# Κυνικοί, Επικούρειοι, Στωικοί

> Πώς ζεις καλά σε έναν κόσμο που δεν ελέγχεις.

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/hellenistic-schools

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί, μετά τον Μέγα Αλέξανδρο, η φιλοσοφία στράφηκε στο πώς ζει ήρεμα ο καθένας.
- Να ξεχωρίζεις τις απαντήσεις των Κυνικών, των Επικουρείων, των Στωικών και των Σκεπτικών στο ερώτημα «πώς ζω καλά;».
- Να εξηγείς τι εννοούσε ο Επίκουρος με την ηδονή και γιατί έλεγε ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς.
- Να ξεχωρίζεις, όπως ο Επίκτητος, όσα εξαρτώνται από εμάς από όσα δεν εξαρτώνται, και να εξηγείς τη στωική απάθεια και αταραξία.

## Ένας κόσμος που δεν ελέγχεις

Όταν πέθανε ο **Μέγας Αλέξανδρος** (323 π.Χ.), ο ελληνικός κόσμος άλλαξε
μέγεθος. Οι πόλεις, που ως τότε αποφάσιζαν μόνες για τον πόλεμο και την
ειρήνη, βρέθηκαν μέσα σε τεράστια **βασίλεια** με βασιλιάδες, στρατούς και
αυλές. Ο πολίτης της Αθήνας δεν μπορούσε πια να αλλάξει την τύχη του με μια
ψήφο στην Εκκλησία. Η ζωή του κρινόταν σε μάχες και σε παλάτια μακριά του.

Η φιλοσοφία αυτής της εποχής, της **ελληνιστικής** (323–31 π.Χ.), ρωτά λιγότερο
«ποια είναι η καλύτερη πόλη;» και περισσότερο **«πώς ζω καλά, όταν δεν ελέγχω
τον κόσμο γύρω μου;»**. Οι απαντήσεις της μοιάζουν με **θεραπεία της ψυχής**,
και η λέξη-κλειδί είναι η **αταραξία**: μια ψυχή που δεν ταράζεται.

| Σχολή           | Ιδρυτής, πόλη                   | Πού δίδασκαν              | Ο δρόμος για τη γαλήνη                                            |
| --------------- | ------------------------------- | ------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| **Κυνικοί**     | Αντισθένης, Διογένης ο Σινωπεύς | στον δρόμο                | ζήσε **κατά φύση**, χωρίς ανάγκες και συμβάσεις                   |
| **Επικούρειοι** | Επίκουρος (από τη Σάμο)         | στον **Κήπο**, στην Αθήνα | **ηδονή** = να μην πονάς και να μην ταράζεσαι                     |
| **Στωικοί**     | Ζήνων ο Κιτιεύς (από την Κύπρο) | στην **Ποικίλη Στοά**     | η **αρετή** είναι το μόνο αγαθό· ξεχώρισε ό,τι εξαρτάται από σένα |
| **Σκεπτικοί**   | Πύρρων ο Ηλείος                 | —                         | **εποχή**: μην κρίνεις οριστικά τίποτα                            |

## Οι Κυνικοί: ο φιλόσοφος που ζούσε σαν σκύλος

Ο **Αντισθένης**, μαθητής του Σωκράτη, κράτησε από τον δάσκαλό του κυρίως
την αδιαφορία για τον πλούτο. Ο πιο διάσημος Κυνικός, ο **Διογένης** από τη
Σινώπη του Πόντου (πέθανε το 323 π.Χ.), το πήγε στα άκρα. Ζούσε σε ένα
πιθάρι, είχε ένα τριμμένο ρούχο και ένα κύπελλο, και πέταξε κι αυτό όταν
είδε ένα παιδί να πίνει νερό με τις χούφτες του (Διογένης Λαέρτιος 6.37). Τον
έλεγαν **«κύνα»**, σκύλο, γιατί ζούσε ελεύθερα στον δρόμο, αδιάντροπα, χωρίς
να νοιάζεται για τα έθιμα· από εκεί και το όνομα «Κυνικοί».

