# Οι Προσωκρατικοί

> Από τι είναι φτιαγμένος ο κόσμος; Θαλής, Ηράκλειτος, Δημόκριτος.

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/presocratics

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι άλλαξε όταν οι πρώτοι φιλόσοφοι της Ιωνίας ζήτησαν την αρχή του κόσμου στη φύση και όχι στους μύθους.
- Να συνδέεις τον Θαλή, τον Ηράκλειτο, τον Δημόκριτο και τον Ξενοφάνη με τη βασική ιδέα του καθενός.
- Να διαβάζεις ένα σύντομο απόσπασμα προσωκρατικού και να λες με δικά σου λόγια τι υποστηρίζει.
- Να περιγράφεις πώς ο Δημόκριτος και ο Ηράκλειτος συνδέουν την ευδαιμονία με την ψυχή και τον χαρακτήρα, όχι με τον πλούτο.

## Από τον μύθο στον λόγο

Για τον Ησίοδο, ο κόσμος είχε αρχή μια **γενεαλογία θεών**: πρώτα το Χάος,
ύστερα η Γη, από τη Γη ο Ουρανός, και ούτω καθεξής. Τον 6ο αιώνα π.Χ.,
στη **Μίλητο** της Ιωνίας, μερικοί άνθρωποι έκαναν την ίδια ερώτηση με άλλον
τρόπο: **από τι είναι φτιαγμένα όλα;** Και ζήτησαν την απάντηση **μέσα στη
φύση**, σε κάτι που μπορείς να το δεις και να το συζητήσεις, όχι σε θεούς
που ερωτεύονται και μαλώνουν.

Αυτό το «υλικό» από το οποίο ξεκινούν όλα το έλεγαν **αρχή**. Και όποιος
έδινε μια απάντηση έπρεπε να την **υποστηρίξει με επιχειρήματα**, γιατί ο
επόμενος μπορούσε να διαφωνήσει. Αυτή η αλλαγή, από το «έτσι λέει ο μύθος»
στο «έτσι δείχνει η σκέψη», λέγεται συχνά **πέρασμα από τον μύθο στον λόγο**.
Η λέξη **φιλοσοφία** (φίλος + σοφία) σημαίνει ακριβώς αυτό: αγάπη για τη
γνώση, όχι κατοχή της.

> **Γιατί στην Ιωνία;**
>
> Οι ιωνικές πόλεις ήταν πλούσια λιμάνια, σε επαφή με την Αίγυπτο, τη Βαβυλώνα
> και τη Λυδία. Είχαν ταξίδια, εμπόριο, γνώσεις αστρονομίας και γεωμετρίας από
> άλλους λαούς, και δεν είχαν ισχυρό ιερατείο που να αποφασίζει τι επιτρέπεται
> να πιστεύεις.

*Τα ερείπια του θεάτρου της Μιλήτου, στη σημερινή Τουρκία. Το θέατρο χτίστηκε και μεγάλωσε πολύ μετά τον Θαλή, αλλά δείχνει πόσο μεγάλη και πλούσια ήταν η πόλη. Η Μίλητος ήταν λιμάνι· σήμερα οι προσχώσεις του ποταμού Μαιάνδρου έχουν απομακρύνει τη θάλασσα χιλιόμετρα μακριά.*

## Οι πρώτες απαντήσεις

Τους πρώτους φιλοσόφους τούς λέμε **Προσωκρατικούς**, επειδή η σκέψη τους
ανήκει πριν από τη στροφή που έφερε ο Σωκράτης. Από τα βιβλία τους δεν
σώθηκε κανένα ολόκληρο. Έχουμε μόνο **αποσπάσματα**, φράσεις που παρέθεσαν
μεταγενέστεροι συγγραφείς, και τις συγκεντρώνουμε με την αρίθμηση των
**Diels–Kranz** (DK), από την έκδοση που πρωτοτύπωσε ο Hermann Diels το 1903.

