# Ο Μενέλαος στην Αίγυπτο

> Ο ναυαγός βασιλιάς στην πόρτα ενός παλατιού που δεν τον θέλει (437-575).

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/menelaus

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι τι έπαθε ο Μενέλαος από την Τροία ως την Αίγυπτο, όπως το λέει ο ίδιος.
- Να εξηγείς πώς ο Ευριπίδης δείχνει έναν βασιλιά-ήρωα σε ταπεινή θέση, και τι πετυχαίνει με αυτό.
- Να αναγνωρίζεις τα κωμικά στοιχεία της σκηνής με τη γριά θυρωρό.
- Να εξηγείς γιατί ο Μενέλαος δεν μπορεί να πιστέψει ότι η Ελένη είναι μέσα στο παλάτι.

## Ένας βασιλιάς με κουρέλια

Η Ελένη και ο Χορός μπήκαν στο παλάτι να ρωτήσουν τη Θεονόη. Η σκηνή είναι
άδεια. Και τότε, από τη μεριά της θάλασσας, μπαίνει ένας άντρας ντυμένος με
**κουρέλια από πανί καραβιού**. Είναι ο **Μενέλαος**, ο βασιλιάς της Σπάρτης,
ο νικητής της Τροίας. Αρχίζει το **Α΄ επεισόδιο** (στ. 386-514 του αρχαίου
κειμένου· 437-575 στο σχολικό βιβλίο).

Ο Μενέλαος, σε μονόλογο, λέει ποιος είναι με μεγάλη περηφάνια:

> «Νομίζω πως οδήγησα με τα κουπιά στην Τροία τον μεγαλύτερο στρατό — και
> δεν το λέω για να καυχηθώ — όχι ως τύραννος που διατάζει με τη βία, αλλά
> ως αρχηγός νέων της Ελλάδας που με ακολούθησαν θέλοντας.» (στ. 393-396,
> μετάφραση δική μας)

Αμέσως μετά λέει πού έχει φτάσει: επτά χρόνια περιπλανιέται, ο άνεμος τον
σπρώχνει πίσω κάθε φορά που πλησιάζει στην πατρίδα, και τώρα το καράβι του
έσπασε στα βράχια. Σώθηκε πάνω στην καρίνα, μαζί με την «Ελένη» που πήρε από
την Τροία. Την έκρυψε σε μια **σπηλιά** με τους λίγους συντρόφους που
έμειναν, και ήρθε μόνος να ζητήσει τροφή. Δεν ξέρει καν σε ποια χώρα
βρίσκεται.

Και ντρέπεται:

> «Όταν ένας άντρας που ήταν ψηλά πέσει σε δυστυχία, πέφτει σε κάτι
> ασυνήθιστο, που είναι χειρότερο από ό,τι για τον παλιό δυστυχισμένο.» (στ.
> 417-419, μετάφραση δική μας)

> **Τα κουρέλια του Ευριπίδη**
>
> Ο κωμικός ποιητής Αριστοφάνης κορόιδευε τον Ευριπίδη ότι έβγαζε στη σκηνή
> βασιλιάδες με κουρέλια. Ο Μενέλαος της Ελένης είναι ένα τέτοιο πρόσωπο.

## Η γριά στην πόρτα

Ο Μενέλαος χτυπά την πόρτα του παλατιού. Του ανοίγει μια **γριά θυρωρός** και
τον διώχνει: ο βασιλιάς σκοτώνει τους Έλληνες, να φύγει αμέσως. Ο νικητής της
Τροίας κάνει ότι θα μπει με το ζόρι· η γριά τον σπρώχνει. Ο διάλογος έχει
κάτι **κωμικό**:

> ΜΕΝΕΛΑΟΣ: Αλίμονο· πού είναι τα δοξασμένα στρατεύματά μου;
>
> ΓΡΙΑ: Εκεί κάπου θα ήσουν σπουδαίος· όχι εδώ.
>
> (στ. 453-454, μετάφραση δική μας)

Η γριά όμως δεν είναι κακή. Στο τέλος του ψιθυρίζει, σχεδόν φιλικά: «Είμαι
καλή με τους Έλληνες· μίλησα απότομα επειδή φοβάμαι τον αφέντη» (στ.
481-482). Και του λέει, χωρίς να ξέρει τι λέει, την πιο σημαντική είδηση:
μέσα στο παλάτι βρίσκεται **η Ελένη, η κόρη του Δία**, που ήρθε από τη Σπάρτη
**πριν** πάνε οι Αχαιοί στην Τροία (στ. 470-476).