Για τους Κυνικούς ευτυχισμένος είναι όποιος **δεν χρειάζεται τίποτα**, την
**αυτάρκεια**, και ζει **κατά φύση**, όχι κατά τις συμβάσεις. Έλεγαν σκληρές
αλήθειες κατάμουτρα (την **παρρησία**). Ο Διογένης γύριζε μέρα μεσημέρι με
αναμμένο λυχνάρι λέγοντας «άνθρωπο ψάχνω» (Δ. Λ. 6.41). Και όταν τον ρώτησαν
από πού είναι, απάντησε: **«κοσμοπολίτης»**, πολίτης του κόσμου (Δ. Λ. 6.63).
Η λέξη γεννήθηκε τότε.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο σημερινός «κυνισμός» (να μην πιστεύεις σε καμία αξία, να κοιτάς μόνο το
> συμφέρον) **δεν** είναι η αρχαία κυνική φιλοσοφία. Οι Κυνικοί είχαν πολύ
> αυστηρές αξίες: αρετή, αυτάρκεια, ελευθερία. Απέρριπταν τις κοινωνικές
> συμβάσεις, όχι το καλό.

## Ο Επίκουρος: η ηδονή της ήρεμης ζωής

Ο **Επίκουρος** (341–270 π.Χ.) γεννήθηκε στη Σάμο από Αθηναίους γονείς. Γύρω
στο **306 π.Χ.** αγόρασε έναν κήπο στην Αθήνα και εκεί έζησε με τους φίλους
και τους μαθητές του, ανάμεσά τους και γυναίκες και δούλους, κάτι σπάνιο για
σχολή της εποχής. Η σχολή του έμεινε γνωστή ως ο **Κήπος**.

*Κεφάλι του Επίκουρου στο Palazzo Massimo της Ρώμης: ρωμαϊκό αντίγραφο του 1ου αιώνα μ.Χ. από ελληνικό πρωτότυπο του 3ου αιώνα π.Χ. Τρεις αιώνες μετά τον θάνατό του, οι άνθρωποι ήθελαν ακόμα να έχουν μπροστά τους το πρόσωπο του δασκάλου του Κήπου.*

Για τον Επίκουρο σκοπός της ζωής είναι η **ηδονή**. Αλλά αμέσως εξηγεί τι
εννοεί, γιατί ήξερε ότι θα τον παρεξηγήσουν:

> «Όταν λέμε ότι η ηδονή είναι ο σκοπός, δεν εννοούμε τις ηδονές των
> άσωτων ούτε τις απολαύσεις, όπως νομίζουν μερικοί, αλλά το να μην πονά το
> σώμα και να μην ταράζεται η ψυχή.»
>
> — Επίκουρος, *Επιστολή προς Μενοικέα* 131, μετάφραση δική μας

Για να φτάσεις εκεί, χρειάζεται να ξεχωρίζεις τις **επιθυμίες** σου
(*Επιστολή προς Μενοικέα* 127):

| Επιθυμία                 | Παράδειγμα                                          | Τι κάνεις                             |
| ------------------------ | --------------------------------------------------- | ------------------------------------- |
| **Φυσική και αναγκαία**  | νερό όταν διψάς, ψωμί, ένα ρούχο για το κρύο        | την ικανοποιείς· είναι εύκολο         |
| **Φυσική, όχι αναγκαία** | ένα πολυτελές γεύμα αντί για απλό φαγητό            | τη χαίρεσαι αν έρθει, δεν την κυνηγάς |
| **Κενή**                 | δόξα, αγάλματα με το όνομά σου, πλούτος χωρίς τέλος | την αφήνεις· δεν χορταίνει ποτέ       |

Η μεγαλύτερη ταραχή της ψυχής, λέει, είναι ο **φόβος**: των θεών και του
θανάτου. Οι θεοί, κατά τον Επίκουρο, ζουν μακάριοι και δεν ανακατεύονται στη
ζωή μας. Και για τον θάνατο:

> «Ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς· γιατί, όσο υπάρχουμε εμείς, ο
> θάνατος δεν είναι εδώ, κι όταν έρθει ο θάνατος, τότε εμείς δεν
> υπάρχουμε.»
>
> — Επίκουρος, *Επιστολή προς Μενοικέα* 125, μετάφραση δική μας

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο θάνατος «δεν είναι τίποτα για εμάς»;

1. **Η αφετηρία.** Για τον Επίκουρο κάθε καλό και κάθε κακό το **νιώθουμε** με
   τις αισθήσεις. Ο θάνατος είναι το τέλος των αισθήσεων (Μενοικέας 124).
2. **Οι δύο περιπτώσεις.** Ή ζω, και τότε ο θάνατος δεν είναι εδώ για να με
   πονέσει· ή είμαι νεκρός, και τότε δεν υπάρχω για να πονέσω. Δεν υπάρχει
   στιγμή που να **συναντιόμαστε** εγώ και ο θάνατος.
3. **Τι μένει.** Μένει μόνο ο **φόβος** του θανάτου, που μας πονά **τώρα**, ενώ
   ζούμε. Αυτόν μπορούμε να τον διώξουμε με τη σκέψη. Ανόητος, λέει, είναι
   όποιος φοβάται τον θάνατο όχι επειδή θα τον πονέσει όταν έρθει, αλλά επειδή
   τον πονά να τον περιμένει (125).
4. **Το συμπέρασμα.** Το επιχείρημα δεν λέει ότι η ζωή δεν έχει αξία· λέει το
   αντίθετο. Όποιος πάψει να φοβάται τον θάνατο, μπορεί να χαρεί τη ζωή που
   έχει, χωρίς να ζητά να ζήσει για πάντα.

## Οι Στωικοί: τι εξαρτάται από εμένα;

Ο **Ζήνων** από το Κίτιο της Κύπρου δίδασκε από το 300 π.Χ. περίπου στην
**Ποικίλη Στοά** της αθηναϊκής αγοράς, και γι' αυτό οι μαθητές του λέγονται
**Στωικοί**. Για αυτούς ο κόσμος κυβερνιέται από τον **λόγο**, μια λογική
τάξη, και ο σοφός ζει **σε συμφωνία με τη φύση**. Το μόνο αληθινό αγαθό είναι
η **αρετή**· πλούτος, υγεία, φήμη είναι «αδιάφορα». Τα πάθη (ο φόβος, η
οργή, η ζήλια) είναι **λάθη της κρίσης**, και ο σοφός φτάνει στην
**απάθεια**: δεν τον σέρνουν τα πάθη.

*Η δυτική άκρη της Ποικίλης Στοάς, στην ανασκαφή της αρχαίας Αγοράς της Αθήνας, βόρεια από τη σημερινή οδό Αδριανού (φωτογραφία του 1991). Σε αυτό το κτίριο δίδασκε ο Ζήνων, και από τη «στοά» πήραν το όνομά τους οι Στωικοί.*

Το Ανθολόγιο διδάσκει φέτος τη στωική ηθική μέσα από τον **Επίκτητο** (περίπου
50–135 μ.Χ.). Γεννήθηκε **δούλος** στην Ιεράπολη της Φρυγίας, απελευθερώθηκε
στη Ρώμη και δίδαξε αργότερα στη **Νικόπολη** της Ηπείρου. Δεν έγραψε ο ίδιος·
τα μαθήματά του τα κατέγραψε ο μαθητής του Αρριανός, στις *Διατριβές* και
στο μικρό *Εγχειρίδιον*, που ξεκινά έτσι:

> «Από όσα υπάρχουν, άλλα εξαρτώνται από εμάς κι άλλα όχι. Από εμάς
> εξαρτώνται η γνώμη, η ορμή, η επιθυμία, η αποστροφή, με μια λέξη ό,τι
> είναι δικό μας έργο· δεν εξαρτώνται από εμάς το σώμα, η περιουσία, η
> φήμη, τα αξιώματα, με μια λέξη ό,τι δεν είναι δικό μας έργο.»
>
> — Επίκτητος, *Εγχειρίδιον* 1, μετάφραση δική μας