| Φιλόσοφος        | Πόλη     | Η απάντησή του                                                                                                                 |
| ---------------- | -------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Θαλής**        | Μίλητος  | Αρχή όλων είναι το **νερό**. Ό,τι ζει χρειάζεται υγρασία· κάθε τροφή και κάθε σπόρος είναι υγρός.                              |
| **Αναξίμανδρος** | Μίλητος  | Αρχή είναι το **άπειρο**, κάτι χωρίς όρια και χωρίς δική του μορφή, από το οποίο ξεχωρίζουν τα αντίθετα.                       |
| **Αναξιμένης**   | Μίλητος  | Αρχή είναι ο **αέρας**: όταν αραιώνει γίνεται φωτιά, όταν πυκνώνει γίνεται νερό, χώμα, πέτρα.                                  |
| **Ηράκλειτος**   | Έφεσος   | Όλα **αλλάζουν** συνεχώς, σαν μια **φωτιά** που ανάβει και σβήνει με μέτρο. Τη σταθερή τάξη μέσα στην αλλαγή τη λέει **λόγο**. |
| **Ξενοφάνης**    | Κολοφώνα | Οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς **κατ' εικόνα τους**.                                                                           |
| **Δημόκριτος**   | Άβδηρα   | Όλα είναι **άτομα** (σωματίδια που δεν κόβονται) που κινούνται στο **κενό**.                                                   |

Ο Θαλής έμεινε στη μνήμη και ως αστρονόμος: ο Ηρόδοτος (1.74) γράφει ότι
είχε προβλέψει τη χρονιά μιας ολικής έκλειψης ηλίου, που οι αστρονόμοι
σήμερα τη χρονολογούν στο **585 π.Χ.**

Ο Ξενοφάνης παρατήρησε κάτι που ισχύει και σήμερα: οι Αιθίοπες ζωγραφίζουν
τους θεούς τους μελαχρινούς και με πλακουτσωτή μύτη, οι Θράκες
γαλανομάτηδες και κοκκινομάλληδες. Αν τα βόδια και τα άλογα είχαν χέρια, λέει
(DK 21B15-16), θα ζωγράφιζαν θεούς με σώμα βοδιού και αλόγου. Ήταν η πρώτη
κριτική του **ανθρωπομορφισμού**, της ιδέας ότι οι θεοί μοιάζουν με ανθρώπους.

Ο Δημόκριτος έφτασε πιο μακριά από όλους στην εξήγηση της ύλης. Το γλυκό, το
πικρό, το ζεστό και το κρύο, λέει, είναι έτσι **«κατά σύμβαση»**, όπως τα
νιώθουμε εμείς· **«στην πραγματικότητα υπάρχουν άτομα και κενό»** (DK 68B9,
μετάφραση δική μας). Η λέξη «άτομο» που χρησιμοποιεί η Χημεία σου βγαίνει
από εδώ: ἄ-τομον, αυτό που δεν τέμνεται.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε ένα απόσπασμα: το ποτάμι του Ηράκλειτου

1. **Το απόσπασμα.** «Στο ίδιο ποτάμι δεν μπορείς να μπεις δύο φορές.» (DK
   22B91, όπως το παραθέτει ο Πλούταρχος, μετάφραση δική μας). Και σε ένα άλλο:
   «Σε όσους μπαίνουν στα ίδια ποτάμια, άλλα και άλλα νερά κυλούν από πάνω
   τους.» (DK 22B12, μετάφραση δική μας)
2. **Τι φαίνεται να λέει.** Την πρώτη φορά που μπαίνεις, το νερό που σε
   αγγίζει φεύγει. Τη δεύτερη, είναι άλλο νερό. Το «ίδιο ποτάμι» δεν είναι ποτέ
   ακριβώς το ίδιο.
3. **Τι δεν λέει.** Δεν λέει ότι ποτάμι δεν υπάρχει. Το δεύτερο απόσπασμα μιλά
   για «τα ίδια ποτάμια»: κάτι μένει ίδιο (η κοίτη, το όνομα, η ροή) ενώ το
   νερό αλλάζει. Η αλλαγή έχει **τάξη**.
4. **Το συμπέρασμα.** Για τον Ηράκλειτο ο κόσμος είναι σαν το ποτάμι: σταθερός
   **επειδή** αλλάζει με μέτρο. Ένα σώμα που ζει ανανεώνει συνεχώς τα κύτταρά
   του, και παραμένει το ίδιο σώμα. Αυτή την ιδέα οι μεταγενέστεροι τη
   συνόψισαν στο «τα πάντα ρει», φράση που δεν τη βρίσκουμε αυτούσια στα
   αποσπάσματά του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το είπε;*

