπηρέτης καταλαβαίνει τι έγινε, ρωτά με απορία:

> ΥΠΗΡΕΤΗΣ: Δηλαδή για ένα σύννεφο κάναμε τόσους κόπους;
>
> ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Έργα της Ήρας, και της έριδας των τριών θεών.
>
> (στ. 707-708, μετάφραση δική μας)

Ο Μενέλαος λέει ότι οι θεοί τούς **ξεγέλασαν** και ότι κρατούσαν στα χέρια
τους «ένα θλιβερό ομοίωμα από σύννεφο» (στ. 704-705). Ο υπηρέτης κάνει
σκέψεις για τον θεό, που γυρίζει τα πράγματα «από εδώ κι από εκεί» (στ.
711-715). Η χαρά της αναγνώρισης έχει μέσα της ένα σκοτάδι: η ευτυχία του
ζευγαριού βγαίνει από την αποκάλυψη ότι **ο πόλεμος ήταν μάταιος**.

> **Πρόσεχε**
>
> Στην Ελένη η αναγνώριση **δεν** είναι η κορυφή του έργου, όπως π.χ. στον
> *Οιδίποδα* του Σοφοκλή. Γίνεται στη **μέση** του έργου, και μετά ξεκινά ένα
> νέο πρόβλημα: πώς θα φύγουν από την Αίγυπτο ζωντανοί. Αναγνώριση και μετά
> σχέδιο φυγής: αυτό το σχήμα το χρησιμοποιεί ο Ευριπίδης και στην *Ιφιγένεια
> εν Ταύροις*.

> **Κλειδί**
>
> Η αναγνώριση της Ελένης είναι **σύγκρουση ανάμεσα στο «είναι» και στο
> «φαίνεσθαι»**. Ο Μενέλαος έχει μπροστά του την αληθινή γυναίκα του και
> προτιμά το είδωλο, γιατί «τον πείθει το μέγεθος των κόπων του». Πείθεται μόνο
> όταν το είδωλο χάνεται. Τη στιγμή που βρίσκει τη γυναίκα του, μαθαίνει και
> ότι πολέμησε δέκα χρόνια για ένα σύννεφο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Στιχομυθία**: γρήγορος διάλογος στίχο-στίχο (στ. 557-596).
> - «**Το σώμα όμοιο· η βεβαιότητα λείπει**» (577)· «**Το όνομα σε πολλά μέρη,
>   το σώμα όχι**» (588).
> - Ο Μενέλαος την απορρίπτει: «με πείθουν οι κόποι μου» (593).
> - **Ο υπηρέτης** φέρνει την είδηση: το είδωλο **χάθηκε στον ουρανό**.
> - Αναγνώριση **μέσα από τα γεγονότα**, όχι με σημάδια· στη **μέση** του έργου.

## Ερωτήσεις

1. Τι έχει μάθει η Ελένη από τη Θεονόη πριν συναντήσει τον Μενέλαο;
   - Ότι ο Μενέλαος πνίγηκε στο Αιγαίο
   - Ότι ο Μενέλαος ζει και είναι κάπου κοντά
   - Ότι πρέπει να παντρευτεί τον Θεοκλύμενο
   - Ότι το είδωλο έχει ήδη χαθεί στον ουρανό
2. Τι είναι η στιχομυθία;
   - Τραγούδι του Χορού με στροφή και αντιστροφή
   - Μεγάλος μονόλογος όπου ο ήρωας εξηγεί τα γεγονότα
   - Γρήγορος διάλογος όπου ο καθένας λέει από έναν στίχο
   - Διήγηση αγγελιοφόρου για γεγονότα εκτός σκηνής
3. Γιατί ο Μενέλαος απωθεί την Ελένη, αν και τη βρίσκει ίδια με τη γυναίκα του;
   - Γιατί πιστεύει ότι η γυναίκα του είναι κρυμμένη στη σπηλιά
   - Γιατί είναι θυμωμένος που τον πρόδωσε και έφυγε με τον Πάρη στην Τροία
   - Γιατί φοβάται ότι θα τον δει ο Θεοκλύμενος
   - Γιατί έχει ορκιστεί να μη γυρίσει ποτέ στη Σπάρτη
4. «Το όνομα μπορεί να βρίσκεται σε πολλά μέρη· το σώμα όχι» (στ. 588). Τι εννοεί η Ελένη;
   - Ότι στην Αίγυπτο λέγονται πολλές γυναίκες Ελένη
   - Ότι στην Τροία ήταν το όνομά της, όχι η ίδια
   - Ότι το σώμα της θα πεθάνει αλλά το όνομα θα μείνει
   - Ότι ο Μενέλαος δεν θυμάται πια το όνομά της
5. Τι πείθει τελικά τον Μενέλαο ότι αυτή είναι η Ελένη;
   - Ένα σημάδι που ήξεραν μόνο οι δυο τους
   - Η μαρτυρία της Θεονόης μπροστά σε όλους
   - Ένας όρκος της Ελένης στον τάφο του Πρωτέα
   - Η είδηση του υπηρέτη ότι το είδωλο χάθηκε
6. «Με πείθει το μέγεθος των κόπων μου εκεί, όχι εσύ» (στ. 593). Γιατί ο Μενέλαος σκέφτεται έτσι;
   - Δέκα χρόνια πολέμου δεν μπορεί να έγιναν για ένα σύννεφο
   - Φοβάται ότι η Ελένη θέλει να του πάρει τον θησαυρό του
   - Του είπε η Θεονόη ότι η γυναίκα της Αιγύπτου λέει ψέματα
   - Ο υπηρέτης τού έχει ήδη πει ότι η Ελένη είναι στη σπηλιά
7. Σε τι διαφέρει η θέση της αναγνώρισης στην Ελένη από μια τραγωδία όπου η αναγνώριση είναι η κορυφή του έργου;
   - Γίνεται στον πρόλογο, πριν μπει ο Χορός
   - Γίνεται στη μέση, και μετά αρχίζει το σχέδιο φυγής
   - Γίνεται στο τέλος, από τον από μηχανής θεό
   - Δεν γίνεται ποτέ, γιατί ο Μενέλαος φεύγει μόνος του από την Αίγυπτο

## Ασκήσεις

1. Ποιος φέρνει την είδηση ότι η γυναίκα της σπηλιάς χάθηκε, και πού πήγε εκείνη;
2. Όταν βλέπει τον Μενέλαο, η Ελένη τρέχει τρομαγμένη στον τάφο. Εξήγησε γιατί αντιδρά έτσι.
3. Πριν χαθεί, το είδωλο λέει: «Εγώ, αφού έμεινα όσο χρόνο έπρεπε και έσωσα ό,τι όριζε η μοίρα, φεύγω για τον πατέρα μου, τον ουρανό· και η δύστυχη κόρη του Τυνδάρεω άκουσε άδικα κακά λόγια, χωρίς να φταίει σε τίποτα» (στ. 612-615, μετάφραση δική μας). Τι προσφέρουν αυτά τα λόγια στην αληθινή Ελένη;
4. Η αναγνώριση είναι στιγμή χαράς. Μπορεί όμως να πει κανείς ότι είναι και η πιο θλιβερή στιγμή του έργου για τον Μενέλαο. Συμφωνείς;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/recognition