Αν ζητάς να ελέγξεις όσα δεν εξαρτώνται από σένα, θα απογοητεύεσαι, θα
ταράζεσαι και θα τα βάζεις με θεούς και ανθρώπους. Αν φροντίζεις μόνο όσα
είναι δικά σου, **κανείς δεν μπορεί να σε εμποδίσει**. Αυτή είναι η στωική
**ελευθερία**, και την έλεγε ένας πρώην δούλος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: «Ἐφ' ἡμῖν» ή «οὐκ ἐφ' ἡμῖν»;*

### Παράδειγμα 2: Διάβασε τον Επίκτητο: τι μας ταράζει;

1. **Το κείμενο.** «Τους ανθρώπους δεν τους ταράζουν τα πράγματα, αλλά οι
   γνώμες τους για τα πράγματα. Ο θάνατος, για παράδειγμα, δεν είναι κάτι
   φοβερό, αλλιώς θα φαινόταν φοβερός και στον Σωκράτη· φοβερή είναι η γνώμη
   ότι ο θάνατος είναι φοβερός» (*Εγχειρίδιον* 5, μετάφραση δική μας).
2. **Η διάκριση.** Υπάρχει αυτό που **συμβαίνει** (ένας φίλος δεν σε κάλεσε
   στα γενέθλιά του) και η **κρίση** σου γι' αυτό («με περιφρονεί, δεν αξίζω»).
   Ο Επίκτητος λέει ότι μας πονά η δεύτερη.
3. **Γιατί αυτό είναι καλά νέα.** Αυτό που συμβαίνει δεν το ελέγχεις. Την κρίση
   σου, όμως, **την ελέγχεις**: μπορείς να σκεφτείς «ίσως είχε λίγες θέσεις», ή
   «η αξία μου δεν κρίνεται από μια πρόσκληση». Η ταραχή δεν έρχεται απ' έξω.
4. **Το συμπέρασμα.** Και πιο συνοπτικά: «Μη ζητάς να γίνονται όσα γίνονται
   όπως θέλεις εσύ, αλλά να θέλεις όσα γίνονται όπως γίνονται, και η ζωή σου θα
   κυλά ήρεμα» (*Εγχειρίδιον* 8, μετάφραση δική μας). Αυτή είναι η στωική
   **αταραξία**. Δεν σημαίνει αδιαφορία για τους άλλους: ο Επίκτητος ζητά να
   κάνεις το καθήκον σου απέναντί τους, χωρίς να κρέμεται η γαλήνη σου από όσα
   δεν ελέγχεις.

Τη στωική σκέψη την ακολούθησαν και Ρωμαίοι. Ο αυτοκράτορας **Μάρκος
Αυρήλιος** (161–180 μ.Χ.) έγραψε, ελληνικά, σημειώσεις για τον εαυτό του,
τα *Εἰς ἑαυτόν*, ενώ πολεμούσε στα βόρεια σύνορα της αυτοκρατορίας.

## Οι Σκεπτικοί: να μην είσαι σίγουρος

Ο **Πύρρων** από την Ήλιδα (περίπου 360–270 π.Χ.) έφτασε στην αταραξία από
άλλο δρόμο. Για κάθε επιχείρημα, έλεγε, υπάρχει ένα εξίσου δυνατό αντίθετο.
Άρα το σοφό είναι να **αναστέλλεις την κρίση σου**, η **εποχή**. Όποιος δεν
επιμένει ότι ξέρει τι είναι καλό και τι κακό, δεν ταράζεται όταν τα πράγματα
δεν έρχονται όπως ήθελε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια σχολή θα έδινε αυτή τη συμβουλή;*