## «Μάλλον είναι άλλη»

Ο Μενέλαος μένει πάλι μόνος. Πώς γίνεται; Τη δική του Ελένη την άφησε πριν
λίγο στη σπηλιά. Αρχίζει να σκέφτεται φωναχτά, και το αποτέλεσμα είναι
αστείο και λυπητερό μαζί:

- Μήπως υπάρχει **κάποιος άλλος Δίας** στις όχθες του Νείλου; «Ένας είναι, στον
  ουρανό» (στ. 490-491).
- Μήπως υπάρχει **άλλη Σπάρτη**; Μα η Σπάρτη είναι μόνο εκεί που κυλά ο
  Ευρώτας (στ. 492-493).
- Άρα: **πολλοί άνθρωποι σε πολλά μέρη έχουν τα ίδια ονόματα**, πόλη με πόλη,
  γυναίκα με γυναίκα. «Δεν είναι παράξενο» (στ. 497-499).

Ο Μενέλαος βρίσκει μια εξήγηση για να **μην** αλλάξει γνώμη. Αποφασίζει να
περιμένει τον βασιλιά, σίγουρος ότι όταν ακούσει το όνομα «Μενέλαος», «που
άναψε τη φωτιά της Τροίας», θα του δώσει τροφή (στ. 501-504). Κλείνει με μια
γνωμική φράση:

> «Τίποτα δεν είναι πιο δυνατό από τη σκληρή ανάγκη.» (στ. 514, μετάφραση
> δική μας)

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο Μενέλαος καταλήγει ότι πρόκειται για «άλλη γυναίκα με το ίδιο όνομα»;

1. **Τι ακούει.** Η γριά τού λέει ότι στο παλάτι είναι η Ελένη, κόρη του Δία
   και του Τυνδάρεω, από τη Σπάρτη. Όλα τα στοιχεία ταιριάζουν με τη γυναίκα
   του.
2. **Τι «ξέρει».** Ο ίδιος πολέμησε δέκα χρόνια για την Ελένη, την πήρε από την
   Τροία και την έχει κρυμμένη στη σπηλιά. Για εκείνον αυτό είναι βέβαιο: το
   έζησε.
3. **Πώς τα συμβιβάζει.** Αντί να αμφισβητήσει αυτό που «ξέρει», αμφισβητεί
   αυτό που ακούει: μάλλον είναι σύμπτωση ονομάτων. Δοκιμάζει έναν άλλο Δία,
   μια άλλη Σπάρτη, και καταλήγει στην πιο βολική λύση.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο Μενέλαος κάνει το ίδιο λάθος με τον Τεύκρο: εμπιστεύεται
   όσα «είδε». Το κοινό ξέρει ότι η γυναίκα στη σπηλιά είναι το **είδωλο**, και
   ότι η Ελένη του παλατιού είναι η αληθινή. Η σκηνή είναι **τραγική ειρωνεία**
   με κωμικό χρώμα, και ετοιμάζει την αναγνώριση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Τροία στην πόρτα του παλατιού*

> **Πρόσεχε**
>
> Τα κωμικά στοιχεία (η γριά που σπρώχνει τον βασιλιά, τα κουρέλια, ο «άλλος
> Δίας») **δεν κάνουν την Ελένη κωμωδία**. Ο Ευριπίδης ανακατεύει το αστείο με
> το σοβαρό: γελάμε με τον Μενέλαο, αλλά ξέρουμε ότι αν τον πιάσει ο
> Θεοκλύμενος θα τον σκοτώσει. Αυτή η ανάμειξη είναι από τις καινοτομίες του.

> **Κλειδί**
>
> Στο Α΄ επεισόδιο ο μεγάλος ήρωας της Τροίας εμφανίζεται **ναυαγός, πεινασμένος
> και ταπεινωμένος**. Η δόξα του δεν ανοίγει ούτε μια πόρτα. Ο Ευριπίδης
> δείχνει έτσι τι έμεινε από τον πόλεμο: όχι λάφυρα, αλλά κουρέλια και ένα
> είδωλο σε μια σπηλιά. Ο Μενέλαος, όπως ο Τεύκρος, **πιστεύει αυτό που νομίζει
> ότι ξέρει**, και το κοινό παρακολουθεί, ξέροντας την αλήθεια.

> **Θυμήσου**
>
> - **Α΄ επεισόδιο**: μονόλογος του Μενελάου · σκηνή με τη **γριά θυρωρό** ·
>   δεύτερος μονόλογος.
> - Ο Μενέλαος: **ναυαγός**, με **κουρέλια**, έκρυψε το είδωλο σε **σπηλιά**.
> - **Κωμικά στοιχεία** μέσα στην τραγωδία· ταπείνωση του ήρωα.
> - Λύση του Μενελάου: «πολλοί έχουν τα ίδια ονόματα»· **τραγική ειρωνεία**.
> - Μετά το επεισόδιο ο Χορός ξαναμπαίνει (**επιπάροδος**, στ. 515-527) με
>   την είδηση της Θεονόης: ο Μενέλαος **ζει**.