## Η στροφή προς τον άνθρωπο: αρετή και ευδαιμονία

Οι Προσωκρατικοί δεν κοίταξαν μόνο τον ουρανό. Στο Ανθολόγιο, η ενότητα που
διδάσκεται φέτος («Αρετές και ευδαιμονία») ρωτά κάτι πιο κοντινό: **πώς ζει
καλά ένας άνθρωπος;** Οι απαντήσεις μοιάζουν εκπληκτικά σύγχρονες.

**Ο Δημόκριτος** έγραψε ένα έργο για την **ευθυμία**. Η λέξη δεν σημαίνει
«κέφι» όπως σήμερα, αλλά **ψυχική γαλήνη**, την ισορροπία της ψυχής. Το
έργο ξεκινούσε έτσι:

> «Όποιος θέλει να ζει με γαλήνη πρέπει να μην καταπιάνεται με πολλά, ούτε
> στα δικά του ούτε στα κοινά, και ό,τι κάνει να μην το διαλέγει πάνω από τη
> δύναμη και τη φύση του.»
>
> — Δημόκριτος, DK 68B3, μετάφραση δική μας

Και σε άλλο απόσπασμα λέει πού **δεν** βρίσκεται η ευτυχία:

> «Η ευδαιμονία δεν κατοικεί στα κοπάδια ούτε στο χρυσάφι· η ψυχή είναι το
> σπίτι του δαίμονα.»
>
> — Δημόκριτος, DK 68B171, μετάφραση δική μας

«Ευ-δαιμονία» είναι κυριολεκτικά να έχεις καλό **δαίμονα**, καλή μοίρα. Ο
Δημόκριτος μεταφέρει τον δαίμονα από τον έξω κόσμο **μέσα στην ψυχή**: την
ευτυχία δεν σου τη δίνουν τα αγαθά, τη χτίζεις με μέτρο και φρόνηση.

**Ο Ηράκλειτος** το είπε με τρεις λέξεις: **«ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων»**, «ο
χαρακτήρας είναι για τον άνθρωπο η μοίρα του» (DK 22B119, μετάφραση δική
μας). Και για τον εαυτό του έγραψε: **«ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν»**, «έψαξα τον
εαυτό μου» (DK 22B101, μετάφραση δική μας).

**Ο Ξενοφάνης** θύμωνε που η πόλη τιμούσε τους Ολυμπιονίκες περισσότερο από
τους σοφούς: «καλύτερη από τη δύναμη των ανδρών και των αλόγων είναι η δική
μας σοφία» (DK 21B2, στ. 11-12, μετάφραση δική μας). Μια πόλη, λέει, δεν
κυβερνιέται καλύτερα επειδή κάποιος κέρδισε στην πάλη.

### Παράδειγμα 2: Τι σημαίνει «ο χαρακτήρας είναι η μοίρα του ανθρώπου»;

1. **Οι λέξεις.** Το **ἦθος** είναι ο χαρακτήρας, ο τρόπος που συνηθίζεις να
   φέρεσαι. Ο **δαίμων** για τους Έλληνες ήταν η δύναμη που μοιράζει σε καθέναν
   την τύχη του.
2. **Η συνηθισμένη ιδέα.** Οι περισσότεροι πίστευαν ότι η μοίρα έρχεται **απ' έξω**:
   οι θεοί αποφασίζουν, ο άνθρωπος υπομένει.
3. **Η ανατροπή.** Ο Ηράκλειτος βάζει τον δαίμονα **μέσα** στον άνθρωπο. Τι θα
   σου συμβεί εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το **ποιος είσαι**: ένας οξύθυμος
   άνθρωπος θα βρίσκει καβγάδες όπου κι αν πάει.
4. **Το συμπέρασμα.** Η φράση μεταφέρει την ευθύνη στον άνθρωπο. Αν ο
   χαρακτήρας είναι η μοίρα σου, τότε αξίζει να τον **καλλιεργήσεις**. Από εδώ
   ξεκινά ο δρόμος που θα ακολουθήσουν ο Σωκράτης και ο Αριστοτέλης.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι Προσωκρατικοί στον χρόνο*