> **Κλειδί**
>
> Σε έναν κόσμο μεγάλων βασιλείων, οι ελληνιστικές σχολές έψαξαν την
> ευδαιμονία **μέσα στον άνθρωπο**, στην **αταραξία** της ψυχής. Ο Κυνικός τη
> βρίσκει χρειαζόμενος όσο λιγότερα γίνεται, ο Επικούρειος σε μια ζωή χωρίς
> πόνο και χωρίς φόβο, ο Στωικός ξεχωρίζοντας **όσα εξαρτώνται από εμάς** από
> όσα δεν εξαρτώνται, ο Σκεπτικός με την **εποχή**. Όλοι λένε ότι η γαλήνη
> είναι θέμα **κρίσης** και όχι τύχης.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ελληνιστική εποχή** (323–31 π.Χ.): βασίλεια αντί για ανεξάρτητες πόλεις → φιλοσοφία ως θεραπεία της ψυχής, στόχος η **αταραξία**.
> - **Κυνικοί** (Αντισθένης, Διογένης): αυτάρκεια, ζωή κατά φύση, παρρησία, «κοσμοπολίτης».
> - **Επίκουρος** (Κήπος, π. 306 π.Χ.): ηδονή = «να μην πονά το σώμα και να μην ταράζεται η ψυχή»· «ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς».
> - **Στωικοί** (Ζήνων, Ποικίλη Στοά): μόνο αγαθό η αρετή· **απάθεια**.
> - **Επίκτητος**: «ἐφ' ἡμῖν / οὐκ ἐφ' ἡμῖν»· μας ταράζουν οι γνώμες, όχι τα πράγματα.
> - **Σκεπτικοί** (Πύρρων): **εποχή**, αναστολή της κρίσης.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η φιλοσοφία μετά το 323 π.Χ. ρωτά περισσότερο «πώς ζω ήρεμα;» και λιγότερο «ποια είναι η καλύτερη πόλη;»;
   - Οι πόλεις βρέθηκαν μέσα σε μεγάλα βασίλεια και ο πολίτης δεν όριζε πια την τύχη του
   - Ο Αλέξανδρος απαγόρευσε με νόμο στους φιλοσόφους να γράφουν για την πολιτική
   - Η Αθήνα είχε γίνει η πιο ισχυρή δύναμη και δεν χρειαζόταν άλλες πολιτικές ιδέες
   - Ο Αριστοτέλης είχε δώσει οριστική απάντηση και δεν έμενε τίποτα να συζητηθεί
2. Από πού πήραν το όνομά τους οι Κυνικοί;
   - Από τον «κύνα», τον σκύλο, γιατί ζούσαν ελεύθερα στον δρόμο, χωρίς ντροπή για τα έθιμα
   - Από τον «κυνισμό», γιατί δεν πίστευαν σε καμία αξία και κοίταζαν μόνο το συμφέρον
   - Από το «κυνήγι», γιατί ζούσαν στα βουνά και έτρωγαν μόνο ό,τι μπορούσαν να πιάσουν
   - Από τον ιδρυτή τους, τον Κύνα της Σινώπης, που ήταν δάσκαλος του Διογένη
3. Ο Διογένης πέταξε το κύπελλό του όταν είδε ένα παιδί να πίνει νερό με τις χούφτες. Ποια αξία των Κυνικών δείχνει αυτό;
   - Την αυτάρκεια: όσο λιγότερα χρειάζεσαι, τόσο πιο ελεύθερος είσαι
   - Την παρρησία: πρέπει να λες την αλήθεια κατάμουτρα σε όλους
   - Την εποχή: δεν πρέπει να κρίνεις οριστικά τι χρειάζεσαι
   - Την ηδονή: πρέπει να απολαμβάνεις το νερό με όλες τις αισθήσεις
4. Τι εννοούσε ο Επίκουρος όταν έλεγε ότι σκοπός της ζωής είναι η ηδονή;
   - Να μην πονά το σώμα και να μην ταράζεται η ψυχή
   - Να απολαμβάνεις όσο περισσότερα γλέντια μπορείς
   - Να υπακούς στη φύση και να αδιαφορείς για τα έθιμα
   - Να φροντίζεις μόνο όσα εξαρτώνται από εσένα
5. Πώς θα κατέτασσε ο Επίκουρος την επιθυμία να στήσει η πόλη άγαλμα με το όνομά σου;
   - Κενή επιθυμία, που δεν χορταίνει ποτέ
   - Φυσική και αναγκαία, όπως το νερό
   - Φυσική, όχι αναγκαία, όπως ένα γεύμα
   - Αρετή, που πρέπει να την επιδιώκεις
6. Με ποιο επιχείρημα ο Επίκουρος λέει ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε τον θάνατο;
   - Όσο υπάρχουμε, ο θάνατος δεν είναι εδώ· όταν έρθει, εμείς δεν υπάρχουμε
   - Μετά τον θάνατο η ψυχή πηγαίνει στα Ηλύσια, αν έζησε με αρετή στη γη
   - Ο θάνατος είναι κάτι που εξαρτάται από εμάς, άρα μπορούμε να τον ελέγξουμε
   - Οι θεοί προστατεύουν όσους τους τιμούν και τους χαρίζουν μακριά ζωή
7. Ποιο από τα παρακάτω εξαρτάται από εμάς («ἐφ' ἡμῖν»), κατά τον Επίκτητο;
   - Η γνώμη που σχηματίζουμε
   - Η φήμη που έχουμε στους άλλους
   - Η υγεία του σώματός μας
   - Τα αξιώματα που μας δίνουν
8. Ο Επίκτητος ήταν πρώην δούλος. Τι εννοούσε όταν έλεγε ότι κανείς δεν μπορεί να εμποδίσει όποιον φροντίζει μόνο όσα είναι δικά του;
   - Η αληθινή ελευθερία είναι εσωτερική: κανείς δεν σου παίρνει την κρίση σου
   - Η αληθινή ελευθερία έρχεται όταν αποκτήσεις χρήματα για να εξαγοράσεις τον εαυτό σου
   - Η αληθινή ελευθερία είναι να κάνεις ό,τι θέλεις, χωρίς κανένα καθήκον προς τους άλλους
   - Η αληθινή ελευθερία είναι να μην πιστεύεις τίποτα και να αναστέλλεις κάθε κρίση