## Ερωτήσεις

1. Πώς εμφανίζεται ο Μενέλαος στο Α΄ επεισόδιο;
   - Με την πανοπλία του, επικεφαλής του στρατού του
   - Μεταμφιεσμένος σε έμπορο για να μην τον γνωρίσουν
   - Ναυαγός, ντυμένος με κουρέλια από πανί καραβιού
   - Πάνω σε άρμα, με δώρα για τον βασιλιά της Αιγύπτου
2. Πού έχει αφήσει ο Μενέλαος τη γυναίκα που έφερε από την Τροία;
   - Σε μια σπηλιά, με τους συντρόφους να τη φυλάνε
   - Στο πλοίο, που είναι αγκυροβολημένο στο λιμάνι
   - Στη Σπάρτη, όπου την έστειλε με άλλο καράβι
   - Στο παλάτι, ως ικέτιδα στον τάφο του Πρωτέα
3. «Εκεί κάπου θα ήσουν σπουδαίος· όχι εδώ», λέει η γριά. Τι δείχνει αυτή η φράση;
   - Ότι η γριά αναγνώρισε τον Μενέλαο και τον φοβάται
   - Ότι η δόξα της Τροίας δεν μετράει καθόλου στην Αίγυπτο
   - Ότι η γριά μισεί όλους τους Έλληνες
   - Ότι ο Μενέλαος δεν πολέμησε ποτέ στην Τροία
4. Ποια σημαντική είδηση μαθαίνει ο Μενέλαος από τη γριά;
   - Ότι ο Πρωτέας ζει και θα τον βοηθήσει
   - Ότι η Θεονόη ξέρει πού είναι οι σύντροφοί του
   - Ότι μέσα είναι η Ελένη του Δία, από τη Σπάρτη
   - Ότι ένα πλοίο φεύγει την επομένη μέρα για την Ελλάδα
5. Πώς εξηγεί ο Μενέλαος ότι υπάρχει «Ελένη του Δία» στο παλάτι;
   - Υποθέτει ότι η γυναίκα του δραπέτευσε από τη σπηλιά
   - Συμπεραίνει ότι πολλοί έχουν τα ίδια ονόματα
   - Καταλαβαίνει αμέσως ότι στην Τροία είχε ένα είδωλο
   - Πιστεύει ότι η γριά λέει ψέματα για να τον διώξει
6. Γιατί η σκηνή με τη γριά θυρωρό θεωρείται ευριπίδεια καινοτομία;
   - Γιατί ανακατεύει κωμικό τόνο και καθημερινά πρόσωπα με την τραγωδία
   - Γιατί είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που μιλούν γυναίκες σε τραγωδία
   - Γιατί η γριά είναι θεά μεταμφιεσμένη σε δούλη
   - Γιατί ο Χορός τραγουδά μαζί με τον Μενέλαο
7. Τι ξέρει το κοινό που δεν ξέρει ο Μενέλαος σε αυτή τη σκηνή;
   - Ότι ο Θεοκλύμενος είναι κρυφά φίλος των Ελλήνων και θα τον βοηθήσει
   - Ότι η γριά είναι η μητέρα του Θεοκλύμενου
   - Ότι οι σύντροφοί του στη σπηλιά έχουν ήδη πεθάνει όλοι από την πείνα
   - Ότι η γυναίκα στη σπηλιά είναι είδωλο και η αληθινή είναι στο παλάτι

## Ασκήσεις

1. Πόσα χρόνια πολέμησε ο Μενέλαος στην Τροία και πόσα περιπλανιέται μετά;
2. Ο Μενέλαος ντρέπεται να ρωτήσει σε ποια χώρα βρίσκεται. Εξήγησε γιατί, με βάση όσα λέει για τον εαυτό του.
3. Ο Μενέλαος λέει, περιμένοντας τον βασιλιά: «Το χειρότερο κακό για μένα τον δύστυχο είναι να ζητιανεύω τροφή από άλλους βασιλιάδες, ενώ είμαι κι εγώ βασιλιάς· αλλά έτσι το θέλει η ανάγκη» (στ. 510-512, μετάφραση δική μας). Τι δείχνει αυτό το απόσπασμα για το πώς βλέπει ο Ευριπίδης τους ήρωες του πολέμου;
4. Σε αυτό το επεισόδιο το κοινό μάλλον γελούσε με τον Μενέλαο. Βοηθά ή βλάπτει το γέλιο μια τραγωδία; Πάρε θέση με βάση το επεισόδιο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/menelaus