> **Πρόσεχε**
>
> «Προσωκρατικός» **δεν** σημαίνει «έζησε πριν από τον Σωκράτη». Ο Δημόκριτος
> γεννήθηκε λίγα χρόνια **μετά** τον Σωκράτη και πέθανε μετά από αυτόν. Η
> λέξη δείχνει το **είδος** της φιλοσοφίας: κυρίως φιλοσοφία της φύσης, πριν
> ο Σωκράτης στρέψει τη συζήτηση ολόκληρη στον άνθρωπο και στην ηθική.

> **Κλειδί**
>
> Οι Προσωκρατικοί άλλαξαν τον τρόπο που ρωτάμε. Ζήτησαν την **αρχή** του
> κόσμου μέσα στη φύση (νερό, άπειρο, αέρας, φωτιά, άτομα) και έδωσαν
> **επιχειρήματα** που μπορούσε να τα ελέγξει ο καθένας. Οι ίδιοι πρώτοι
> είπαν ότι η **ευδαιμονία** δεν βρίσκεται στο χρυσάφι αλλά στην **ψυχή** και
> στον **χαρακτήρα**.

> **Θυμήσου**
>
> - **Φιλοσοφία** = αγάπη για τη σοφία. Γεννιέται στη **Μίλητο** τον 6ο αι. π.Χ.
> - **Αρχή**: Θαλής → νερό, Αναξίμανδρος → άπειρο, Αναξιμένης → αέρας.
> - **Ηράκλειτος** (Έφεσος): όλα αλλάζουν με μέτρο· «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων».
> - **Ξενοφάνης**: οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς κατ' εικόνα τους.
> - **Δημόκριτος** (Άβδηρα): άτομα και κενό· **ευθυμία** = ψυχική γαλήνη με μέτρο.
> - Τα κείμενά τους σώζονται μόνο ως **αποσπάσματα** (αρίθμηση Diels–Kranz, DK).