## Ασκήσεις

1. Πού δίδασκαν ο Επίκουρος και ο Ζήνων, και πώς ονομάστηκαν από αυτό οι σχολές τους;
2. Εξήγησε γιατί η σημερινή λέξη «κυνισμός» δεν περιγράφει σωστά την αρχαία κυνική φιλοσοφία.
3. Ο Επίκτητος ρωτά: θέλεις να νικήσεις στους Ολυμπιακούς; Σκέψου πρώτα τι χρειάζεται: πρόγραμμα, δίαιτα, προπόνηση στη ζέστη και στο κρύο, και ήττες. Αν το ξέρεις και το θέλεις ακόμα, προχώρα. «Αλλιώς θα κάνεις σαν τα παιδιά, που τη μια παίζουν τους παλαιστές, την άλλη τους μονομάχους, μετά σαλπίζουν, μετά παίζουν τραγωδία· έτσι κι εσύ, τη μια αθλητής, την άλλη μονομάχος, ύστερα ρήτορας, ύστερα φιλόσοφος, και με όλη σου την ψυχή τίποτα.» (Εγχειρίδιον 29, μετάφραση δική μας). Τι κατηγορεί ο Επίκτητος στα «παιδιά», και πώς δένεται η συμβουλή του με τη στωική αταραξία;
4. Ένας φίλος σου είναι πολύ στενοχωρημένος γιατί δεν μπήκε στην ομάδα μπάσκετ του σχολείου. Τι θα του έλεγε ένας Επικούρειος και τι ένας Στωικός; Ποια συμβουλή σού φαίνεται πιο χρήσιμη, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/hellenistic-schools