## Ερωτήσεις

1. Τι άλλαξε όταν οι φιλόσοφοι της Μιλήτου ρώτησαν «από τι είναι φτιαγμένα όλα;»
   - Ζήτησαν την απάντηση στη φύση, με επιχειρήματα που ελέγχονται
   - Ζήτησαν την απάντηση στους θεούς, με νέα γενεαλογία του Ησιόδου
   - Σταμάτησαν να ρωτούν και δέχτηκαν ό,τι έλεγαν οι ιερείς της πόλης
   - Έκαναν πειράματα σε εργαστήρια, όπως οι σημερινοί επιστήμονες
2. Τι εννοούσαν οι πρώτοι φιλόσοφοι με τη λέξη «αρχή»;
   - Το βασικό υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένα όλα τα πράγματα
   - Τον άρχοντα που κυβερνούσε την πόλη τους εκείνη την εποχή
   - Την πρώτη μέρα του κόσμου, όπως την περιγράφουν οι μύθοι
   - Τον πρώτο νόμο που έγραψε ο θεός για τους ανθρώπους της γης
3. «Στο ίδιο ποτάμι δεν μπορείς να μπεις δύο φορές» (DK 22B91). Ποια ιδέα του Ηράκλειτου δείχνει αυτή η εικόνα;
   - Όλα αλλάζουν συνεχώς, αλλά η αλλαγή έχει μέτρο και τάξη
   - Τα ποτάμια είναι επικίνδυνα και δεν πρέπει να τα πλησιάζεις
   - Το νερό είναι το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένα όλα
   - Τίποτα δεν υπάρχει, και ό,τι βλέπουμε είναι μόνο όνειρο
4. Τι υπάρχει «στην πραγματικότητα», σύμφωνα με τον Δημόκριτο;
   - Άτομα που κινούνται στο κενό
   - Τέσσερα στοιχεία που ανακατεύονται
   - Το γλυκό, το πικρό, το ζεστό και το κρύο
   - Μια φωτιά που ανάβει και σβήνει
5. Τι ήθελε να δείξει ο Ξενοφάνης όταν έγραψε ότι τα άλογα, αν είχαν χέρια, θα ζωγράφιζαν θεούς σαν άλογα;
   - Ότι οι άνθρωποι φαντάζονται τους θεούς σαν τον εαυτό τους
   - Ότι τα ζώα έχουν δική τους θρησκεία, όπως και οι άνθρωποι
   - Ότι οι καλλιτέχνες ζωγραφίζουν τους θεούς χωρίς ταλέντο
   - Ότι οι θεοί έχουν πράγματι σώμα αλόγου και ανθρώπου
6. Τι σημαίνει «ευθυμία» στον Δημόκριτο;
   - Ψυχική γαλήνη, που κερδίζεται με μέτρο και φρόνηση
   - Διαρκές κέφι, που κερδίζεται με γλέντια και φίλους
   - Θυμός ενάντια στην αδικία, που οδηγεί σε πράξεις
   - Πλούτος σε κοπάδια και χρυσάφι, που φέρνει άνεση
7. Ο Ηράκλειτος γράφει «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων». Ποια απόδοση πιάνει καλύτερα το νόημα;
   - Ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι η μοίρα του
   - Ένας δαίμονας ελέγχει τον χαρακτήρα μας
   - Τα ήθη του τόπου αλλάζουν τους θεούς
   - Ο άνθρωπος δεν μπορεί να αλλάξει τύχη
8. Ο Δημόκριτος γεννήθηκε μετά τον Σωκράτη και πέθανε μετά από αυτόν. Γιατί λέγεται κι αυτός «Προσωκρατικός»;
   - Η λέξη δείχνει το είδος της σκέψης του, όχι τη χρονιά που έζησε
   - Είναι λάθος των σχολικών βιβλίων που δεν έχει διορθωθεί ακόμα
   - Ήταν δάσκαλος του Σωκράτη, οπότε μετράει ως παλαιότερος
   - Έγραψε όλα του τα βιβλία πριν γεννηθεί ο Σωκράτης στην Αθήνα

## Ασκήσεις

1. Τα βιβλία των Προσωκρατικών δεν σώθηκαν. Πώς λέγονται οι φράσεις τους που φτάνουν ως εμάς μέσα από άλλους συγγραφείς, και με ποια αρίθμηση τις παραθέτουμε;
2. Εξήγησε γιατί η φιλοσοφία γεννήθηκε στις ιωνικές πόλεις, όπως η Μίλητος, και όχι σε έναν μεγάλο ναό ή σε ένα βασιλικό παλάτι.
3. Ο Ξενοφάνης παραπονιέται ότι η πόλη τιμά τους Ολυμπιονίκες με δωρεάν φαγητό και πρώτη θέση στους αγώνες, και γράφει: «καλύτερη από τη δύναμη των ανδρών και των αλόγων είναι η δική μας σοφία» (DK 21B2, στ. 11-12, μετάφραση δική μας). Πιο κάτω προσθέτει ότι μια πόλη δεν κυβερνιέται καλύτερα επειδή κάποιος νίκησε στην πάλη. Τι αξία βάζει ο Ξενοφάνης πάνω από τη σωματική δύναμη, και με ποιο επιχείρημα;
4. Ο Δημόκριτος συμβουλεύει όποιον θέλει γαλήνη να μην καταπιάνεται με πολλά και να μη διαλέγει πράγματα πάνω από τη δύναμή του (DK 68B3). Είναι καλή συμβουλή για έναν νέο άνθρωπο σήμερα; Δώσε ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/presocratics
